Parva.Adhyaya 3.148

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्तो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान्प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसःउवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम्

evamukto mahābāhurbhīmasenaḥ pratāpavānpraṇipatya tataḥ prītyā bhrātaraṃ hṛṣṭamānasaḥuvāca ślakṣṇayā vācā hanūmantaṃ kapīśvaram

मया धन्यतरो नास्ति यदार्यं दृष्टवानहम्अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात्

mayā dhanyataro nāsti yadāryaṃ dṛṣṭavānahamanugraho me sumahāṃstṛptiśca tava darśanāt

एवं तु कृतमिच्छामि त्वयार्याद्य प्रियं ममयत्ते तदासीत्प्लवतः सागरं मकरालयम्रूपमप्रतिमं वीर तदिच्छामि निरीक्षितुम्

evaṃ tu kṛtamicchāmi tvayāryādya priyaṃ mamayatte tadāsītplavataḥ sāgaraṃ makarālayamrūpamapratimaṃ vīra tadicchāmi nirīkṣitum

एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचःएवमुक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत्

evaṃ tuṣṭo bhaviṣyāmi śraddhāsyāmi ca te vacaḥevamuktaḥ sa tejasvī prahasya harirabravīt

न तच्छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केनचित्कालावस्था तदा ह्यन्या वर्तते सा न सांप्रतम्

na tacchakyaṃ tvayā draṣṭuṃ rūpaṃ nānyena kenacitkālāvasthā tadā hyanyā vartate sā na sāṃpratam

अन्यः कृतयुगे कालस्त्रेतायां द्वापरेऽपरःअयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद्रूपमस्ति मे

anyaḥ kṛtayuge kālastretāyāṃ dvāpare'paraḥayaṃ pradhvaṃsanaḥ kālo nādya tadrūpamasti me

भूमिर्नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयःकालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगेबलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्भवन्ति च

bhūmirnadyo nagāḥ śailāḥ siddhā devā maharṣayaḥkālaṃ samanuvartante yathā bhāvā yuge yugebalavarṣmaprabhāvā hi prahīyantyudbhavanti ca

तदलं तव तद्रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वहयुगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः

tadalaṃ tava tadrūpaṃ draṣṭuṃ kurukulodvahayugaṃ samanuvartāmi kālo hi duratikramaḥ

भीम उवाच · bhīma uvāca

युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगेधर्मकामार्थभावांश्च वर्ष्म वीर्यं भवाभवौ

yugasaṃkhyāṃ samācakṣva ācāraṃ ca yuge yugedharmakāmārthabhāvāṃśca varṣma vīryaṃ bhavābhavau

हनूमानुवाचकृतं नाम युगं तात यत्र धर्मः सनातनःकृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन्काले युगोत्तमे

hanūmānuvācakṛtaṃ nāma yugaṃ tāta yatra dharmaḥ sanātanaḥkṛtameva na kartavyaṃ tasminkāle yugottame

न तत्र धर्माः सीदन्ति न क्षीयन्ते च वै प्रजाःततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम्

na tatra dharmāḥ sīdanti na kṣīyante ca vai prajāḥtataḥ kṛtayugaṃ nāma kālena guṇatāṃ gatam

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाःनासन्कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रयाः

devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥnāsankṛtayuge tāta tadā na krayavikrayāḥ

न सामयजुऋग्वर्णाः क्रिया नासीच्च मानवीअभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च

na sāmayajuṛgvarṇāḥ kriyā nāsīcca mānavīabhidhyāya phalaṃ tatra dharmaḥ saṃnyāsa eva ca

न तस्मिन्युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयःनासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि पैशुनम्

na tasminyugasaṃsarge vyādhayo nendriyakṣayaḥnāsūyā nāpi ruditaṃ na darpo nāpi paiśunam

न विग्रहः कुतस्तन्द्री न द्वेषो नापि वैकृतम्न भयं न च संतापो न चेर्ष्या न च मत्सरः

na vigrahaḥ kutastandrī na dveṣo nāpi vaikṛtamna bhayaṃ na ca saṃtāpo na cerṣyā na ca matsaraḥ

ततः परमकं ब्रह्म या गतिर्योगिनां पराआत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा

tataḥ paramakaṃ brahma yā gatiryogināṃ parāātmā ca sarvabhūtānāṃ śuklo nārāyaṇastadā

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाःकृते युगे समभवन्स्वकर्मनिरताः प्रजाः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca kṛtalakṣaṇāḥkṛte yuge samabhavansvakarmaniratāḥ prajāḥ

समाश्रमं समाचारं समज्ञानमतीबलम्तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मानवाप्नुवन्

samāśramaṃ samācāraṃ samajñānamatībalamtadā hi samakarmāṇo varṇā dharmānavāpnuvan

एकवेदसमायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाःपृथग्धर्मास्त्वेकवेदा धर्ममेकमनुव्रताः

ekavedasamāyuktā ekamantravidhikriyāḥpṛthagdharmāstvekavedā dharmamekamanuvratāḥ

चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिनाअकामफलसंयोगात्प्राप्नुवन्ति परां गतिम्

cāturāśramyayuktena karmaṇā kālayogināakāmaphalasaṃyogātprāpnuvanti parāṃ gatim

आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोऽयं कृतलक्षणःकृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः

ātmayogasamāyukto dharmo'yaṃ kṛtalakṣaṇaḥkṛte yuge catuṣpādaścāturvarṇyasya śāśvataḥ

एतत्कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम्त्रेतामपि निबोध त्वं यस्मिन्सत्रं प्रवर्तते

etatkṛtayugaṃ nāma traiguṇyaparivarjitamtretāmapi nibodha tvaṃ yasminsatraṃ pravartate

पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतःसत्यप्रवृत्ताश्च नराः क्रियाधर्मपरायणाः

pādena hrasate dharmo raktatāṃ yāti cācyutaḥsatyapravṛttāśca narāḥ kriyādharmaparāyaṇāḥ

ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश्च विविधाः क्रियाःत्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोदयाः

tato yajñāḥ pravartante dharmāśca vividhāḥ kriyāḥtretāyāṃ bhāvasaṃkalpāḥ kriyādānaphalodayāḥ

प्रचलन्ति न वै धर्मात्तपोदानपरायणाःस्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो जनास्त्रेतायुगेऽभवन्

pracalanti na vai dharmāttapodānaparāyaṇāḥsvadharmasthāḥ kriyāvanto janāstretāyuge'bhavan

द्वापरेऽपि युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्ततेविष्णुर्वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च

dvāpare'pi yuge dharmo dvibhāgonaḥ pravartateviṣṇurvai pītatāṃ yāti caturdhā veda eva ca

ततोऽन्ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथापरेद्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथापरे

tato'nye ca caturvedāstrivedāśca tathāparedvivedāścaikavedāścāpyanṛcaśca tathāpare

एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रियातपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा

evaṃ śāstreṣu bhinneṣu bahudhā nīyate kriyātapodānapravṛttā ca rājasī bhavati prajā

एकवेदस्य चाज्ञानाद्वेदास्ते बहवः कृताःसत्यस्य चेह विभ्रंशात्सत्ये कश्चिदवस्थितः

ekavedasya cājñānādvedāste bahavaḥ kṛtāḥsatyasya ceha vibhraṃśātsatye kaścidavasthitaḥ

सत्यात्प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवोऽभवन्कामाश्चोपद्रवाश्चैव तदा दैवतकारिताः

satyātpracyavamānānāṃ vyādhayo bahavo'bhavankāmāścopadravāścaiva tadā daivatakāritāḥ

यैरर्द्यमानाः सुभृशं तपस्तप्यन्ति मानवाःकामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस्तन्वन्ति चापरे

yairardyamānāḥ subhṛśaṃ tapastapyanti mānavāḥkāmakāmāḥ svargakāmā yajñāṃstanvanti cāpare

एवं द्वापरमासाद्य प्रजाः क्षीयन्त्यधर्मतःपादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः

evaṃ dvāparamāsādya prajāḥ kṣīyantyadharmataḥpādenaikena kaunteya dharmaḥ kaliyuge sthitaḥ

तामसं युगमासाद्य कृष्णो भवति केशवःवेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा

tāmasaṃ yugamāsādya kṛṣṇo bhavati keśavaḥvedācārāḥ praśāmyanti dharmayajñakriyāstathā

ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषाः क्रोधादयस्तथाउपद्रवाश्च वर्तन्ते आधयो व्याधयस्तथा

ītayo vyādhayastandrī doṣāḥ krodhādayastathāupadravāśca vartante ādhayo vyādhayastathā

युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनःधर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः

yugeṣvāvartamāneṣu dharmo vyāvartate punaḥdharme vyāvartamāne tu loko vyāvartate punaḥ

लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तकाःयुगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते

loke kṣīṇe kṣayaṃ yānti bhāvā lokapravartakāḥyugakṣayakṛtā dharmāḥ prārthanāni vikurvate

एतत्कलियुगं नाम अचिराद्यत्प्रवर्ततेयुगानुवर्तनं त्वेतत्कुर्वन्ति चिरजीविनः

etatkaliyugaṃ nāma acirādyatpravartateyugānuvartanaṃ tvetatkurvanti cirajīvinaḥ

यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलमरिंदमअनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः

yacca te matparijñāne kautūhalamariṃdamaanarthakeṣu ko bhāvaḥ puruṣasya vijānataḥ

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसियुगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम्

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasiyugasaṃkhyāṃ mahābāho svasti prāpnuhi gamyatām