Parva.Adhyaya 3.13

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

भोजाः प्रव्रजिताञ्श्रुत्वा वृष्णयश्चान्धकैः सहपाण्डवान्दुःखसंतप्तान्समाजग्मुर्महावने

bhojāḥ pravrajitāñśrutvā vṛṣṇayaścāndhakaiḥ sahapāṇḍavānduḥkhasaṃtaptānsamājagmurmahāvane

पाञ्चालस्य च दायादा धृष्टकेतुश्च चेदिपःकेकयाश्च महावीर्या भ्रातरो लोकविश्रुताः

pāñcālasya ca dāyādā dhṛṣṭaketuśca cedipaḥkekayāśca mahāvīryā bhrātaro lokaviśrutāḥ

वने तेऽभिययुः पार्थान्क्रोधामर्शसमन्विताःगर्हयन्तो धार्तराष्ट्रान्किं कुर्म इति चाब्रुवन्

vane te'bhiyayuḥ pārthānkrodhāmarśasamanvitāḥgarhayanto dhārtarāṣṭrānkiṃ kurma iti cābruvan

वासुदेवं पुरस्कृत्य सर्वे ते क्षत्रियर्षभाःपरिवार्योपविविशुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम्

vāsudevaṃ puraskṛtya sarve te kṣatriyarṣabhāḥparivāryopaviviśurdharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनःदुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम्

duryodhanasya karṇasya śakuneśca durātmanaḥduḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam

ततः सर्वेऽभिषिञ्चामो धर्मराजं युधिष्ठिरम्निकृत्योपचरन्वध्य एष धर्मः सनातनः

tataḥ sarve'bhiṣiñcāmo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiramnikṛtyopacaranvadhya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

पार्थानामभिषङ्गेण तथा क्रुद्धं जनार्दनम्अर्जुनः शमयामासा दिधक्षन्तमिव प्रजाः

pārthānāmabhiṣaṅgeṇa tathā kruddhaṃ janārdanamarjunaḥ śamayāmāsā didhakṣantamiva prajāḥ

संक्रुद्धं केशवं दृष्ट्वा पूर्वदेहेषु फल्गुनःकीर्तयामास कर्माणि सत्यकीर्तेर्महात्मनः

saṃkruddhaṃ keśavaṃ dṛṣṭvā pūrvadeheṣu phalgunaḥkīrtayāmāsa karmāṇi satyakīrtermahātmanaḥ

पुरुषस्याप्रमेयस्य सत्यस्यामिततेजसःप्रजापतिपतेर्विष्णोर्लोकनाथस्य धीमतः

puruṣasyāprameyasya satyasyāmitatejasaḥprajāpatipaterviṣṇorlokanāthasya dhīmataḥ

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

दश वर्षसहस्राणि यत्रसायंगृहो मुनिःव्यचरस्त्वं पुरा कृष्ण पर्वते गन्धमादने

daśa varṣasahasrāṇi yatrasāyaṃgṛho muniḥvyacarastvaṃ purā kṛṣṇa parvate gandhamādane

दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि चपुष्करेष्ववसः कृष्ण त्वमपो भक्षयन्पुरा

daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni capuṣkareṣvavasaḥ kṛṣṇa tvamapo bhakṣayanpurā

ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां मधुसूदनअतिष्ठ एकपादेन वायुभक्षः शतं समाः

ūrdhvabāhurviśālāyāṃ badaryāṃ madhusūdanaatiṣṭha ekapādena vāyubhakṣaḥ śataṃ samāḥ

अपकृष्टोत्तरासङ्गः कृशो धमनिसंततःआसीः कृष्ण सरस्वत्यां सत्रे द्वादशवार्षिके

apakṛṣṭottarāsaṅgaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥāsīḥ kṛṣṇa sarasvatyāṃ satre dvādaśavārṣike

प्रभासं चाप्यथासाद्य तीर्थं पुण्यजनोचितम्तथा कृष्ण महातेजा दिव्यं वर्षसहस्रकम्आतिष्ठस्तप एकेन पादेन नियमे स्थितः

prabhāsaṃ cāpyathāsādya tīrthaṃ puṇyajanocitamtathā kṛṣṇa mahātejā divyaṃ varṣasahasrakamātiṣṭhastapa ekena pādena niyame sthitaḥ

क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानामादिरन्तश्च केशवनिधानं तपसां कृष्ण यज्ञस्त्वं च सनातनः

kṣetrajñaḥ sarvabhūtānāmādirantaśca keśavanidhānaṃ tapasāṃ kṛṣṇa yajñastvaṃ ca sanātanaḥ

निहत्य नरकं भौममाहृत्य मणिकुण्डलेप्रथमोत्पादितं कृष्ण मेध्यमश्वमवासृजः

nihatya narakaṃ bhaumamāhṛtya maṇikuṇḍaleprathamotpāditaṃ kṛṣṇa medhyamaśvamavāsṛjaḥ

कृत्वा तत्कर्म लोकानामृषभः सर्वलोकजित्अवधीस्त्वं रणे सर्वान्समेतान्दैत्यदानवान्

kṛtvā tatkarma lokānāmṛṣabhaḥ sarvalokajitavadhīstvaṃ raṇe sarvānsametāndaityadānavān

ततः सर्वेश्वरत्वं च संप्रदाय शचीपतेःमानुषेषु महाबाहो प्रादुर्भूतोऽसि केशव

tataḥ sarveśvaratvaṃ ca saṃpradāya śacīpateḥmānuṣeṣu mahābāho prādurbhūto'si keśava

स त्वं नारायणो भूत्वा हरिरासीः परंतपब्रह्मा सोमश्च सूर्यश्च धर्मो धाता यमोऽनलः

sa tvaṃ nārāyaṇo bhūtvā harirāsīḥ paraṃtapabrahmā somaśca sūryaśca dharmo dhātā yamo'nalaḥ

वायुर्वैश्रवणो रुद्रः कालः खं पृथिवी दिशःअजश्चराचरगुरुः स्रष्टा त्वं पुरुषोत्तम

vāyurvaiśravaṇo rudraḥ kālaḥ khaṃ pṛthivī diśaḥajaścarācaraguruḥ sraṣṭā tvaṃ puruṣottama

तुरायणादिभिर्देव क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैःअयजो भूरितेजा वै कृष्ण चैत्ररथे वने

turāyaṇādibhirdeva kratubhirbhūridakṣiṇaiḥayajo bhūritejā vai kṛṣṇa caitrarathe vane

शतं शतसहस्राणि सुवर्णस्य जनार्दनएकैकस्मिंस्तदा यज्ञे परिपूर्णानि भागशः

śataṃ śatasahasrāṇi suvarṇasya janārdanaekaikasmiṃstadā yajñe paripūrṇāni bhāgaśaḥ

अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दनत्वं विष्णुरिति विख्यात इन्द्रादवरजो भुवि

aditerapi putratvametya yādavanandanatvaṃ viṣṇuriti vikhyāta indrādavarajo bhuvi

शिशुर्भूत्वा दिवं खं च पृथिवीं च परंतपत्रिभिर्विक्रमणैः कृष्ण क्रान्तवानसि तेजसा

śiśurbhūtvā divaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca paraṃtapatribhirvikramaṇaiḥ kṛṣṇa krāntavānasi tejasā

संप्राप्य दिवमाकाशमादित्यसदने स्थितःअत्यरोचश्च भूतात्मन्भास्करं स्वेन तेजसा

saṃprāpya divamākāśamādityasadane sthitaḥatyarocaśca bhūtātmanbhāskaraṃ svena tejasā

सादिता मौरवाः पाशा निसुन्दनरकौ हतौकृतः क्षेमः पुनः पन्थाः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति

sāditā mauravāḥ pāśā nisundanarakau hataukṛtaḥ kṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati

जारूथ्यामाहुतिः क्राथः शिशुपालो जनैः सहभीमसेनश्च शैब्यश्च शतधन्वा च निर्जितः

jārūthyāmāhutiḥ krāthaḥ śiśupālo janaiḥ sahabhīmasenaśca śaibyaśca śatadhanvā ca nirjitaḥ

तथा पर्जन्यघोषेण रथेनादित्यवर्चसाअवाक्षीर्महिषीं भोज्यां रणे निर्जित्य रुक्मिणम्

tathā parjanyaghoṣeṇa rathenādityavarcasāavākṣīrmahiṣīṃ bhojyāṃ raṇe nirjitya rukmiṇam

इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद्यवनश्च कशेरुमान्हतः सौभपतिः शाल्वस्त्वया सौभं च पातितम्

indradyumno hataḥ kopādyavanaśca kaśerumānhataḥ saubhapatiḥ śālvastvayā saubhaṃ ca pātitam

इरावत्यां तथा भोजः कार्तवीर्यसमो युधिगोपतिस्तालकेतुश्च त्वया विनिहतावुभौ

irāvatyāṃ tathā bhojaḥ kārtavīryasamo yudhigopatistālaketuśca tvayā vinihatāvubhau

तां च भोगवतीं पुण्यामृषिकान्तां जनार्दनद्वारकामात्मसात्कृत्वा समुद्रं गमयिष्यसि

tāṃ ca bhogavatīṃ puṇyāmṛṣikāntāṃ janārdanadvārakāmātmasātkṛtvā samudraṃ gamayiṣyasi

न क्रोधो न च मात्सर्यं नानृतं मधुसूदनत्वयि तिष्ठति दाशार्ह न नृशंस्यं कुतोऽनृजु

na krodho na ca mātsaryaṃ nānṛtaṃ madhusūdanatvayi tiṣṭhati dāśārha na nṛśaṃsyaṃ kuto'nṛju

आसीनं चित्तमध्ये त्वां दीप्यमानं स्वतेजसाआगम्य ऋषयः सर्वेऽयाचन्ताभयमच्युत

āsīnaṃ cittamadhye tvāṃ dīpyamānaṃ svatejasāāgamya ṛṣayaḥ sarve'yācantābhayamacyuta

युगान्ते सर्वभूतानि संक्षिप्य मधुसूदनआत्मन्येवात्मसात्कृत्वा जगदास्से परंतप

yugānte sarvabhūtāni saṃkṣipya madhusūdanaātmanyevātmasātkṛtvā jagadāsse paraṃtapa

नैवं पूर्वे नापरे वा करिष्यन्ति कृतानि तेकर्माणि यानि देव त्वं बाल एव महाद्युते

naivaṃ pūrve nāpare vā kariṣyanti kṛtāni tekarmāṇi yāni deva tvaṃ bāla eva mahādyute

कृतवान्पुण्डरीकाक्ष बलदेवसहायवान्वैराजभवने चापि ब्रह्मणा न्यवसः सह

kṛtavānpuṇḍarīkākṣa baladevasahāyavānvairājabhavane cāpi brahmaṇā nyavasaḥ saha

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्त्वा तदात्मानमात्मा कृष्णस्य पाण्डवःतूष्णीमासीत्ततः पार्थमित्युवाच जनार्दनः

evamuktvā tadātmānamātmā kṛṣṇasya pāṇḍavaḥtūṣṇīmāsīttataḥ pārthamityuvāca janārdanaḥ

ममैव त्वं तवैवाहं ये मदीयास्तवैव तेयस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु

mamaiva tvaṃ tavaivāhaṃ ye madīyāstavaiva teyastvāṃ dveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yastvāmanu sa māmanu

नरस्त्वमसि दुर्धर्ष हरिर्नारायणो ह्यहम्लोकाल्लोकमिमं प्राप्तौ नरनारायणावृषी

narastvamasi durdharṣa harirnārāyaṇo hyahamlokāllokamimaṃ prāptau naranārāyaṇāvṛṣī

अनन्यः पार्थ मत्तस्त्वमहं त्वत्तश्च भारतनावयोरन्तरं शक्यं वेदितुं भरतर्षभ

ananyaḥ pārtha mattastvamahaṃ tvattaśca bhāratanāvayorantaraṃ śakyaṃ vedituṃ bharatarṣabha

तस्मिन्वीरसमावाये संरब्धेष्वथ राजसुधृष्टद्युम्नमुखैर्वीरैर्भ्रातृभिः परिवारिता

tasminvīrasamāvāye saṃrabdheṣvatha rājasudhṛṣṭadyumnamukhairvīrairbhrātṛbhiḥ parivāritā

पाञ्चाली पुण्डरीकाक्षमासीनं यादवैः सहअभिगम्याब्रवीत्कृष्णा शरण्यं शरणैषिणी

pāñcālī puṇḍarīkākṣamāsīnaṃ yādavaiḥ sahaabhigamyābravītkṛṣṇā śaraṇyaṃ śaraṇaiṣiṇī

पूर्वे प्रजानिसर्गे त्वामाहुरेकं प्रजापतिम्स्रष्टारं सर्वभूतानामसितो देवलोऽब्रवीत्

pūrve prajānisarge tvāmāhurekaṃ prajāpatimsraṣṭāraṃ sarvabhūtānāmasito devalo'bravīt

विष्णुस्त्वमसि दुर्धर्ष त्वं यज्ञो मधुसूदनयष्टा त्वमसि यष्टव्यो जामदग्न्यो यथाब्रवीत्

viṣṇustvamasi durdharṣa tvaṃ yajño madhusūdanayaṣṭā tvamasi yaṣṭavyo jāmadagnyo yathābravīt

ऋषयस्त्वां क्षमामाहुः सत्यं च पुरुषोत्तमसत्याद्यज्ञोऽसि संभूतः कश्यपस्त्वां यथाब्रवीत्

ṛṣayastvāṃ kṣamāmāhuḥ satyaṃ ca puruṣottamasatyādyajño'si saṃbhūtaḥ kaśyapastvāṃ yathābravīt

साध्यानामपि देवानां वसूनामीश्वरेश्वरःलोकभावन लोकेश यथा त्वां नारदोऽब्रवीत्

sādhyānāmapi devānāṃ vasūnāmīśvareśvaraḥlokabhāvana lokeśa yathā tvāṃ nārado'bravīt

दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां च पृथिवी विभोजठरं ते इमे लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः

divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ ca pṛthivī vibhojaṭharaṃ te ime lokāḥ puruṣo'si sanātanaḥ

विद्यातपोऽभितप्तानां तपसा भावितात्मनाम्आत्मदर्शनसिद्धानामृषीणामृषिसत्तम

vidyātapo'bhitaptānāṃ tapasā bhāvitātmanāmātmadarśanasiddhānāmṛṣīṇāmṛṣisattama

राजर्षीणां पुण्यकृतामाहवेष्वनिवर्तिनाम्सर्वधर्मोपपन्नानां त्वं गतिः पुरुषोत्तम

rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāmāhaveṣvanivartināmsarvadharmopapannānāṃ tvaṃ gatiḥ puruṣottama

त्वं प्रभुस्त्वं विभुस्त्वं भूरात्मभूस्त्वं सनातनःलोकपालाश्च लोकाश्च नक्षत्राणि दिशो दशनभश्चन्द्रश्च सूर्यश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्

tvaṃ prabhustvaṃ vibhustvaṃ bhūrātmabhūstvaṃ sanātanaḥlokapālāśca lokāśca nakṣatrāṇi diśo daśanabhaścandraśca sūryaśca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

मर्त्यता चैव भूतानाममरत्वं दिवौकसाम्त्वयि सर्वं महाबाहो लोककार्यं प्रतिष्ठितम्

martyatā caiva bhūtānāmamaratvaṃ divaukasāmtvayi sarvaṃ mahābāho lokakāryaṃ pratiṣṭhitam

सा तेऽहं दुःखमाख्यास्ये प्रणयान्मधुसूदनईशस्त्वं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुषाः

sā te'haṃ duḥkhamākhyāsye praṇayānmadhusūdanaīśastvaṃ sarvabhūtānāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ

कथं नु भार्या पार्थानां तव कृष्ण सखी विभोधृष्टद्युम्नस्य भगिनी सभां कृष्येत मादृशी

kathaṃ nu bhāryā pārthānāṃ tava kṛṣṇa sakhī vibhodhṛṣṭadyumnasya bhaginī sabhāṃ kṛṣyeta mādṛśī

स्त्रीधर्मिणी वेपमाना रुधिरेण समुक्षिताएकवस्त्रा विकृष्टास्मि दुःखिता कुरुसंसदि

strīdharmiṇī vepamānā rudhireṇa samukṣitāekavastrā vikṛṣṭāsmi duḥkhitā kurusaṃsadi

राजमध्ये सभायां तु रजसाभिसमीरिताम्दृष्ट्वा च मां धार्तराष्ट्राः प्राहसन्पापचेतसः

rājamadhye sabhāyāṃ tu rajasābhisamīritāmdṛṣṭvā ca māṃ dhārtarāṣṭrāḥ prāhasanpāpacetasaḥ

दासीभावेन भोक्तुं मामीषुस्ते मधुसूदनजीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चालेष्वथ वृष्णिषु

dāsībhāvena bhoktuṃ māmīṣuste madhusūdanajīvatsu pāṇḍuputreṣu pāñcāleṣvatha vṛṣṇiṣu

नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोःस्नुषा भवामि धर्मेण साहं दासीकृता बलात्

nanvahaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya cobhayoḥsnuṣā bhavāmi dharmeṇa sāhaṃ dāsīkṛtā balāt

गर्हये पाण्डवांस्त्वेव युधि श्रेष्ठान्महाबलान्ये क्लिश्यमानां प्रेक्षन्ते धर्मपत्नीं यशस्विनीम्

garhaye pāṇḍavāṃstveva yudhi śreṣṭhānmahābalānye kliśyamānāṃ prekṣante dharmapatnīṃ yaśasvinīm

धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य धनुष्मताम्यौ मां विप्रकृतां क्षुद्रैर्मर्षयेतां जनार्दन

dhigbalaṃ bhīmasenasya dhikpārthasya dhanuṣmatāmyau māṃ viprakṛtāṃ kṣudrairmarṣayetāṃ janārdana

शाश्वतोऽयं धर्मपथः सद्भिराचरितः सदायद्भार्यां परिरक्षन्ति भर्तारोऽल्पबला अपि

śāśvato'yaṃ dharmapathaḥ sadbhirācaritaḥ sadāyadbhāryāṃ parirakṣanti bhartāro'lpabalā api

भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिताप्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः

bhāryāyāṃ rakṣyamāṇāyāṃ prajā bhavati rakṣitāprajāyāṃ rakṣyamāṇāyāmātmā bhavati rakṣitaḥ

आत्मा हि जायते तस्यां तस्माज्जाया भवत्युतभर्ता च भार्यया रक्ष्यः कथं जायान्ममोदरे

ātmā hi jāyate tasyāṃ tasmājjāyā bhavatyutabhartā ca bhāryayā rakṣyaḥ kathaṃ jāyānmamodare

नन्विमे शरणं प्राप्तान्न त्यजन्ति कदाचनते मां शरणमापन्नां नान्वपद्यन्त पाण्डवाः

nanvime śaraṇaṃ prāptānna tyajanti kadācanate māṃ śaraṇamāpannāṃ nānvapadyanta pāṇḍavāḥ

पञ्चेमे पञ्चभिर्जाताः कुमाराश्चामितौजसःएतेषामप्यवेक्षार्थं त्रातव्यास्मि जनार्दन

pañceme pañcabhirjātāḥ kumārāścāmitaujasaḥeteṣāmapyavekṣārthaṃ trātavyāsmi janārdana

प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात्अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः

prativindhyo yudhiṣṭhirātsutasomo vṛkodarātarjunācchrutakīrtistu śatānīkastu nākuliḥ

कनिष्ठाच्छ्रुतकर्मा तु सर्वे सत्यपराक्रमाःप्रद्युम्नो यादृशः कृष्ण तादृशास्ते महारथाः

kaniṣṭhācchrutakarmā tu sarve satyaparākramāḥpradyumno yādṛśaḥ kṛṣṇa tādṛśāste mahārathāḥ

नन्विमे धनुषि श्रेष्ठा अजेया युधि शात्रवैःकिमर्थं धार्तराष्ट्राणां सहन्ते दुर्बलीयसाम्

nanvime dhanuṣi śreṣṭhā ajeyā yudhi śātravaiḥkimarthaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sahante durbalīyasām

अधर्मेण हृतं राज्यं सर्वे दासाः कृतास्तथासभायां परिकृष्टाहमेकवस्त्रा रजस्वला

adharmeṇa hṛtaṃ rājyaṃ sarve dāsāḥ kṛtāstathāsabhāyāṃ parikṛṣṭāhamekavastrā rajasvalā

नाधिज्यमपि यच्छक्यं कर्तुमन्येन गाण्डिवम्अन्यत्रार्जुनभीमाभ्यां त्वया वा मधुसूदन

nādhijyamapi yacchakyaṃ kartumanyena gāṇḍivamanyatrārjunabhīmābhyāṃ tvayā vā madhusūdana

धिग्भीमसेनस्य बलं धिक्पार्थस्य च गाण्डिवम्यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति

dhigbhīmasenasya balaṃ dhikpārthasya ca gāṇḍivamyatra duryodhanaḥ kṛṣṇa muhūrtamapi jīvati

य एतानाक्षिपद्राष्ट्रात्सह मात्राविहिंसकान्अधीयानान्पुरा बालान्व्रतस्थान्मधुसूदन

ya etānākṣipadrāṣṭrātsaha mātrāvihiṃsakānadhīyānānpurā bālānvratasthānmadhusūdana

भोजने भीमसेनस्य पापः प्राक्षेपयद्विषम्कालकूटं नवं तीक्ष्णं संभृतं लोमहर्षणम्

bhojane bhīmasenasya pāpaḥ prākṣepayadviṣamkālakūṭaṃ navaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ lomaharṣaṇam

तज्जीर्णमविकारेण सहान्नेन जनार्दनसशेषत्वान्महाबाहो भीमस्य पुरुषोत्तम

tajjīrṇamavikāreṇa sahānnena janārdanasaśeṣatvānmahābāho bhīmasya puruṣottama

प्रमाणकोट्यां विश्वस्तं तथा सुप्तं वृकोदरम्बद्ध्वैनं कृष्ण गङ्गायां प्रक्षिप्य पुनराव्रजत्

pramāṇakoṭyāṃ viśvastaṃ tathā suptaṃ vṛkodarambaddhvainaṃ kṛṣṇa gaṅgāyāṃ prakṣipya punarāvrajat

यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम्उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः

yadā vibuddhaḥ kaunteyastadā saṃchidya bandhanamudatiṣṭhanmahābāhurbhīmaseno mahābalaḥ

आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनमदंशयत्सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा

āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainamadaṃśayatsarveṣvevāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā

प्रतिबुद्धस्तु कौन्तेयः सर्वान्सर्पानपोथयत्सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जघ्निवान्

pratibuddhastu kaunteyaḥ sarvānsarpānapothayatsārathiṃ cāsya dayitamapahastena jaghnivān

पुनः सुप्तानुपाधाक्षीद्बालकान्वारणावतेशयानानार्यया सार्धं को नु तत्कर्तुमर्हति

punaḥ suptānupādhākṣīdbālakānvāraṇāvateśayānānāryayā sārdhaṃ ko nu tatkartumarhati

यत्रार्या रुदती भीता पाण्डवानिदमब्रवीत्महद्व्यसनमापन्ना शिखिना परिवारिता

yatrāryā rudatī bhītā pāṇḍavānidamabravītmahadvyasanamāpannā śikhinā parivāritā

हा हतास्मि कुतो न्वद्य भवेच्छान्तिरिहानलात्अनाथा विनशिष्यामि बालकैः पुत्रकैः सह

hā hatāsmi kuto nvadya bhavecchāntirihānalātanāthā vinaśiṣyāmi bālakaiḥ putrakaiḥ saha

तत्र भीमो महाबाहुर्वायुवेगपराक्रमःआर्यामाश्वासयामास भ्रातॄंश्चापि वृकोदरः

tatra bhīmo mahābāhurvāyuvegaparākramaḥāryāmāśvāsayāmāsa bhrātṝṃścāpi vṛkodaraḥ

वैनतेयो यथा पक्षी गरुडः पततां वरःतथैवाभिपतिष्यामि भयं वो नेह विद्यते

vainateyo yathā pakṣī garuḍaḥ patatāṃ varaḥtathaivābhipatiṣyāmi bhayaṃ vo neha vidyate

आर्यामङ्केन वामेन राजानं दक्षिणेन चअंसयोश्च यमौ कृत्वा पृष्ठे बीभत्सुमेव च

āryāmaṅkena vāmena rājānaṃ dakṣiṇena caaṃsayośca yamau kṛtvā pṛṣṭhe bībhatsumeva ca

सहसोत्पत्य वेगेन सर्वानादाय वीर्यवान्भ्रातॄनार्यां च बलवान्मोक्षयामास पावकात्

sahasotpatya vegena sarvānādāya vīryavānbhrātṝnāryāṃ ca balavānmokṣayāmāsa pāvakāt

ते रात्रौ प्रस्थिताः सर्वे मात्रा सह यशस्विनःअभ्यगच्छन्महारण्यं हिडिम्बवनमन्तिकात्

te rātrau prasthitāḥ sarve mātrā saha yaśasvinaḥabhyagacchanmahāraṇyaṃ hiḍimbavanamantikāt

श्रान्ताः प्रसुप्तास्तत्रेमे मात्रा सह सुदुःखिताःसुप्तांश्चैनानभ्यगच्छद्धिडिम्बा नाम राक्षसी

śrāntāḥ prasuptāstatreme mātrā saha suduḥkhitāḥsuptāṃścainānabhyagacchaddhiḍimbā nāma rākṣasī

भीमस्य पादौ कृत्वा तु स्व उत्सङ्गे ततो बलात्पर्यमर्दत संहृष्टा कल्याणी मृदुपाणिना

bhīmasya pādau kṛtvā tu sva utsaṅge tato balātparyamardata saṃhṛṣṭā kalyāṇī mṛdupāṇinā

तामबुध्यदमेयात्मा बलवान्सत्यविक्रमःपर्यपृच्छच्च तां भीमः किमिहेच्छस्यनिन्दिते

tāmabudhyadameyātmā balavānsatyavikramaḥparyapṛcchacca tāṃ bhīmaḥ kimihecchasyanindite

तयोः श्रुत्वा तु कथितमागच्छद्राक्षसाधमःभीमरूपो महानादान्विसृजन्भीमदर्शनः

tayoḥ śrutvā tu kathitamāgacchadrākṣasādhamaḥbhīmarūpo mahānādānvisṛjanbhīmadarśanaḥ

केन सार्धं कथयसि आनयैनं ममान्तिकम्हिडिम्बे भक्षयिष्यावो न चिरं कर्तुमर्हसि

kena sārdhaṃ kathayasi ānayainaṃ mamāntikamhiḍimbe bhakṣayiṣyāvo na ciraṃ kartumarhasi

सा कृपासंगृहीतेन हृदयेन मनस्विनीनैनमैच्छत्तदाख्यातुमनुक्रोशादनिन्दिता

sā kṛpāsaṃgṛhītena hṛdayena manasvinīnainamaicchattadākhyātumanukrośādaninditā

स नादान्विनदन्घोरान्राक्षसः पुरुषादकःअभ्यद्रवत वेगेन भीमसेनं तदा किल

sa nādānvinadanghorānrākṣasaḥ puruṣādakaḥabhyadravata vegena bhīmasenaṃ tadā kila

तमभिद्रुत्य संक्रुद्धो वेगेन महता बलीअगृह्णात्पाणिना पाणिं भीमसेनस्य राक्षसः

tamabhidrutya saṃkruddho vegena mahatā balīagṛhṇātpāṇinā pāṇiṃ bhīmasenasya rākṣasaḥ

इन्द्राशनिसमस्पर्शं वज्रसंहननं दृढम्संहत्य भीमसेनाय व्याक्षिपत्सहसा करम्

indrāśanisamasparśaṃ vajrasaṃhananaṃ dṛḍhamsaṃhatya bhīmasenāya vyākṣipatsahasā karam

गृहीतं पाणिना पाणिं भीमसेनोऽथ रक्षसानामृष्यत महाबाहुस्तत्राक्रुध्यद्वृकोदरः

gṛhītaṃ pāṇinā pāṇiṃ bhīmaseno'tha rakṣasānāmṛṣyata mahābāhustatrākrudhyadvṛkodaraḥ

तत्रासीत्तुमुलं युद्धं भीमसेनहिडिम्बयोःसर्वास्त्रविदुषोर्घोरं वृत्रवासवयोरिव

tatrāsīttumulaṃ yuddhaṃ bhīmasenahiḍimbayoḥsarvāstraviduṣorghoraṃ vṛtravāsavayoriva

हत्वा हिडिम्बं भीमोऽथ प्रस्थितो भ्रातृभिः सहहिडिम्बामग्रतः कृत्वा यस्यां जातो घटोत्कचः

hatvā hiḍimbaṃ bhīmo'tha prasthito bhrātṛbhiḥ sahahiḍimbāmagrataḥ kṛtvā yasyāṃ jāto ghaṭotkacaḥ

ततश्च प्राद्रवन्सर्वे सह मात्रा यशस्विनःएकचक्रामभिमुखाः संवृता ब्राह्मणव्रजैः

tataśca prādravansarve saha mātrā yaśasvinaḥekacakrāmabhimukhāḥ saṃvṛtā brāhmaṇavrajaiḥ

प्रस्थाने व्यास एषां च मन्त्री प्रियहितोऽभवत्ततोऽगच्छन्नेकचक्रां पाण्डवाः संशितव्रताः

prasthāne vyāsa eṣāṃ ca mantrī priyahito'bhavattato'gacchannekacakrāṃ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ

तत्राप्यासादयामासुर्बकं नाम महाबलम्पुरुषादं प्रतिभयं हिडिम्बेनैव संमितम्

tatrāpyāsādayāmāsurbakaṃ nāma mahābalampuruṣādaṃ pratibhayaṃ hiḍimbenaiva saṃmitam

तं चापि विनिहत्योग्रं भीमः प्रहरतां वरःसहितो भ्रातृभिः सर्वैर्द्रुपदस्य पुरं ययौ

taṃ cāpi vinihatyograṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥsahito bhrātṛbhiḥ sarvairdrupadasya puraṃ yayau

लब्धाहमपि तत्रैव वसता सव्यसाचिनायथा त्वया जिता कृष्ण रुक्मिणी भीष्मकात्मजा

labdhāhamapi tatraiva vasatā savyasācināyathā tvayā jitā kṛṣṇa rukmiṇī bhīṣmakātmajā

एवं सुयुद्धे पार्थेन जिताहं मधुसूदनस्वयंवरे महत्कर्म कृत्वा नसुकरं परैः

evaṃ suyuddhe pārthena jitāhaṃ madhusūdanasvayaṃvare mahatkarma kṛtvā nasukaraṃ paraiḥ

एवं क्लेशैः सुबहुभिः क्लिश्यमानाः सुदुःखिताःनिवसामार्यया हीनाः कृष्ण धौम्यपुरःसराः

evaṃ kleśaiḥ subahubhiḥ kliśyamānāḥ suduḥkhitāḥnivasāmāryayā hīnāḥ kṛṣṇa dhaumyapuraḥsarāḥ

त इमे सिंहविक्रान्ता वीर्येणाभ्यधिकाः परैःविहीनैः परिक्लिश्यन्तीं समुपेक्षन्त मां कथम्

ta ime siṃhavikrāntā vīryeṇābhyadhikāḥ paraiḥvihīnaiḥ parikliśyantīṃ samupekṣanta māṃ katham

एतादृशानि दुःखानि सहन्ते दुर्बलीयसाम्दीर्घकालं प्रदीप्तानि पापानां क्षुद्रकर्मणाम्

etādṛśāni duḥkhāni sahante durbalīyasāmdīrghakālaṃ pradīptāni pāpānāṃ kṣudrakarmaṇām

कुले महति जातास्मि दिव्येन विधिना किलपाण्डवानां प्रिया भार्या स्नुषा पाण्डोर्महात्मनः

kule mahati jātāsmi divyena vidhinā kilapāṇḍavānāṃ priyā bhāryā snuṣā pāṇḍormahātmanaḥ

कचग्रहमनुप्राप्ता सास्मि कृष्ण वरा सतीपञ्चानामिन्द्रकल्पानां प्रेक्षतां मधुसूदन

kacagrahamanuprāptā sāsmi kṛṣṇa varā satīpañcānāmindrakalpānāṃ prekṣatāṃ madhusūdana

इत्युक्त्वा प्रारुदत्कृष्णा मुखं प्रच्छाद्य पाणिनापद्मकोशप्रकाशेन मृदुना मृदुभाषिणी

ityuktvā prārudatkṛṣṇā mukhaṃ pracchādya pāṇināpadmakośaprakāśena mṛdunā mṛdubhāṣiṇī

स्तनावपतितौ पीनौ सुजातौ शुभलक्षणौअभ्यवर्षत पाञ्चाली दुःखजैरश्रुबिन्दुभिः

stanāvapatitau pīnau sujātau śubhalakṣaṇauabhyavarṣata pāñcālī duḥkhajairaśrubindubhiḥ

चक्षुषी परिमार्जन्ती निःश्वसन्ती पुनः पुनःबाष्पपूर्णेन कण्ठेन क्रुद्धा वचनमब्रवीत्

cakṣuṣī parimārjantī niḥśvasantī punaḥ punaḥbāṣpapūrṇena kaṇṭhena kruddhā vacanamabravīt

नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा मधुसूदनन भ्रातरो न च पिता नैव त्वं न च बान्धवाः

naiva me patayaḥ santi na putrā madhusūdanana bhrātaro na ca pitā naiva tvaṃ na ca bāndhavāḥ

ये मां विप्रकृतां क्षुद्रैरुपेक्षध्वं विशोकवत्न हि मे शाम्यते दुःखं कर्णो यत्प्राहसत्तदा

ye māṃ viprakṛtāṃ kṣudrairupekṣadhvaṃ viśokavatna hi me śāmyate duḥkhaṃ karṇo yatprāhasattadā

अथैनामब्रवीत्कृष्णस्तस्मिन्वीरसमागमेरोदिष्यन्ति स्त्रियो ह्येवं येषां क्रुद्धासि भामिनि

athaināmabravītkṛṣṇastasminvīrasamāgamerodiṣyanti striyo hyevaṃ yeṣāṃ kruddhāsi bhāmini

बीभत्सुशरसंछन्नाञ्शोणितौघपरिप्लुतान्निहताञ्जीवितं त्यक्त्वा शयानान्वसुधातले

bībhatsuśarasaṃchannāñśoṇitaughapariplutānnihatāñjīvitaṃ tyaktvā śayānānvasudhātale

यत्समर्थं पाण्डवानां तत्करिष्यामि मा शुचःसत्यं ते प्रतिजानामि राज्ञां राज्ञी भविष्यसि

yatsamarthaṃ pāṇḍavānāṃ tatkariṣyāmi mā śucaḥsatyaṃ te pratijānāmi rājñāṃ rājñī bhaviṣyasi

पतेद्द्यौर्हिमवाञ्शीर्येत्पृथिवी शकलीभवेत्शुष्येत्तोयनिधिः कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत्

pateddyaurhimavāñśīryetpṛthivī śakalībhavetśuṣyettoyanidhiḥ kṛṣṇe na me moghaṃ vaco bhavet

धृष्टद्युम्न उवाच · dhṛṣṭadyumna uvāca

अहं द्रोणं हनिष्यामि शिखण्डी तु पितामहम्दुर्योधनं भीमसेनः कर्णं हन्ता धनंजयः

ahaṃ droṇaṃ haniṣyāmi śikhaṇḍī tu pitāmahamduryodhanaṃ bhīmasenaḥ karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ

रामकृष्णौ व्यपाश्रित्य अजेयाः स्म शुचिस्मितेअपि वृत्रहणा युद्धे किं पुनर्धृतराष्ट्रजैः

rāmakṛṣṇau vyapāśritya ajeyāḥ sma śucismiteapi vṛtrahaṇā yuddhe kiṃ punardhṛtarāṣṭrajaiḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

इत्युक्तेऽभिमुखा वीरा वासुदेवमुपस्थितातेषां मध्ये महाबाहुः केशवो वाक्यमब्रवीत्

ityukte'bhimukhā vīrā vāsudevamupasthitāteṣāṃ madhye mahābāhuḥ keśavo vākyamabravīt