Parva.Adhyaya 3.12

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

किर्मीरस्य वधं क्षत्तः श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्रक्षसा भीमसेनस्य कथमासीत्समागमः

kirmīrasya vadhaṃ kṣattaḥ śrotumicchāmi kathyatāmrakṣasā bhīmasenasya kathamāsītsamāgamaḥ

विदुर उवाच · vidura uvāca

शृणु भीमस्य कर्मेदमतिमानुषकर्मणःश्रुतपूर्वं मया तेषां कथान्तेषु पुनः पुनः

śṛṇu bhīmasya karmedamatimānuṣakarmaṇaḥśrutapūrvaṃ mayā teṣāṃ kathānteṣu punaḥ punaḥ

इतः प्रयाता राजेन्द्र पाण्डवा द्यूतनिर्जिताःजग्मुस्त्रिभिरहोरात्रैः काम्यकं नाम तद्वनम्

itaḥ prayātā rājendra pāṇḍavā dyūtanirjitāḥjagmustribhirahorātraiḥ kāmyakaṃ nāma tadvanam

रात्रौ निशीथे स्वाभीले गतेऽर्धसमये नृपप्रचारे पुरुषादानां रक्षसां भीमकर्मणाम्

rātrau niśīthe svābhīle gate'rdhasamaye nṛpapracāre puruṣādānāṃ rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām

तद्वनं तापसा नित्यं शेषाश्च वनचारिणःदूरात्परिहरन्ति स्म पुरुषादभयात्किल

tadvanaṃ tāpasā nityaṃ śeṣāśca vanacāriṇaḥdūrātpariharanti sma puruṣādabhayātkila

तेषां प्रविशतां तत्र मार्गमावृत्य भारतदीप्ताक्षं भीषणं रक्षः सोल्मुकं प्रत्यदृश्यत

teṣāṃ praviśatāṃ tatra mārgamāvṛtya bhāratadīptākṣaṃ bhīṣaṇaṃ rakṣaḥ solmukaṃ pratyadṛśyata

बाहू महान्तौ कृत्वा तु तथास्यं च भयानकम्स्थितमावृत्य पन्थानं येन यान्ति कुरूद्वहाः

bāhū mahāntau kṛtvā tu tathāsyaṃ ca bhayānakamsthitamāvṛtya panthānaṃ yena yānti kurūdvahāḥ

दष्टोष्ठदंष्ट्रं ताम्राक्षं प्रदीप्तोर्ध्वशिरोरुहम्सार्करश्मितडिच्चक्रं सबलाकमिवाम्बुदम्

daṣṭoṣṭhadaṃṣṭraṃ tāmrākṣaṃ pradīptordhvaśiroruhamsārkaraśmitaḍiccakraṃ sabalākamivāmbudam

सृजन्तं राक्षसीं मायां महारावविराविणम्मुञ्चन्तं विपुलं नादं सतोयमिव तोयदम्

sṛjantaṃ rākṣasīṃ māyāṃ mahārāvavirāviṇammuñcantaṃ vipulaṃ nādaṃ satoyamiva toyadam

तस्य नादेन संत्रस्ताः पक्षिणः सर्वतोदिशम्विमुक्तनादाः संपेतुः स्थलजा जलजैः सह

tasya nādena saṃtrastāḥ pakṣiṇaḥ sarvatodiśamvimuktanādāḥ saṃpetuḥ sthalajā jalajaiḥ saha

संप्रद्रुतमृगद्वीपिमहिषर्क्षसमाकुलम्तद्वनं तस्य नादेन संप्रस्थितमिवाभवत्

saṃpradrutamṛgadvīpimahiṣarkṣasamākulamtadvanaṃ tasya nādena saṃprasthitamivābhavat

तस्योरुवाताभिहता ताम्रपल्लवबाहवःविदूरजाताश्च लताः समाश्लिष्यन्त पादपान्

tasyoruvātābhihatā tāmrapallavabāhavaḥvidūrajātāśca latāḥ samāśliṣyanta pādapān

तस्मिन्क्षणेऽथ प्रववौ मारुतो भृशदारुणःरजसा संवृतं तेन नष्टर्क्षमभवन्नभः

tasminkṣaṇe'tha pravavau māruto bhṛśadāruṇaḥrajasā saṃvṛtaṃ tena naṣṭarkṣamabhavannabhaḥ

पञ्चानां पाण्डुपुत्राणामविज्ञातो महारिपुःपञ्चानामिन्द्रियाणां तु शोकवेग इवातुलः

pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāmavijñāto mahāripuḥpañcānāmindriyāṇāṃ tu śokavega ivātulaḥ

स दृष्ट्वा पाण्डवान्दूरात्कृष्णाजिनसमावृतान्आवृणोत्तद्वनद्वारं मैनाक इव पर्वतः

sa dṛṣṭvā pāṇḍavāndūrātkṛṣṇājinasamāvṛtānāvṛṇottadvanadvāraṃ maināka iva parvataḥ

तं समासाद्य वित्रस्ता कृष्णा कमललोचनाअदृष्टपूर्वं संत्रासान्न्यमीलयत लोचने

taṃ samāsādya vitrastā kṛṣṇā kamalalocanāadṛṣṭapūrvaṃ saṃtrāsānnyamīlayata locane

दुःशासनकरोत्सृष्टविप्रकीर्णशिरोरुहापञ्चपर्वतमध्यस्था नदीवाकुलतां गता

duḥśāsanakarotsṛṣṭaviprakīrṇaśiroruhāpañcaparvatamadhyasthā nadīvākulatāṃ gatā

मोमुह्यमानां तां तत्र जगृहुः पञ्च पाण्डवाःइन्द्रियाणि प्रसक्तानि विषयेषु यथा रतिम्

momuhyamānāṃ tāṃ tatra jagṛhuḥ pañca pāṇḍavāḥindriyāṇi prasaktāni viṣayeṣu yathā ratim

अथ तां राक्षसीं मायामुत्थितां घोरदर्शनाम्रक्षोघ्नैर्विविधैर्मन्त्रैर्धौम्यः सम्यक्प्रयोजितैःपश्यतां पाण्डुपुत्राणां नाशयामास वीर्यवान्

atha tāṃ rākṣasīṃ māyāmutthitāṃ ghoradarśanāmrakṣoghnairvividhairmantrairdhaumyaḥ samyakprayojitaiḥpaśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ nāśayāmāsa vīryavān

स नष्टमायोऽतिबलः क्रोधविस्फारितेक्षणःकाममूर्तिधरः क्षुद्रः कालकल्पो व्यदृश्यत

sa naṣṭamāyo'tibalaḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥkāmamūrtidharaḥ kṣudraḥ kālakalpo vyadṛśyata

तमुवाच ततो राजा दीर्घप्रज्ञो युधिष्ठिरःको भवान्कस्य वा किं ते क्रियतां कार्यमुच्यताम्

tamuvāca tato rājā dīrghaprajño yudhiṣṭhiraḥko bhavānkasya vā kiṃ te kriyatāṃ kāryamucyatām

प्रत्युवाचाथ तद्रक्षो धर्मराजं युधिष्ठिरम्अहं बकस्य वै भ्राता किर्मीर इति विश्रुतः

pratyuvācātha tadrakṣo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiramahaṃ bakasya vai bhrātā kirmīra iti viśrutaḥ

वनेऽस्मिन्काम्यके शून्ये निवसामि गतज्वरःयुधि निर्जित्य पुरुषानाहारं नित्यमाचरन्

vane'sminkāmyake śūnye nivasāmi gatajvaraḥyudhi nirjitya puruṣānāhāraṃ nityamācaran

के यूयमिह संप्राप्ता भक्ष्यभूता ममान्तिकम्युधि निर्जित्य वः सर्वान्भक्षयिष्ये गतज्वरः

ke yūyamiha saṃprāptā bhakṣyabhūtā mamāntikamyudhi nirjitya vaḥ sarvānbhakṣayiṣye gatajvaraḥ

युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दुरात्मनःआचचक्षे ततः सर्वं गोत्रनामादि भारत

yudhiṣṭhirastu tacchrutvā vacastasya durātmanaḥācacakṣe tataḥ sarvaṃ gotranāmādi bhārata

पाण्डवो धर्मराजोऽहं यदि ते श्रोत्रमागतःसहितो भ्रातृभिः सर्वैर्भीमसेनार्जुनादिभिः

pāṇḍavo dharmarājo'haṃ yadi te śrotramāgataḥsahito bhrātṛbhiḥ sarvairbhīmasenārjunādibhiḥ

हृतराज्यो वने वासं वस्तुं कृतमतिस्ततःवनमभ्यागतो घोरमिदं तव परिग्रहम्

hṛtarājyo vane vāsaṃ vastuṃ kṛtamatistataḥvanamabhyāgato ghoramidaṃ tava parigraham

किर्मीरस्त्वब्रवीदेनं दिष्ट्या देवैरिदं ममउपपादितमद्येह चिरकालान्मनोगतम्

kirmīrastvabravīdenaṃ diṣṭyā devairidaṃ mamaupapāditamadyeha cirakālānmanogatam

भीमसेनवधार्थं हि नित्यमभ्युद्यतायुधःचरामि पृथिवीं कृत्स्नां नैनमासादयाम्यहम्

bhīmasenavadhārthaṃ hi nityamabhyudyatāyudhaḥcarāmi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nainamāsādayāmyaham

सोऽयमासादितो दिष्ट्या भ्रातृहा काङ्क्षितश्चिरम्अनेन हि मम भ्राता बको विनिहतः प्रियः

so'yamāsādito diṣṭyā bhrātṛhā kāṅkṣitaściramanena hi mama bhrātā bako vinihataḥ priyaḥ

वेत्रकीयगृहे राजन्ब्राह्मणच्छद्मरूपिणाविद्याबलमुपाश्रित्य न ह्यस्त्यस्यौरसं बलम्

vetrakīyagṛhe rājanbrāhmaṇacchadmarūpiṇāvidyābalamupāśritya na hyastyasyaurasaṃ balam

हिडिम्बश्च सखा मह्यं दयितो वनगोचरःहतो दुरात्मनानेन स्वसा चास्य हृता पुरा

hiḍimbaśca sakhā mahyaṃ dayito vanagocaraḥhato durātmanānena svasā cāsya hṛtā purā

सोऽयमभ्यागतो मूढो ममेदं गहनं वनम्प्रचारसमयेऽस्माकमर्धरात्रे समास्थिते

so'yamabhyāgato mūḍho mamedaṃ gahanaṃ vanampracārasamaye'smākamardharātre samāsthite

अद्यास्य यातयिष्यामि तद्वैरं चिरसंभृतम्तर्पयिष्यामि च बकं रुधिरेणास्य भूरिणा

adyāsya yātayiṣyāmi tadvairaṃ cirasaṃbhṛtamtarpayiṣyāmi ca bakaṃ rudhireṇāsya bhūriṇā

अद्याहमनृणो भूत्वा भ्रातुः सख्युस्तथैव चशान्तिं लब्धास्मि परमां हत्व राक्षसकण्टकम्

adyāhamanṛṇo bhūtvā bhrātuḥ sakhyustathaiva caśāntiṃ labdhāsmi paramāṃ hatva rākṣasakaṇṭakam

यदि तेन पुरा मुक्तो भीमसेनो बकेन वैअद्यैनं भक्षयिष्यामि पश्यतस्ते युधिष्ठिर

yadi tena purā mukto bhīmaseno bakena vaiadyainaṃ bhakṣayiṣyāmi paśyataste yudhiṣṭhira

एनं हि विपुलप्राणमद्य हत्वा वृकोदरम्संभक्ष्य जरयिष्यामि यथागस्त्यो महासुरम्

enaṃ hi vipulaprāṇamadya hatvā vṛkodaramsaṃbhakṣya jarayiṣyāmi yathāgastyo mahāsuram

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा सत्यसंधो युधिष्ठिरःनैतदस्तीति सक्रोधो भर्त्सयामास राक्षसम्

evamuktastu dharmātmā satyasaṃdho yudhiṣṭhiraḥnaitadastīti sakrodho bhartsayāmāsa rākṣasam

ततो भीमो महाबाहुरारुज्य तरसा द्रुमदशव्याममिवोद्विद्धं निष्पत्रमकरोत्तदा

tato bhīmo mahābāhurārujya tarasā drumadaśavyāmamivodviddhaṃ niṣpatramakarottadā

चकार सज्यं गाण्डीवं वज्रनिष्पेषगौरवम्निमेषान्तरमात्रेण तथैव विजयोऽर्जुनः

cakāra sajyaṃ gāṇḍīvaṃ vajraniṣpeṣagauravamnimeṣāntaramātreṇa tathaiva vijayo'rjunaḥ

निवार्य भीमो जिष्णुं तु तद्रक्षो घोरदर्शनम्अभिद्रुत्याब्रवीद्वाक्यं तिष्ठ तिष्ठेति भारत

nivārya bhīmo jiṣṇuṃ tu tadrakṣo ghoradarśanamabhidrutyābravīdvākyaṃ tiṣṭha tiṣṭheti bhārata

इत्युक्त्वैनमभिक्रुद्धः कक्ष्यामुत्पीड्य पाण्डवःनिष्पिष्य पाणिना पाणिं संदष्टोष्ठपुटो बलीतमभ्यधावद्वेगेन भीमो वृक्षायुधस्तदा

ityuktvainamabhikruddhaḥ kakṣyāmutpīḍya pāṇḍavaḥniṣpiṣya pāṇinā pāṇiṃ saṃdaṣṭoṣṭhapuṭo balītamabhyadhāvadvegena bhīmo vṛkṣāyudhastadā

यमदण्डप्रतीकाशं ततस्तं तस्य मूर्धनिपातयामास वेगेन कुलिशं मघवानिव

yamadaṇḍapratīkāśaṃ tatastaṃ tasya mūrdhanipātayāmāsa vegena kuliśaṃ maghavāniva

असंभ्रान्तं तु तद्रक्षः समरे प्रत्यदृश्यतचिक्षेप चोल्मुकं दीप्तमशनिं ज्वलितामिव

asaṃbhrāntaṃ tu tadrakṣaḥ samare pratyadṛśyatacikṣepa colmukaṃ dīptamaśaniṃ jvalitāmiva

तदुदस्तमलातं तु भीमः प्रहरतां वरःपदा सव्येन चिक्षेप तद्रक्षः पुनराव्रजत्

tadudastamalātaṃ tu bhīmaḥ praharatāṃ varaḥpadā savyena cikṣepa tadrakṣaḥ punarāvrajat

किर्मीरश्चापि सहसा वृक्षमुत्पाट्य पाण्डवम्दण्डपाणिरिव क्रुद्धः समरे प्रत्ययुध्यत

kirmīraścāpi sahasā vṛkṣamutpāṭya pāṇḍavamdaṇḍapāṇiriva kruddhaḥ samare pratyayudhyata

तद्वृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम्वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोर्यथा श्रीकाङ्क्षिणोः पुरा

tadvṛkṣayuddhamabhavanmahīruhavināśanamvālisugrīvayorbhrātroryathā śrīkāṅkṣiṇoḥ purā

शीर्षयोः पतिता वृक्षा बिभिदुर्नैकधा तयोःयथैवोत्पलपद्मानि मत्तयोर्द्विपयोस्तथा

śīrṣayoḥ patitā vṛkṣā bibhidurnaikadhā tayoḥyathaivotpalapadmāni mattayordvipayostathā

मुञ्जवज्जर्जरीभूता बहवस्तत्र पादपाःचीराणीव व्युदस्तानि रेजुस्तत्र महावने

muñjavajjarjarībhūtā bahavastatra pādapāḥcīrāṇīva vyudastāni rejustatra mahāvane

तद्वृक्षयुद्धमभवत्सुमुहूर्तं विशां पतेराक्षसानां च मुख्यस्य नराणामुत्तमस्य च

tadvṛkṣayuddhamabhavatsumuhūrtaṃ viśāṃ paterākṣasānāṃ ca mukhyasya narāṇāmuttamasya ca

ततः शिलां समुत्क्षिप्य भीमस्य युधि तिष्ठतःप्राहिणोद्राक्षसः क्रुद्धो भीमसेनश्चचाल ह

tataḥ śilāṃ samutkṣipya bhīmasya yudhi tiṣṭhataḥprāhiṇodrākṣasaḥ kruddho bhīmasenaścacāla ha

तं शिलाताडनजडं पर्यधावत्स राक्षसःबाहुविक्षिप्तकिरणः स्वर्भानुरिव भास्करम्

taṃ śilātāḍanajaḍaṃ paryadhāvatsa rākṣasaḥbāhuvikṣiptakiraṇaḥ svarbhānuriva bhāskaram

तावन्योन्यं समाश्लिष्य प्रकर्षन्तौ परस्परम्उभावपि चकाशेते प्रयुद्धौ वृषभाविव

tāvanyonyaṃ samāśliṣya prakarṣantau parasparamubhāvapi cakāśete prayuddhau vṛṣabhāviva

तयोरासीत्सुतुमुलः संप्रहारः सुदारुणःनखदंष्ट्रायुधवतोर्व्याघ्रयोरिव दृप्तयोः

tayorāsītsutumulaḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥnakhadaṃṣṭrāyudhavatorvyāghrayoriva dṛptayoḥ

दुर्योधननिकाराच्च बाहुवीर्याच्च दर्पितःकृष्णानयनदृष्टश्च व्यवर्धत वृकोदरः

duryodhananikārācca bāhuvīryācca darpitaḥkṛṣṇānayanadṛṣṭaśca vyavardhata vṛkodaraḥ

अभिपत्याथ बाहुभ्यां प्रत्यगृह्णादमर्षितःमातङ्ग इव मातङ्गं प्रभिन्नकरटामुखः

abhipatyātha bāhubhyāṃ pratyagṛhṇādamarṣitaḥmātaṅga iva mātaṅgaṃ prabhinnakaraṭāmukhaḥ

तं चाप्याथ ततो रक्षः प्रतिजग्राह वीर्यवान्तमाक्षिपद्भीमसेनो बलेन बलिनां वरः

taṃ cāpyātha tato rakṣaḥ pratijagrāha vīryavāntamākṣipadbhīmaseno balena balināṃ varaḥ

तयोर्भुजविनिष्पेषादुभयोर्बलिनोस्तदाशब्दः समभवद्घोरो वेणुस्फोटसमो युधि

tayorbhujaviniṣpeṣādubhayorbalinostadāśabdaḥ samabhavadghoro veṇusphoṭasamo yudhi

अथैनमाक्षिप्य बलाद्गृह्य मध्ये वृकोदरःधूनयामास वेगेन वायुश्चण्ड इव द्रुमम्

athainamākṣipya balādgṛhya madhye vṛkodaraḥdhūnayāmāsa vegena vāyuścaṇḍa iva drumam

स भीमेन परामृष्टो दुर्बलो बलिना रणेव्यस्पन्दत यथाप्राणं विचकर्ष च पाण्डवम्

sa bhīmena parāmṛṣṭo durbalo balinā raṇevyaspandata yathāprāṇaṃ vicakarṣa ca pāṇḍavam

तत एनं परिश्रान्तमुपलभ्य वृकोदरःयोक्त्रयामास बाहुभ्यां पशुं रशनया यथा

tata enaṃ pariśrāntamupalabhya vṛkodaraḥyoktrayāmāsa bāhubhyāṃ paśuṃ raśanayā yathā

विनदन्तं महानादं भिन्नभेरीसमस्वनम्भ्रामयामास सुचिरं विस्फुरन्तमचेतसम्

vinadantaṃ mahānādaṃ bhinnabherīsamasvanambhrāmayāmāsa suciraṃ visphurantamacetasam

तं विषीदन्तमाज्ञाय राक्षसं पाण्डुनन्दनःप्रगृह्य तरसा दोर्भ्यां पशुमारममारयत्

taṃ viṣīdantamājñāya rākṣasaṃ pāṇḍunandanaḥpragṛhya tarasā dorbhyāṃ paśumāramamārayat

आक्रम्य स कटीदेशे जानुना राक्षसाधमम्अपीडयत बाहुभ्यां कण्ठं तस्य वृकोदरः

ākramya sa kaṭīdeśe jānunā rākṣasādhamamapīḍayata bāhubhyāṃ kaṇṭhaṃ tasya vṛkodaraḥ

अथ तं जडसर्वाङ्गं व्यावृत्तनयनोल्बणम्भूतले पातयामास वाक्यं चेदमुवाच ह

atha taṃ jaḍasarvāṅgaṃ vyāvṛttanayanolbaṇambhūtale pātayāmāsa vākyaṃ cedamuvāca ha

हिडिम्बबकयोः पाप न त्वमश्रुप्रमार्जनम्करिष्यसि गतश्चासि यमस्य सदनं प्रति

hiḍimbabakayoḥ pāpa na tvamaśrupramārjanamkariṣyasi gataścāsi yamasya sadanaṃ prati

इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीर;स्तं राक्षसं क्रोधविवृत्तनेत्रःप्रस्रस्तवस्त्राभरणं स्फुरन्त;मुद्भ्रान्तचित्तं व्यसुमुत्ससर्ज

ityevamuktvā puruṣapravīra;staṃ rākṣasaṃ krodhavivṛttanetraḥprasrastavastrābharaṇaṃ sphuranta;mudbhrāntacittaṃ vyasumutsasarja

तस्मिन्हते तोयदतुल्यरूपे; कृष्णां पुरस्कृत्य नरेन्द्रपुत्राःभीमं प्रशस्याथ गुणैरनेकै;र्हृष्टास्ततो द्वैतवनाय जग्मुः

tasminhate toyadatulyarūpe; kṛṣṇāṃ puraskṛtya narendraputrāḥbhīmaṃ praśasyātha guṇairanekai;rhṛṣṭāstato dvaitavanāya jagmuḥ

एवं विनिहतः संख्ये किर्मीरो मनुजाधिपभीमेन वचनात्तस्य धर्मराजस्य कौरव

evaṃ vinihataḥ saṃkhye kirmīro manujādhipabhīmena vacanāttasya dharmarājasya kaurava

ततो निष्कण्टकं कृत्वा वनं तदपराजितःद्रौपद्या सह धर्मज्ञो वसतिं तामुवास ह

tato niṣkaṇṭakaṃ kṛtvā vanaṃ tadaparājitaḥdraupadyā saha dharmajño vasatiṃ tāmuvāsa ha

समाश्वास्य च ते सर्वे द्रौपदीं भरतर्षभाःप्रहृष्टमनसः प्रीत्या प्रशशंसुर्वृकोदरम्

samāśvāsya ca te sarve draupadīṃ bharatarṣabhāḥprahṛṣṭamanasaḥ prītyā praśaśaṃsurvṛkodaram

भीमबाहुबलोत्पिष्टे विनष्टे राक्षसे ततःविविशुस्तद्वनं वीराः क्षेमं निहतकण्टकम्

bhīmabāhubalotpiṣṭe vinaṣṭe rākṣase tataḥviviśustadvanaṃ vīrāḥ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam

स मया गच्छता मार्गे विनिकीर्णो भयावहःवने महति दुष्टात्मा दृष्टो भीमबलाद्धतः

sa mayā gacchatā mārge vinikīrṇo bhayāvahaḥvane mahati duṣṭātmā dṛṣṭo bhīmabalāddhataḥ

तत्राश्रौषमहं चैतत्कर्म भीमस्य भारतब्राह्मणानां कथयतां ये तत्रासन्समागताः

tatrāśrauṣamahaṃ caitatkarma bhīmasya bhāratabrāhmaṇānāṃ kathayatāṃ ye tatrāsansamāgatāḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवं विनिहतं संख्ये किर्मीरं राक्षसोत्तमम्श्रुत्वा ध्यानपरो राजा निशश्वासार्तवत्तदा

evaṃ vinihataṃ saṃkhye kirmīraṃ rākṣasottamamśrutvā dhyānaparo rājā niśaśvāsārtavattadā