Parva.Adhyaya 3.149

भीम उवाच · bhīma uvāca

पूर्वरूपमदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथंचनयदि तेऽहमनुग्राह्यो दर्शयात्मानमात्मना

pūrvarūpamadṛṣṭvā te na yāsyāmi kathaṃcanayadi te'hamanugrāhyo darśayātmānamātmanā

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगमःतद्रूपं दर्शयामास यद्वै सागरलङ्घने

evamuktastu bhīmena smitaṃ kṛtvā plavaṃgamaḥtadrūpaṃ darśayāmāsa yadvai sāgaralaṅghane

भ्रातुः प्रियमभीप्सन्वै चकार सुमहद्वपुःदेहस्तस्य ततोऽतीव वर्धत्यायामविस्तरैः

bhrātuḥ priyamabhīpsanvai cakāra sumahadvapuḥdehastasya tato'tīva vardhatyāyāmavistaraiḥ

तद्रूपं कदलीषण्डं छादयन्नमितद्युतिःगिरेश्चोच्छ्रयमागम्य तस्थौ तत्र स वानरः

tadrūpaṃ kadalīṣaṇḍaṃ chādayannamitadyutiḥgireścocchrayamāgamya tasthau tatra sa vānaraḥ

समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वतःताम्रेक्षणस्तीक्ष्णदंष्ट्रो भृकुटीकृतलोचनःदीर्घलाङ्गूलमाविध्य दिशो व्याप्य स्थितः कपिः

samucchritamahākāyo dvitīya iva parvataḥtāmrekṣaṇastīkṣṇadaṃṣṭro bhṛkuṭīkṛtalocanaḥdīrghalāṅgūlamāvidhya diśo vyāpya sthitaḥ kapiḥ

तद्रूपं महदालक्ष्य भ्रातुः कौरवनन्दनःविसिस्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः

tadrūpaṃ mahadālakṣya bhrātuḥ kauravanandanaḥvisismiye tadā bhīmo jahṛṣe ca punaḥ punaḥ

तमर्कमिव तेजोभिः सौवर्णमिव पर्वतम्प्रदीप्तमिव चाकाशं दृष्ट्वा भीमो न्यमीलयत्

tamarkamiva tejobhiḥ sauvarṇamiva parvatampradīptamiva cākāśaṃ dṛṣṭvā bhīmo nyamīlayat

आबभाषे च हनुमान्भीमसेनं स्मयन्निवएतावदिह शक्तस्त्वं रूपं द्रष्टुं ममानघ

ābabhāṣe ca hanumānbhīmasenaṃ smayannivaetāvadiha śaktastvaṃ rūpaṃ draṣṭuṃ mamānagha

वर्धेऽहं चाप्यतो भूयो यावन्मे मनसेप्सितम्भीम शत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिरोजसा

vardhe'haṃ cāpyato bhūyo yāvanme manasepsitambhīma śatruṣu cātyarthaṃ vardhate mūrtirojasā

तदद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यमन्दरसंनिभम्दृष्ट्वा हनूमतो वर्ष्म संभ्रान्तः पवनात्मजः

tadadbhutaṃ mahāraudraṃ vindhyamandarasaṃnibhamdṛṣṭvā hanūmato varṣma saṃbhrāntaḥ pavanātmajaḥ

प्रत्युवाच ततो भीमः संप्रहृष्टतनूरुहःकृताञ्जलिरदीनात्मा हनूमन्तमवस्थितम्

pratyuvāca tato bhīmaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥkṛtāñjaliradīnātmā hanūmantamavasthitam

दृष्टं प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभोसंहरस्व महावीर्य स्वयमात्मानमात्मना

dṛṣṭaṃ pramāṇaṃ vipulaṃ śarīrasyāsya te vibhosaṃharasva mahāvīrya svayamātmānamātmanā

न हि शक्नोमि त्वां द्रष्टुं दिवाकरमिवोदितम्अप्रमेयमनाधृष्यं मैनाकमिव पर्वतम्

na hi śaknomi tvāṃ draṣṭuṃ divākaramivoditamaprameyamanādhṛṣyaṃ mainākamiva parvatam

विस्मयश्चैव मे वीर सुमहान्मनसोऽद्य वैयद्रामस्त्वयि पार्श्वस्थे स्वयं रावणमभ्यगात्

vismayaścaiva me vīra sumahānmanaso'dya vaiyadrāmastvayi pārśvasthe svayaṃ rāvaṇamabhyagāt

त्वमेव शक्तस्तां लङ्कां सयोधां सहवाहनाम्स्वबाहुबलमाश्रित्य विनाशयितुमोजसा

tvameva śaktastāṃ laṅkāṃ sayodhāṃ sahavāhanāmsvabāhubalamāśritya vināśayitumojasā

न हि ते किंचिदप्राप्यं मारुतात्मज विद्यतेतव नैकस्य पर्याप्तो रावणः सगणो युधि

na hi te kiṃcidaprāpyaṃ mārutātmaja vidyatetava naikasya paryāpto rāvaṇaḥ sagaṇo yudhi

एवमुक्तस्तु भीमेन हनूमान्प्लवगर्षभःप्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा

evamuktastu bhīmena hanūmānplavagarṣabhaḥpratyuvāca tato vākyaṃ snigdhagambhīrayā girā

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारतभीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधमः

evametanmahābāho yathā vadasi bhāratabhīmasena na paryāpto mamāsau rākṣasādhamaḥ

मया तु तस्मिन्निहते रावणे लोककण्टकेकीर्तिर्नश्येद्राघवस्य तत एतदुपेक्षितम्

mayā tu tasminnihate rāvaṇe lokakaṇṭakekīrtirnaśyedrāghavasya tata etadupekṣitam

तेन वीरेण हत्वा तु सगणं राक्षसाधिपम्आनीता स्वपुरं सीता लोके कीर्तिश्च स्थापिता

tena vīreṇa hatvā tu sagaṇaṃ rākṣasādhipamānītā svapuraṃ sītā loke kīrtiśca sthāpitā

तद्गच्छ विपुलप्रज्ञ भ्रातुः प्रियहिते रतःअरिष्टं क्षेममध्वानं वायुना परिरक्षितः

tadgaccha vipulaprajña bhrātuḥ priyahite rataḥariṣṭaṃ kṣemamadhvānaṃ vāyunā parirakṣitaḥ

एष पन्थाः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय तेद्रक्ष्यसे धनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसैः

eṣa panthāḥ kuruśreṣṭha saugandhikavanāya tedrakṣyase dhanadodyānaṃ rakṣitaṃ yakṣarākṣasaiḥ

न च ते तरसा कार्यः कुसुमावचयः स्वयम्दैवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः

na ca te tarasā kāryaḥ kusumāvacayaḥ svayamdaivatāni hi mānyāni puruṣeṇa viśeṣataḥ

बलिहोमनमस्कारैर्मन्त्रैश्च भरतर्षभदैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत

balihomanamaskārairmantraiśca bharatarṣabhadaivatāni prasādaṃ hi bhaktyā kurvanti bhārata

मा तात साहसं कार्षीः स्वधर्ममनुपालयस्वधर्मस्थः परं धर्मं बुध्यस्वागमयस्व च

mā tāta sāhasaṃ kārṣīḥ svadharmamanupālayasvadharmasthaḥ paraṃ dharmaṃ budhyasvāgamayasva ca

न हि धर्ममविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य चधर्मो वै वेदितुं शक्यो बृहस्पतिसमैरपि

na hi dharmamavijñāya vṛddhānanupasevya cadharmo vai vedituṃ śakyo bṛhaspatisamairapi

अधर्मो यत्र धर्माख्यो धर्मश्चाधर्मसंज्ञितःविज्ञातव्यो विभागेन यत्र मुह्यन्त्यबुद्धयः

adharmo yatra dharmākhyo dharmaścādharmasaṃjñitaḥvijñātavyo vibhāgena yatra muhyantyabuddhayaḥ

आचारसंभवो धर्मो धर्माद्वेदाः समुत्थिताःवेदैर्यज्ञाः समुत्पन्ना यज्ञैर्देवाः प्रतिष्ठिताः

ācārasaṃbhavo dharmo dharmādvedāḥ samutthitāḥvedairyajñāḥ samutpannā yajñairdevāḥ pratiṣṭhitāḥ

वेदाचारविधानोक्तैर्यज्ञैर्धार्यन्ति देवताःबृहस्पत्युशनोक्तैश्च नयैर्धार्यन्ति मानवाः

vedācāravidhānoktairyajñairdhāryanti devatāḥbṛhaspatyuśanoktaiśca nayairdhāryanti mānavāḥ

पण्याकरवणिज्याभिः कृष्याथो योनिपोषणैःवार्तया धार्यते सर्वं धर्मैरेतैर्द्विजातिभिः

paṇyākaravaṇijyābhiḥ kṛṣyātho yonipoṣaṇaiḥvārtayā dhāryate sarvaṃ dharmairetairdvijātibhiḥ

त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या विजानताम्ताभिः सम्यक्प्रयुक्ताभिर्लोकयात्रा विधीयते

trayī vārtā daṇḍanītistisro vidyā vijānatāmtābhiḥ samyakprayuktābhirlokayātrā vidhīyate

सा चेद्धर्मक्रिया न स्यात्त्रयीधर्ममृते भुविदण्डनीतिमृते चापि निर्मर्यादमिदं भवेत्

sā ceddharmakriyā na syāttrayīdharmamṛte bhuvidaṇḍanītimṛte cāpi nirmaryādamidaṃ bhavet

वार्ताधर्मे ह्यवर्तन्त्यो विनश्येयुरिमाः प्रजाःसुप्रवृत्तैस्त्रिभिर्ह्येतैर्धर्मैः सूयन्ति वै प्रजाः

vārtādharme hyavartantyo vinaśyeyurimāḥ prajāḥsupravṛttaistribhirhyetairdharmaiḥ sūyanti vai prajāḥ

द्विजानाममृतं धर्मो ह्येकश्चैवैकवर्णिकःयज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः

dvijānāmamṛtaṃ dharmo hyekaścaivaikavarṇikaḥyajñādhyayanadānāni trayaḥ sādhāraṇāḥ smṛtāḥ

याजनाध्यापने चोभे ब्राह्मणानां प्रतिग्रहःपालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश्च पोषणम्

yājanādhyāpane cobhe brāhmaṇānāṃ pratigrahaḥpālanaṃ kṣatriyāṇāṃ vai vaiśyadharmaśca poṣaṇam

शुश्रूषा तु द्विजातीनां शूद्राणां धर्म उच्यतेभैक्षहोमव्रतैर्हीनास्तथैव गुरुवासिनाम्

śuśrūṣā tu dvijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharma ucyatebhaikṣahomavratairhīnāstathaiva guruvāsinām

क्षत्रधर्मोऽत्र कौन्तेय तव धर्माभिरक्षणम्स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः

kṣatradharmo'tra kaunteya tava dharmābhirakṣaṇamsvadharmaṃ pratipadyasva vinīto niyatendriyaḥ

वृद्धैः संमन्त्र्य सद्भिश्च बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैःसुस्थितः शास्ति दण्डेन व्यसनी परिभूयते

vṛddhaiḥ saṃmantrya sadbhiśca buddhimadbhiḥ śrutānvitaiḥsusthitaḥ śāsti daṇḍena vyasanī paribhūyate

निग्रहानुग्रहैः सम्यग्यदा राजा प्रवर्ततेतदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता

nigrahānugrahaiḥ samyagyadā rājā pravartatetadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā

तस्माद्देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु चनित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानं वृद्धिः क्षयस्तथा

tasmāddeśe ca durge ca śatrumitrabaleṣu canityaṃ cāreṇa boddhavyaṃ sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayastathā

राज्ञामुपायाश्चत्वारो बुद्धिमन्त्रः पराक्रमःनिग्रहानुग्रहौ चैव दाक्ष्यं तत्कार्यसाधनम्

rājñāmupāyāścatvāro buddhimantraḥ parākramaḥnigrahānugrahau caiva dākṣyaṃ tatkāryasādhanam

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपेक्षणेन चसाधनीयानि कार्याणि समासव्यासयोगतः

sāmnā dānena bhedena daṇḍenopekṣaṇena casādhanīyāni kāryāṇi samāsavyāsayogataḥ

मन्त्रमूला नयाः सर्वे चाराश्च भरतर्षभसुमन्त्रितैर्नयैः सिद्धिस्तद्विदैः सह मन्त्रयेत्

mantramūlā nayāḥ sarve cārāśca bharatarṣabhasumantritairnayaiḥ siddhistadvidaiḥ saha mantrayet

स्त्रिया मूढेन लुब्धेन बालेन लघुना तथान मन्त्रयेत गुह्यानि येषु चोन्मादलक्षणम्

striyā mūḍhena lubdhena bālena laghunā tathāna mantrayeta guhyāni yeṣu conmādalakṣaṇam

मन्त्रयेत्सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत्स्निग्धैश्च नीतिविन्यासान्मूर्खान्सर्वत्र वर्जयेत्

mantrayetsaha vidvadbhiḥ śaktaiḥ karmāṇi kārayetsnigdhaiśca nītivinyāsānmūrkhānsarvatra varjayet

धार्मिकान्धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान्स्त्रीषु क्लीबान्नियुञ्जीत क्रूरान्क्रूरेषु कर्मसु

dhārmikāndharmakāryeṣu arthakāryeṣu paṇḍitānstrīṣu klībānniyuñjīta krūrānkrūreṣu karmasu

स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च कार्याकार्यसमुद्भवाबुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम्

svebhyaścaiva parebhyaśca kāryākāryasamudbhavābuddhiḥ karmasu vijñeyā ripūṇāṃ ca balābalam

बुद्ध्या सुप्रतिपन्नेषु कुर्यात्साधुपरिग्रहम्निग्रहं चाप्यशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत्

buddhyā supratipanneṣu kuryātsādhuparigrahamnigrahaṃ cāpyaśiṣṭeṣu nirmaryādeṣu kārayet

निग्रहे प्रग्रहे सम्यग्यदा राजा प्रवर्ततेतदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता

nigrahe pragrahe samyagyadā rājā pravartatetadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā

एष ते विहितः पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वयःतं स्वधर्मविभागेन विनयस्थोऽनुपालय

eṣa te vihitaḥ pārtha ghoro dharmo duranvayaḥtaṃ svadharmavibhāgena vinayastho'nupālaya

तपोधर्मदमेज्याभिर्विप्रा यान्ति यथा दिवम्दानातिथ्यक्रियाधर्मैर्यान्ति वैश्याश्च सद्गतिम्

tapodharmadamejyābhirviprā yānti yathā divamdānātithyakriyādharmairyānti vaiśyāśca sadgatim

क्षत्रं याति तथा स्वर्गं भुवि निग्रहपालनैःसम्यक्प्रणीय दण्डं हि कामद्वेषविवर्जिताःअलुब्धा विगतक्रोधाः सतां यान्ति सलोकताम्

kṣatraṃ yāti tathā svargaṃ bhuvi nigrahapālanaiḥsamyakpraṇīya daṇḍaṃ hi kāmadveṣavivarjitāḥalubdhā vigatakrodhāḥ satāṃ yānti salokatām