Parva.Adhyaya 3.154

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततस्तान्परिविश्वस्तान्वसतस्तत्र पाण्डवान्गतेषु तेषु रक्षःसु भीमसेनात्मजेऽपि च

tatastānpariviśvastānvasatastatra pāṇḍavāngateṣu teṣu rakṣaḥsu bhīmasenātmaje'pi ca

रहितान्भीमसेनेन कदाचित्तान्यदृच्छयाजहार धर्मराजानं यमौ कृष्णां च राक्षसः

rahitānbhīmasenena kadācittānyadṛcchayājahāra dharmarājānaṃ yamau kṛṣṇāṃ ca rākṣasaḥ

ब्राह्मणो मन्त्रकुशलः सर्वास्त्रेष्वस्त्रवित्तमःइति ब्रुवन्पाण्डवेयान्पर्युपास्ते स्म नित्यदा

brāhmaṇo mantrakuśalaḥ sarvāstreṣvastravittamaḥiti bruvanpāṇḍaveyānparyupāste sma nityadā

परीक्षमाणः पार्थानां कलापानि धनूंषि चअन्तरं समभिप्रेप्सुर्नाम्ना ख्यातो जटासुरः

parīkṣamāṇaḥ pārthānāṃ kalāpāni dhanūṃṣi caantaraṃ samabhiprepsurnāmnā khyāto jaṭāsuraḥ

स भीमसेने निष्क्रान्ते मृगयार्थमरिंदमेअन्यद्रूपं समास्थाय विकृतं भैरवं महत्

sa bhīmasene niṣkrānte mṛgayārthamariṃdameanyadrūpaṃ samāsthāya vikṛtaṃ bhairavaṃ mahat

गृहीत्वा सर्वशस्त्राणि द्रौपदीं परिगृह्य चप्रातिष्ठत स दुष्टात्मा त्रीन्गृहीत्वा च पाण्डवान्

gṛhītvā sarvaśastrāṇi draupadīṃ parigṛhya caprātiṣṭhata sa duṣṭātmā trīngṛhītvā ca pāṇḍavān

सहदेवस्तु यत्नेन ततोऽपक्रम्य पाण्डवःआक्रन्दद्भीमसेनं वै येन यातो महाबलः

sahadevastu yatnena tato'pakramya pāṇḍavaḥākrandadbhīmasenaṃ vai yena yāto mahābalaḥ

तमब्रवीद्धर्मराजो ह्रियमाणो युधिष्ठिरःधर्मस्ते हीयते मूढ न चैनं समवेक्षसे

tamabravīddharmarājo hriyamāṇo yudhiṣṭhiraḥdharmaste hīyate mūḍha na cainaṃ samavekṣase

येऽन्ये केचिन्मनुष्येषु तिर्यग्योनिगता अपिगन्धर्वयक्षरक्षांसि वयांसि पशवस्तथामनुष्यानुपजीवन्ति ततस्त्वमुपजीवसि

ye'nye kecinmanuṣyeṣu tiryagyonigatā apigandharvayakṣarakṣāṃsi vayāṃsi paśavastathāmanuṣyānupajīvanti tatastvamupajīvasi

समृद्ध्या ह्यस्य लोकस्य लोको युष्माकमृध्यतेइमं च लोकं शोचन्तमनुशोचन्ति देवताःपूज्यमानाश्च वर्धन्ते हव्यकव्यैर्यथाविधि

samṛddhyā hyasya lokasya loko yuṣmākamṛdhyateimaṃ ca lokaṃ śocantamanuśocanti devatāḥpūjyamānāśca vardhante havyakavyairyathāvidhi

वयं राष्ट्रस्य गोप्तारो रक्षितारश्च राक्षसराष्ट्रस्यारक्ष्यमाणस्य कुतो भूतिः कुतः सुखम्

vayaṃ rāṣṭrasya goptāro rakṣitāraśca rākṣasarāṣṭrasyārakṣyamāṇasya kuto bhūtiḥ kutaḥ sukham

न च राजावमन्तव्यो रक्षसा जात्वनागसिअणुरप्यपचारश्च नास्त्यस्माकं नराशन

na ca rājāvamantavyo rakṣasā jātvanāgasiaṇurapyapacāraśca nāstyasmākaṃ narāśana

द्रोग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हिचित्येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्र च स्यात्प्रतिश्रयः

drogdhavyaṃ na ca mitreṣu na viśvasteṣu karhicityeṣāṃ cānnāni bhuñjīta yatra ca syātpratiśrayaḥ

स त्वं प्रतिश्रयेऽस्माकं पूज्यमानः सुखोषितःभुक्त्वा चान्नानि दुष्प्रज्ञ कथमस्माञ्जिहीर्षसि

sa tvaṃ pratiśraye'smākaṃ pūjyamānaḥ sukhoṣitaḥbhuktvā cānnāni duṣprajña kathamasmāñjihīrṣasi

एवमेव वृथाचारो वृथावृद्धो वृथामतिःवृथामरणमर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि

evameva vṛthācāro vṛthāvṛddho vṛthāmatiḥvṛthāmaraṇamarhastvaṃ vṛthādya na bhaviṣyasi

अथ चेद्दुष्टबुद्धिस्त्वं सर्वैर्धर्मैर्विवर्जितःप्रदाय शस्त्राण्यस्माकं युद्धेन द्रौपदीं हर

atha cedduṣṭabuddhistvaṃ sarvairdharmairvivarjitaḥpradāya śastrāṇyasmākaṃ yuddhena draupadīṃ hara

अथ चेत्त्वमविज्ञाय इदं कर्म करिष्यसिअधर्मं चाप्यकीर्तिं च लोके प्राप्स्यसि केवलम्

atha cettvamavijñāya idaṃ karma kariṣyasiadharmaṃ cāpyakīrtiṃ ca loke prāpsyasi kevalam

एतामद्य परामृश्य स्त्रियं राक्षस मानुषीम्विषमेतत्समालोड्य कुम्भेन प्राशितं त्वया

etāmadya parāmṛśya striyaṃ rākṣasa mānuṣīmviṣametatsamāloḍya kumbhena prāśitaṃ tvayā

ततो युधिष्ठिरस्तस्य भारिकः समपद्यतस तु भाराभिभूतात्मा न तथा शीघ्रगोऽभवत्

tato yudhiṣṭhirastasya bhārikaḥ samapadyatasa tu bhārābhibhūtātmā na tathā śīghrago'bhavat

अथाब्रवीद्द्रौपदीं च नकुलं च युधिष्ठिरःमा भैष्ट राक्षसान्मूढाद्गतिरस्य मया हृता

athābravīddraupadīṃ ca nakulaṃ ca yudhiṣṭhiraḥmā bhaiṣṭa rākṣasānmūḍhādgatirasya mayā hṛtā

नातिदूरे महाबाहुर्भविता पवनात्मजःअस्मिन्मुहूर्ते संप्राप्ते न भविष्यति राक्षसः

nātidūre mahābāhurbhavitā pavanātmajaḥasminmuhūrte saṃprāpte na bhaviṣyati rākṣasaḥ

सहदेवस्तु तं दृष्ट्वा राक्षसं मूढचेतसम्उवाच वचनं राजन्कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

sahadevastu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ mūḍhacetasamuvāca vacanaṃ rājankuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

राजन्किं नाम तत्कृत्यं क्षत्रियस्यास्त्यतोऽधिकम्यद्युद्धेऽभिमुखः प्राणांस्त्यजेच्छत्रूञ्जयेत वा

rājankiṃ nāma tatkṛtyaṃ kṣatriyasyāstyato'dhikamyadyuddhe'bhimukhaḥ prāṇāṃstyajecchatrūñjayeta vā

एष चास्मान्वयं चैनं युध्यमानाः परंतपसूदयेम महाबाहो देशकालो ह्ययं नृप

eṣa cāsmānvayaṃ cainaṃ yudhyamānāḥ paraṃtapasūdayema mahābāho deśakālo hyayaṃ nṛpa

क्षत्रधर्मस्य संप्राप्तः कालः सत्यपराक्रमजयन्तः पात्यमाना वा प्राप्तुमर्हाम सद्गतिम्

kṣatradharmasya saṃprāptaḥ kālaḥ satyaparākramajayantaḥ pātyamānā vā prāptumarhāma sadgatim

राक्षसे जीवमानेऽद्य रविरस्तमियाद्यदिनाहं ब्रूयां पुनर्जातु क्षत्रियोऽस्मीति भारत

rākṣase jīvamāne'dya ravirastamiyādyadināhaṃ brūyāṃ punarjātu kṣatriyo'smīti bhārata

भो भो राक्षस तिष्ठस्व सहदेवोऽस्मि पाण्डवःहत्वा वा मां नयस्वैनान्हतो वाद्येह स्वप्स्यसि

bho bho rākṣasa tiṣṭhasva sahadevo'smi pāṇḍavaḥhatvā vā māṃ nayasvainānhato vādyeha svapsyasi

तथैव तस्मिन्ब्रुवति भीमसेनो यदृच्छयाप्रादृश्यत महाबाहुः सवज्र इव वासवः

tathaiva tasminbruvati bhīmaseno yadṛcchayāprādṛśyata mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ

सोऽपश्यद्भ्रातरौ तत्र द्रौपदीं च यशस्विनीम्क्षितिस्थं सहदेवं च क्षिपन्तं राक्षसं तदा

so'paśyadbhrātarau tatra draupadīṃ ca yaśasvinīmkṣitisthaṃ sahadevaṃ ca kṣipantaṃ rākṣasaṃ tadā

मार्गाच्च राक्षसं मूढं कालोपहतचेतसम्भ्रमन्तं तत्र तत्रैव दैवेन विनिवारितम्

mārgācca rākṣasaṃ mūḍhaṃ kālopahatacetasambhramantaṃ tatra tatraiva daivena vinivāritam

भ्रातॄंस्तान्ह्रियतो दृष्ट्वा द्रौपदीं च महाबलःक्रोधमाहारयद्भीमो राक्षसं चेदमब्रवीत्

bhrātṝṃstānhriyato dṛṣṭvā draupadīṃ ca mahābalaḥkrodhamāhārayadbhīmo rākṣasaṃ cedamabravīt

विज्ञातोऽसि मया पूर्वं चेष्टञ्शस्त्रपरीक्षणेआस्था तु त्वयि मे नास्ति यतोऽसि न हतस्तदाब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नो न नो वदसि चाप्रियम्

vijñāto'si mayā pūrvaṃ ceṣṭañśastraparīkṣaṇeāsthā tu tvayi me nāsti yato'si na hatastadābrahmarūpapraticchanno na no vadasi cāpriyam

प्रियेषु चरमाणं त्वां न चैवाप्रियकारिणम्अतिथिं ब्रह्मरूपं च कथं हन्यामनागसम्राक्षसं मन्यमानोऽपि यो हन्यान्नरकं व्रजेत्

priyeṣu caramāṇaṃ tvāṃ na caivāpriyakāriṇamatithiṃ brahmarūpaṃ ca kathaṃ hanyāmanāgasamrākṣasaṃ manyamāno'pi yo hanyānnarakaṃ vrajet

अपक्वस्य च कालेन वधस्तव न विद्यतेनूनमद्यासि संपक्वो यथा ते मतिरीदृशीदत्ता कृष्णापहरणे कालेनाद्भुतकर्मणा

apakvasya ca kālena vadhastava na vidyatenūnamadyāsi saṃpakvo yathā te matirīdṛśīdattā kṛṣṇāpaharaṇe kālenādbhutakarmaṇā

बडिशोऽयं त्वया ग्रस्तः कालसूत्रेण लम्बितःमत्स्योऽम्भसीव स्यूतास्यः कथं मेऽद्य गमिष्यसि

baḍiśo'yaṃ tvayā grastaḥ kālasūtreṇa lambitaḥmatsyo'mbhasīva syūtāsyaḥ kathaṃ me'dya gamiṣyasi

यं चासि प्रस्थितो देशं मनः पूर्वं गतं च तेन तं गन्तासि गन्तासि मार्गं बकहिडिम्बयोः

yaṃ cāsi prasthito deśaṃ manaḥ pūrvaṃ gataṃ ca tena taṃ gantāsi gantāsi mārgaṃ bakahiḍimbayoḥ

एवमुक्तस्तु भीमेन राक्षसः कालचोदितःभीत उत्सृज्य तान्सर्वान्युद्धाय समुपस्थितः

evamuktastu bhīmena rākṣasaḥ kālacoditaḥbhīta utsṛjya tānsarvānyuddhāya samupasthitaḥ

अब्रवीच्च पुनर्भीमं रोषात्प्रस्फुरिताधरःन मे मूढा दिशः पाप त्वदर्थं मे विलम्बनम्

abravīcca punarbhīmaṃ roṣātprasphuritādharaḥna me mūḍhā diśaḥ pāpa tvadarthaṃ me vilambanam

श्रुता मे राक्षसा ये ये त्वया विनिहता रणेतेषामद्य करिष्यामि तवास्रेणोदकक्रियाम्

śrutā me rākṣasā ye ye tvayā vinihatā raṇeteṣāmadya kariṣyāmi tavāsreṇodakakriyām

एवमुक्तस्ततो भीमः सृक्किणी परिसंलिहन्स्मयमान इव क्रोधात्साक्षात्कालान्तकोपमःबाहुसंरम्भमेवेच्छन्नभिदुद्राव राक्षसम्

evamuktastato bhīmaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihansmayamāna iva krodhātsākṣātkālāntakopamaḥbāhusaṃrambhamevecchannabhidudrāva rākṣasam

राक्षसोऽपि तदा भीमं युद्धार्थिनमवस्थितम्अभिदुद्राव संरब्धो बलो वज्रधरं यथा

rākṣaso'pi tadā bhīmaṃ yuddhārthinamavasthitamabhidudrāva saṃrabdho balo vajradharaṃ yathā

वर्तमाने तदा ताभ्यां बाहुयुद्धे सुदारुणेमाद्रीपुत्रावभिक्रुद्धावुभावप्यभ्यधावताम्

vartamāne tadā tābhyāṃ bāhuyuddhe sudāruṇemādrīputrāvabhikruddhāvubhāvapyabhyadhāvatām

न्यवारयत्तौ प्रहसन्कुन्तीपुत्रो वृकोदरःशक्तोऽहं राक्षसस्येति प्रेक्षध्वमिति चाब्रवीत्

nyavārayattau prahasankuntīputro vṛkodaraḥśakto'haṃ rākṣasasyeti prekṣadhvamiti cābravīt

आत्मना भ्रातृभिश्चाहं धर्मेण सुकृतेन चइष्टेन च शपे राजन्सूदयिष्यामि राक्षसम्

ātmanā bhrātṛbhiścāhaṃ dharmeṇa sukṛtena caiṣṭena ca śape rājansūdayiṣyāmi rākṣasam

इत्येवमुक्त्वा तौ वीरौ स्पर्धमानौ परस्परम्बाहुभिः समसज्जेतामुभौ रक्षोवृकोदरौ

ityevamuktvā tau vīrau spardhamānau parasparambāhubhiḥ samasajjetāmubhau rakṣovṛkodarau

तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्भीमरक्षसोःअमृष्यमाणयोः संख्ये देवदानवयोरिव

tayorāsītsaṃprahāraḥ kruddhayorbhīmarakṣasoḥamṛṣyamāṇayoḥ saṃkhye devadānavayoriva

आरुज्यारुज्य तौ वृक्षानन्योन्यमभिजघ्नतुःजीमूताविव घर्मान्ते विनदन्तौ महाबलौ

ārujyārujya tau vṛkṣānanyonyamabhijaghnatuḥjīmūtāviva gharmānte vinadantau mahābalau

बभञ्जतुर्महावृक्षानूरुभिर्बलिनां वरौअन्योन्येनाभिसंरब्धौ परस्परजयैषिणौ

babhañjaturmahāvṛkṣānūrubhirbalināṃ varauanyonyenābhisaṃrabdhau parasparajayaiṣiṇau

तद्वृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम्वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोः पुरेव कपिसिंहयोः

tadvṛkṣayuddhamabhavanmahīruhavināśanamvālisugrīvayorbhrātroḥ pureva kapisiṃhayoḥ

आविध्याविध्य तौ वृक्षान्मुहूर्तमितरेतरम्ताडयामासतुरुभौ विनदन्तौ मुहुर्मुहुः

āvidhyāvidhya tau vṛkṣānmuhūrtamitaretaramtāḍayāmāsaturubhau vinadantau muhurmuhuḥ

तस्मिन्देशे यदा वृक्षाः सर्व एव निपातिताःपुञ्जीकृताश्च शतशः परस्परवधेप्सया

tasmindeśe yadā vṛkṣāḥ sarva eva nipātitāḥpuñjīkṛtāśca śataśaḥ parasparavadhepsayā

तदा शिलाः समादाय मुहूर्तमिव भारतमहाभ्रैरिव शैलेन्द्रौ युयुधाते महाबलौ

tadā śilāḥ samādāya muhūrtamiva bhāratamahābhrairiva śailendrau yuyudhāte mahābalau

उग्राभिरुग्ररूपाभिर्बृहतीभिः परस्परम्वज्रैरिव महावेगैराजघ्नतुरमर्षणौ

ugrābhirugrarūpābhirbṛhatībhiḥ parasparamvajrairiva mahāvegairājaghnaturamarṣaṇau

अभिहत्य च भूयस्तावन्योन्यं बलदर्पितौभुजाभ्यां परिगृह्याथ चकर्षाते गजाविव

abhihatya ca bhūyastāvanyonyaṃ baladarpitaubhujābhyāṃ parigṛhyātha cakarṣāte gajāviva

मुष्टिभिश्च महाघोरैरन्योन्यमभिपेततुःतयोश्चटचटाशब्दो बभूव सुमहात्मनोः

muṣṭibhiśca mahāghorairanyonyamabhipetatuḥtayoścaṭacaṭāśabdo babhūva sumahātmanoḥ

ततः संहृत्य मुष्टिं तु पञ्चशीर्षमिवोरगम्वेगेनाभ्यहनद्भीमो राक्षसस्य शिरोधराम्

tataḥ saṃhṛtya muṣṭiṃ tu pañcaśīrṣamivoragamvegenābhyahanadbhīmo rākṣasasya śirodharām

ततः श्रान्तं तु तद्रक्षो भीमसेनभुजाहतम्सुपरिश्रान्तमालक्ष्य भीमसेनोऽभ्यवर्तत

tataḥ śrāntaṃ tu tadrakṣo bhīmasenabhujāhatamsupariśrāntamālakṣya bhīmaseno'bhyavartata

तत एनं महाबाहुर्बाहुभ्याममरोपमःसमुत्क्षिप्य बलाद्भीमो निष्पिपेष महीतले

tata enaṃ mahābāhurbāhubhyāmamaropamaḥsamutkṣipya balādbhīmo niṣpipeṣa mahītale

तस्य गात्राणि सर्वाणि चूर्णयामास पाण्डवःअरत्निना चाभिहत्य शिरः कायादपाहरत्

tasya gātrāṇi sarvāṇi cūrṇayāmāsa pāṇḍavaḥaratninā cābhihatya śiraḥ kāyādapāharat

संदष्टोष्ठं विवृत्ताक्षं फलं वृन्तादिव च्युतम्जटासुरस्य तु शिरो भीमसेनबलाद्धृतम्पपात रुधिरादिग्धं संदष्टदशनच्छदम्

saṃdaṣṭoṣṭhaṃ vivṛttākṣaṃ phalaṃ vṛntādiva cyutamjaṭāsurasya tu śiro bhīmasenabalāddhṛtampapāta rudhirādigdhaṃ saṃdaṣṭadaśanacchadam

तं निहत्य महेष्वासो युधिष्ठिरमुपागमत्स्तूयमानो द्विजाग्र्यैस्तैर्मरुद्भिरिव वासवः

taṃ nihatya maheṣvāso yudhiṣṭhiramupāgamatstūyamāno dvijāgryaistairmarudbhiriva vāsavaḥ