Parva.Adhyaya 3.160

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततः सूर्योदये धौम्यः कृत्वाह्निकमरिंदमआर्ष्टिषेणेन सहितः पाण्डवानभ्यवर्तत

tataḥ sūryodaye dhaumyaḥ kṛtvāhnikamariṃdamaārṣṭiṣeṇena sahitaḥ pāṇḍavānabhyavartata

तेऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव हततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस्तानपूजयन्

te'bhivādyārṣṭiṣeṇasya pādau dhaumyasya caiva hatataḥ prāñjalayaḥ sarve brāhmaṇāṃstānapūjayan

ततो युधिष्ठिरं धौम्यो गृहीत्वा दक्षिणे करेप्राचीं दिशमभिप्रेक्ष्य महर्षिरिदमब्रवीत्

tato yudhiṣṭhiraṃ dhaumyo gṛhītvā dakṣiṇe kareprācīṃ diśamabhiprekṣya maharṣiridamabravīt

असौ सागरपर्यन्तां भूमिमावृत्य तिष्ठतिशैलराजो महाराज मन्दरोऽभिविराजते

asau sāgaraparyantāṃ bhūmimāvṛtya tiṣṭhatiśailarājo mahārāja mandaro'bhivirājate

इन्द्रवैश्रवणावेतां दिशं पाण्डव रक्षतःपर्वतैश्च वनान्तैश्च काननैश्चोपशोभिताम्

indravaiśravaṇāvetāṃ diśaṃ pāṇḍava rakṣataḥparvataiśca vanāntaiśca kānanaiścopaśobhitām

एतदाहुर्महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य चऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सद्म तात मनीषिणः

etadāhurmahendrasya rājño vaiśravaṇasya caṛṣayaḥ sarvadharmajñāḥ sadma tāta manīṣiṇaḥ

अतश्चोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजाःऋषयश्चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश्च देवताः

ataścodyantamādityamupatiṣṭhanti vai prajāḥṛṣayaścāpi dharmajñāḥ siddhāḥ sādhyāśca devatāḥ

यमस्तु राजा धर्मात्मा सर्वप्राणभृतां प्रभुःप्रेतसत्त्वगतीमेतां दक्षिणामाश्रितो दिशम्

yamastu rājā dharmātmā sarvaprāṇabhṛtāṃ prabhuḥpretasattvagatīmetāṃ dakṣiṇāmāśrito diśam

एतत्संयमनं पुण्यमतीवाद्भुतदर्शनम्प्रेतराजस्य भवनमृद्ध्या परमया युतम्

etatsaṃyamanaṃ puṇyamatīvādbhutadarśanampretarājasya bhavanamṛddhyā paramayā yutam

यं प्राप्य सविता राजन्सत्येन प्रतितिष्ठतिअस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिणः

yaṃ prāpya savitā rājansatyena pratitiṣṭhatiastaṃ parvatarājānametamāhurmanīṣiṇaḥ

एतं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम्आवसन्वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति

etaṃ parvatarājānaṃ samudraṃ ca mahodadhimāvasanvaruṇo rājā bhūtāni parirakṣati

उदीचीं दीपयन्नेष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान्महामेरुर्महाभाग शिवो ब्रह्मविदां गतिः

udīcīṃ dīpayanneṣa diśaṃ tiṣṭhati kīrtimānmahāmerurmahābhāga śivo brahmavidāṃ gatiḥ

यस्मिन्ब्रह्मसदश्चैव तिष्ठते च प्रजापतिःभूतात्मा विसृजन्सर्वं यत्किंचिज्जङ्गमागमम्

yasminbrahmasadaścaiva tiṣṭhate ca prajāpatiḥbhūtātmā visṛjansarvaṃ yatkiṃcijjaṅgamāgamam

यानाहुर्ब्रह्मणः पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान्तेषामपि महामेरुः स्थानं शिवमनामयम्

yānāhurbrahmaṇaḥ putrānmānasāndakṣasaptamānteṣāmapi mahāmeruḥ sthānaṃ śivamanāmayam

अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरत्रोदयन्ति चसप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखाः सदा

atraiva pratitiṣṭhanti punaratrodayanti casapta devarṣayastāta vasiṣṭhapramukhāḥ sadā

देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरमुत्तमम्यत्रात्मतृप्तैरध्यास्ते देवैः सह पितामहः

deśaṃ virajasaṃ paśya meroḥ śikharamuttamamyatrātmatṛptairadhyāste devaiḥ saha pitāmahaḥ

यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम्अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम्

yamāhuḥ sarvabhūtānāṃ prakṛteḥ prakṛtiṃ dhruvamanādinidhanaṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ param

ब्रह्मणः सदनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशतेदेवाश्च यत्नात्पश्यन्ति दिव्यं तेजोमयं शिवम्

brahmaṇaḥ sadanāttasya paraṃ sthānaṃ prakāśatedevāśca yatnātpaśyanti divyaṃ tejomayaṃ śivam

अत्यर्कानलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मनःस्वयैव प्रभया राजन्दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः

atyarkānaladīptaṃ tatsthānaṃ viṣṇormahātmanaḥsvayaiva prabhayā rājanduṣprekṣyaṃ devadānavaiḥ

तद्वै ज्योतींषि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति नोऽपि चस्वयं विभुरदीनात्मा तत्र ह्यभिविराजते

tadvai jyotīṃṣi sarvāṇi prāpya bhāsanti no'pi casvayaṃ vibhuradīnātmā tatra hyabhivirājate

यतयस्तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम्परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः

yatayastatra gacchanti bhaktyā nārāyaṇaṃ harimpareṇa tapasā yuktā bhāvitāḥ karmabhiḥ śubhaiḥ

योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिताःतत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमायान्ति भारत

yogasiddhā mahātmānastamomohavivarjitāḥtatra gatvā punarnemaṃ lokamāyānti bhārata

स्थानमेतन्महाभाग ध्रुवमक्षयमव्ययम्ईश्वरस्य सदा ह्येतत्प्रणमात्र युधिष्ठिर

sthānametanmahābhāga dhruvamakṣayamavyayamīśvarasya sadā hyetatpraṇamātra yudhiṣṭhira

एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन्भगवानपिकुरुते वितमस्कर्मा आदित्योऽभिप्रदक्षिणम्

etaṃ jyotīṃṣi sarvāṇi prakarṣanbhagavānapikurute vitamaskarmā ādityo'bhipradakṣiṇam

अस्तं प्राप्य ततः संध्यामतिक्रम्य दिवाकरःउदीचीं भजते काष्ठां दिशमेष विभावसुः

astaṃ prāpya tataḥ saṃdhyāmatikramya divākaraḥudīcīṃ bhajate kāṣṭhāṃ diśameṣa vibhāvasuḥ

स मेरुमनुवृत्तः सन्पुनर्गच्छति पाण्डवप्राङ्मुखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः

sa merumanuvṛttaḥ sanpunargacchati pāṇḍavaprāṅmukhaḥ savitā devaḥ sarvabhūtahite rataḥ

स मासं विभजन्कालं बहुधा पर्वसंधिषुतथैव भगवान्सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति

sa māsaṃ vibhajankālaṃ bahudhā parvasaṃdhiṣutathaiva bhagavānsomo nakṣatraiḥ saha gacchati

एवमेष परिक्रम्य महामेरुमतन्द्रितःभावयन्सर्वभूतानि पुनर्गच्छति मन्दरम्

evameṣa parikramya mahāmerumatandritaḥbhāvayansarvabhūtāni punargacchati mandaram

तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भावयञ्जगत्मार्गमेतदसंबाधमादित्यः परिवर्तते

tathā tamisrahā devo mayūkhairbhāvayañjagatmārgametadasaṃbādhamādityaḥ parivartate

सिसृक्षुः शिशिराण्येष दक्षिणां भजते दिशम्ततः सर्वाणि भूतानि कालः शिशिरमृच्छति

sisṛkṣuḥ śiśirāṇyeṣa dakṣiṇāṃ bhajate diśamtataḥ sarvāṇi bhūtāni kālaḥ śiśiramṛcchati

स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसातेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः सन्विभावसुः

sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca tejasātejāṃsi samupādatte nivṛttaḥ sanvibhāvasuḥ

ततः स्वेदः क्लमस्तन्द्री ग्लानिश्च भजते नरान्प्राणिभिः सततं स्वप्नो ह्यभीक्ष्णं च निषेव्यते

tataḥ svedaḥ klamastandrī glāniśca bhajate narānprāṇibhiḥ satataṃ svapno hyabhīkṣṇaṃ ca niṣevyate

एवमेतदनिर्देश्यं मार्गमावृत्य भानुमान्पुनः सृजति वर्षाणि भगवान्भावयन्प्रजाः

evametadanirdeśyaṃ mārgamāvṛtya bhānumānpunaḥ sṛjati varṣāṇi bhagavānbhāvayanprajāḥ

वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान्वर्धयन्सुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते

vṛṣṭimārutasaṃtāpaiḥ sukhaiḥ sthāvarajaṅgamānvardhayansumahātejāḥ punaḥ pratinivartate

एवमेष चरन्पार्थ कालचक्रमतन्द्रितःप्रकर्षन्सर्वभूतानि सविता परिवर्तते

evameṣa caranpārtha kālacakramatandritaḥprakarṣansarvabhūtāni savitā parivartate

संतता गतिरेतस्य नैष तिष्ठति पाण्डवआदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः

saṃtatā gatiretasya naiṣa tiṣṭhati pāṇḍavaādāyaiva tu bhūtānāṃ tejo visṛjate punaḥ

विभजन्सर्वभूतानामायुः कर्म च भारतअहोरात्रान्कलाः काष्ठाः सृजत्येष सदा विभुः

vibhajansarvabhūtānāmāyuḥ karma ca bhārataahorātrānkalāḥ kāṣṭhāḥ sṛjatyeṣa sadā vibhuḥ