Parva.Adhyaya 3.170

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

निवर्तमानेन मया महद्दृष्टं ततोऽपरम्पुरं कामचरं दिव्यं पावकार्कसमप्रभम्

nivartamānena mayā mahaddṛṣṭaṃ tato'parampuraṃ kāmacaraṃ divyaṃ pāvakārkasamaprabham

द्रुमै रत्नमयैश्चैत्रैर्भास्वरैश्च पतत्रिभिःपौलोमैः कालकेयैश्च नित्यहृष्टैरधिष्ठितम्

drumai ratnamayaiścaitrairbhāsvaraiśca patatribhiḥpaulomaiḥ kālakeyaiśca nityahṛṣṭairadhiṣṭhitam

गोपुराट्टालकोपेतं चतुर्द्वारं दुरासदम्सर्वरत्नमयं दिव्यमद्भुतोपमदर्शनम्द्रुमैः पुष्पफलोपेतैर्दिव्यरत्नमयैर्वृतम्

gopurāṭṭālakopetaṃ caturdvāraṃ durāsadamsarvaratnamayaṃ divyamadbhutopamadarśanamdrumaiḥ puṣpaphalopetairdivyaratnamayairvṛtam

तथा पतत्रिभिर्दिव्यैरुपेतं सुमनोहरैःअसुरैर्नित्यमुदितैः शूलर्ष्टिमुसलायुधैःचापमुद्गरहस्तैश्च स्रग्विभिः सर्वतो वृतम्

tathā patatribhirdivyairupetaṃ sumanoharaiḥasurairnityamuditaiḥ śūlarṣṭimusalāyudhaiḥcāpamudgarahastaiśca sragvibhiḥ sarvato vṛtam

तदहं प्रेक्ष्य दैत्यानां पुरमद्भुतदर्शनम्अपृच्छं मातलिं राजन्किमिदं दृश्यतेति वै

tadahaṃ prekṣya daityānāṃ puramadbhutadarśanamapṛcchaṃ mātaliṃ rājankimidaṃ dṛśyateti vai

मातलिरुवाचपुलोमा नाम दैतेयी कालका च महासुरीदिव्यं वर्षसहस्रं ते चेरतुः परमं तपःतपसोऽन्ते ततस्ताभ्यां स्वयम्भूरददाद्वरम्

mātaliruvācapulomā nāma daiteyī kālakā ca mahāsurīdivyaṃ varṣasahasraṃ te ceratuḥ paramaṃ tapaḥtapaso'nte tatastābhyāṃ svayambhūradadādvaram

अगृह्णीतां वरं ते तु सुतानामल्पदुःखताम्अवध्यतां च राजेन्द्र सुरराक्षसपन्नगैः

agṛhṇītāṃ varaṃ te tu sutānāmalpaduḥkhatāmavadhyatāṃ ca rājendra surarākṣasapannagaiḥ

रमणीयं पुरं चेदं खचरं सुकृतप्रभम्सर्वरत्नैः समुदितं दुर्धर्षममरैरपिसयक्षगन्धर्वगणैः पन्नगासुरराक्षसैः

ramaṇīyaṃ puraṃ cedaṃ khacaraṃ sukṛtaprabhamsarvaratnaiḥ samuditaṃ durdharṣamamarairapisayakṣagandharvagaṇaiḥ pannagāsurarākṣasaiḥ

सर्वकामगुणोपेतं वीतशोकमनामयम्ब्रह्मणा भरतश्रेष्ठ कालकेयकृते कृतम्

sarvakāmaguṇopetaṃ vītaśokamanāmayambrahmaṇā bharataśreṣṭha kālakeyakṛte kṛtam

तदेतत्खचरं दिव्यं चरत्यमरवर्जितम्पौलोमाध्युषितं वीर कालकेयैश्च दानवैः

tadetatkhacaraṃ divyaṃ caratyamaravarjitampaulomādhyuṣitaṃ vīra kālakeyaiśca dānavaiḥ

हिरण्यपुरमित्येतत्ख्यायते नगरं महत्रक्षितं कालकेयैश्च पौलोमैश्च महासुरैः

hiraṇyapuramityetatkhyāyate nagaraṃ mahatrakṣitaṃ kālakeyaiśca paulomaiśca mahāsuraiḥ

त एते मुदिता नित्यमवध्याः सर्वदैवतैःनिवसन्त्यत्र राजेन्द्र गतोद्वेगा निरुत्सुकाःमानुषो मृत्युरेतेषां निर्दिष्टो ब्रह्मणा पुरा

ta ete muditā nityamavadhyāḥ sarvadaivataiḥnivasantyatra rājendra gatodvegā nirutsukāḥmānuṣo mṛtyureteṣāṃ nirdiṣṭo brahmaṇā purā

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

सुरासुरैरवध्यांस्तानहं ज्ञात्वा ततः प्रभोअब्रुवं मातलिं हृष्टो याह्येतत्पुरमञ्जसा

surāsurairavadhyāṃstānahaṃ jñātvā tataḥ prabhoabruvaṃ mātaliṃ hṛṣṭo yāhyetatpuramañjasā

त्रिदशेशद्विषो यावत्क्षयमस्त्रैर्नयाम्यहम्न कथंचिद्धि मे पापा न वध्या ये सुरद्विषः

tridaśeśadviṣo yāvatkṣayamastrairnayāmyahamna kathaṃciddhi me pāpā na vadhyā ye suradviṣaḥ

उवाह मां ततः शीघ्रं हिरण्यपुरमन्तिकात्रथेन तेन दिव्येन हरियुक्तेन मातलिः

uvāha māṃ tataḥ śīghraṃ hiraṇyapuramantikātrathena tena divyena hariyuktena mātaliḥ

ते मामालक्ष्य दैतेया विचित्राभरणाम्बराःसमुत्पेतुर्महावेगा रथानास्थाय दंशिताः

te māmālakṣya daiteyā vicitrābharaṇāmbarāḥsamutpeturmahāvegā rathānāsthāya daṃśitāḥ

ततो नालीकनाराचैर्भल्लशक्त्यृष्टितोमरैःअभ्यघ्नन्दानवेन्द्रा मां क्रुद्धास्तीव्रपराक्रमाः

tato nālīkanārācairbhallaśaktyṛṣṭitomaraiḥabhyaghnandānavendrā māṃ kruddhāstīvraparākramāḥ

तदहं चास्त्रवर्षेण महता प्रत्यवारयम्शस्त्रवर्षं महद्राजन्विद्याबलमुपाश्रितः

tadahaṃ cāstravarṣeṇa mahatā pratyavārayamśastravarṣaṃ mahadrājanvidyābalamupāśritaḥ

व्यामोहयं च तान्सर्वान्रथमार्गैश्चरन्रणेतेऽन्योन्यमभिसंमूढाः पातयन्ति स्म दानवाः

vyāmohayaṃ ca tānsarvānrathamārgaiścaranraṇete'nyonyamabhisaṃmūḍhāḥ pātayanti sma dānavāḥ

तेषामहं विमूढानामन्योन्यमभिधावताम्शिरांसि विशिखैर्दीप्तैर्व्यहरं शतसंघशः

teṣāmahaṃ vimūḍhānāmanyonyamabhidhāvatāmśirāṃsi viśikhairdīptairvyaharaṃ śatasaṃghaśaḥ

ते वध्यमाना दैतेयाः पुरमास्थाय तत्पुनःखमुत्पेतुः सनगरा मायामास्थाय दानवीम्

te vadhyamānā daiteyāḥ puramāsthāya tatpunaḥkhamutpetuḥ sanagarā māyāmāsthāya dānavīm

ततोऽहं शरवर्षेण महता प्रत्यवारयम्मार्गमावृत्य दैत्यानां गतिं चैषामवारयम्

tato'haṃ śaravarṣeṇa mahatā pratyavārayammārgamāvṛtya daityānāṃ gatiṃ caiṣāmavārayam

तत्पुरं खचरं दिव्यं कामगं दिव्यवर्चसम्दैतेयैर्वरदानेन धार्यते स्म यथासुखम्

tatpuraṃ khacaraṃ divyaṃ kāmagaṃ divyavarcasamdaiteyairvaradānena dhāryate sma yathāsukham

अन्तर्भूमौ निपतितं पुनरूर्ध्वं प्रतिष्ठतेपुनस्तिर्यक्प्रयात्याशु पुनरप्सु निमज्जति

antarbhūmau nipatitaṃ punarūrdhvaṃ pratiṣṭhatepunastiryakprayātyāśu punarapsu nimajjati

अमरावतिसंकाशं पुरं कामगमं तु तत्अहमस्त्रैर्बहुविधैः प्रत्यगृह्णं नराधिप

amarāvatisaṃkāśaṃ puraṃ kāmagamaṃ tu tatahamastrairbahuvidhaiḥ pratyagṛhṇaṃ narādhipa

ततोऽहं शरजालेन दिव्यास्त्रमुदितेन चन्यगृह्णं सह दैतेयैस्तत्पुरं भरतर्षभ

tato'haṃ śarajālena divyāstramuditena canyagṛhṇaṃ saha daiteyaistatpuraṃ bharatarṣabha

विक्षतं चायसैर्बाणैर्मत्प्रयुक्तैरजिह्मगैःमहीमभ्यपतद्राजन्प्रभग्नं पुरमासुरम्

vikṣataṃ cāyasairbāṇairmatprayuktairajihmagaiḥmahīmabhyapatadrājanprabhagnaṃ puramāsuram

ते वध्यमाना मद्बाणैर्वज्रवेगैरयस्मयैःपर्यभ्रमन्त वै राजन्नसुराः कालचोदिताः

te vadhyamānā madbāṇairvajravegairayasmayaiḥparyabhramanta vai rājannasurāḥ kālacoditāḥ

ततो मातलिरप्याशु पुरस्तान्निपतन्निवमहीमवातरत्क्षिप्रं रथेनादित्यवर्चसा

tato mātalirapyāśu purastānnipatannivamahīmavātaratkṣipraṃ rathenādityavarcasā

ततो रथसहस्राणि षष्टिस्तेषाममर्षिणाम्युयुत्सूनां मया सार्धं पर्यवर्तन्त भारत

tato rathasahasrāṇi ṣaṣṭisteṣāmamarṣiṇāmyuyutsūnāṃ mayā sārdhaṃ paryavartanta bhārata

तानहं निशितैर्बाणैर्व्यधमं गार्ध्रवाजितैःते युद्धे संन्यवर्तन्त समुद्रस्य यथोर्मयः

tānahaṃ niśitairbāṇairvyadhamaṃ gārdhravājitaiḥte yuddhe saṃnyavartanta samudrasya yathormayaḥ

नेमे शक्या मानुषेण युद्धेनेति प्रचिन्त्य वैततोऽहमानुपूर्व्येण सर्वाण्यस्त्राण्ययोजयम्

neme śakyā mānuṣeṇa yuddheneti pracintya vaitato'hamānupūrvyeṇa sarvāṇyastrāṇyayojayam

ततस्तानि सहस्राणि रथानां चित्रयोधिनाम्अस्त्राणि मम दिव्यानि प्रत्यघ्नञ्शनकैरिव

tatastāni sahasrāṇi rathānāṃ citrayodhināmastrāṇi mama divyāni pratyaghnañśanakairiva

रथमार्गान्विचित्रांस्ते विचरन्तो महारथाःप्रत्यदृश्यन्त संग्रामे शतशोऽथ सहस्रशः

rathamārgānvicitrāṃste vicaranto mahārathāḥpratyadṛśyanta saṃgrāme śataśo'tha sahasraśaḥ

विचित्रमुकुटापीडा विचित्रकवचध्वजाःविचित्राभरणाश्चैव नन्दयन्तीव मे मनः

vicitramukuṭāpīḍā vicitrakavacadhvajāḥvicitrābharaṇāścaiva nandayantīva me manaḥ

अहं तु शरवर्षैस्तानस्त्रप्रमुदितै रणेनाशक्नुवं पीडयितुं ते तु मां पर्यपीडयन्

ahaṃ tu śaravarṣaistānastrapramuditai raṇenāśaknuvaṃ pīḍayituṃ te tu māṃ paryapīḍayan

तैः पीड्यमानो बहुभिः कृतास्त्रैः कुशलैर्युधिव्यथितोऽस्मि महायुद्धे भयं चागान्महन्मम

taiḥ pīḍyamāno bahubhiḥ kṛtāstraiḥ kuśalairyudhivyathito'smi mahāyuddhe bhayaṃ cāgānmahanmama

ततोऽहं देवदेवाय रुद्राय प्रणतो रणेस्वस्ति भूतेभ्य इत्युक्त्वा महास्त्रं समयोजयम्यत्तद्रौद्रमिति ख्यातं सर्वामित्रविनाशनम्

tato'haṃ devadevāya rudrāya praṇato raṇesvasti bhūtebhya ityuktvā mahāstraṃ samayojayamyattadraudramiti khyātaṃ sarvāmitravināśanam

ततोऽपश्यं त्रिशिरसं पुरुषं नवलोचनम्त्रिमुखं षड्भुजं दीप्तमर्कज्वलनमूर्धजम्लेलिहानैर्महानागैः कृतशीर्षममित्रहन्

tato'paśyaṃ triśirasaṃ puruṣaṃ navalocanamtrimukhaṃ ṣaḍbhujaṃ dīptamarkajvalanamūrdhajamlelihānairmahānāgaiḥ kṛtaśīrṣamamitrahan

विभीस्ततस्तदस्त्रं तु घोरं रौद्रं सनातनम्दृष्ट्वा गाण्डीवसंयोगमानीय भरतर्षभ

vibhīstatastadastraṃ tu ghoraṃ raudraṃ sanātanamdṛṣṭvā gāṇḍīvasaṃyogamānīya bharatarṣabha

नमस्कृत्वा त्रिनेत्राय शर्वायामिततेजसेमुक्तवान्दानवेन्द्राणां पराभावाय भारत

namaskṛtvā trinetrāya śarvāyāmitatejasemuktavāndānavendrāṇāṃ parābhāvāya bhārata

मुक्तमात्रे ततस्तस्मिन्रूपाण्यासन्सहस्रशःमृगाणामथ सिंहानां व्याघ्राणां च विशां पतेऋक्षाणां महिषाणां च पन्नगानां तथा गवाम्

muktamātre tatastasminrūpāṇyāsansahasraśaḥmṛgāṇāmatha siṃhānāṃ vyāghrāṇāṃ ca viśāṃ pateṛkṣāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca pannagānāṃ tathā gavām

गजानां सृमराणां च शरभाणां च सर्वशःऋषभाणां वराहाणां मार्जाराणां तथैव चशालावृकाणां प्रेतानां भुरुण्डानां च सर्वशः

gajānāṃ sṛmarāṇāṃ ca śarabhāṇāṃ ca sarvaśaḥṛṣabhāṇāṃ varāhāṇāṃ mārjārāṇāṃ tathaiva caśālāvṛkāṇāṃ pretānāṃ bhuruṇḍānāṃ ca sarvaśaḥ

गृध्राणां गरुडानां च मकराणां तथैव चपिशाचानां सयक्षाणां तथैव च सुरद्विषाम्

gṛdhrāṇāṃ garuḍānāṃ ca makarāṇāṃ tathaiva capiśācānāṃ sayakṣāṇāṃ tathaiva ca suradviṣām

गुह्यकानां च संग्रामे नैरृतानां तथैव चझषाणां गजवक्त्राणामुलूकानां तथैव च

guhyakānāṃ ca saṃgrāme nairṛtānāṃ tathaiva cajhaṣāṇāṃ gajavaktrāṇāmulūkānāṃ tathaiva ca

मीनकूर्मसमूहानां नानाशस्त्रासिपाणिनाम्तथैव यातु धानानां गदामुद्गरधारिणाम्

mīnakūrmasamūhānāṃ nānāśastrāsipāṇināmtathaiva yātu dhānānāṃ gadāmudgaradhāriṇām

एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्नानारूपधरैस्तथासर्वमासीज्जगद्व्याप्तं तस्मिन्नस्त्रे विसर्जिते

etaiścānyaiśca bahubhirnānārūpadharaistathāsarvamāsījjagadvyāptaṃ tasminnastre visarjite

त्रिशिरोभिश्चतुर्दंष्ट्रैश्चतुरास्यैश्चतुर्भुजैःअनेकरूपसंयुक्तैर्मांसमेदोवसाशिभिःअभीक्ष्णं वध्यमानास्ते दानवा ये समागताः

triśirobhiścaturdaṃṣṭraiścaturāsyaiścaturbhujaiḥanekarūpasaṃyuktairmāṃsamedovasāśibhiḥabhīkṣṇaṃ vadhyamānāste dānavā ye samāgatāḥ

अर्कज्वलनतेजोभिर्वज्राशनिसमप्रभैःअद्रिसारमयैश्चान्यैर्बाणैररिविदारणैःन्यहनं दानवान्सर्वान्मुहूर्तेनैव भारत

arkajvalanatejobhirvajrāśanisamaprabhaiḥadrisāramayaiścānyairbāṇairarividāraṇaiḥnyahanaṃ dānavānsarvānmuhūrtenaiva bhārata

गाण्डीवास्त्रप्रणुन्नांस्तान्गतासून्नभसश्च्युतान्दृष्ट्वाहं प्राणमं भूयस्त्रिपुरघ्नाय वेधसे

gāṇḍīvāstrapraṇunnāṃstāngatāsūnnabhasaścyutāndṛṣṭvāhaṃ prāṇamaṃ bhūyastripuraghnāya vedhase

तथा रौद्रास्त्रनिष्पिष्टान्दिव्याभरणभूषितान्निशाम्य परमं हर्षमगमद्देवसारथिः

tathā raudrāstraniṣpiṣṭāndivyābharaṇabhūṣitānniśāmya paramaṃ harṣamagamaddevasārathiḥ

तदसह्यं कृतं कर्म देवैरपि दुरासदम्दृष्ट्वा मां पूजयामास मातलिः शक्रसारथिः

tadasahyaṃ kṛtaṃ karma devairapi durāsadamdṛṣṭvā māṃ pūjayāmāsa mātaliḥ śakrasārathiḥ

उवाच चेदं वचनं प्रीयमाणः कृताञ्जलिःसुरासुरैरसह्यं हि कर्म यत्साधितं त्वयान ह्येतत्संयुगे कर्तुमपि शक्तः सुरेश्वरः

uvāca cedaṃ vacanaṃ prīyamāṇaḥ kṛtāñjaliḥsurāsurairasahyaṃ hi karma yatsādhitaṃ tvayāna hyetatsaṃyuge kartumapi śaktaḥ sureśvaraḥ

सुरासुरैरवध्यं हि पुरमेतत्खगं महत्त्वया विमथितं वीर स्ववीर्यास्त्रतपोबलात्

surāsurairavadhyaṃ hi purametatkhagaṃ mahattvayā vimathitaṃ vīra svavīryāstratapobalāt

विध्वस्तेऽथ पुरे तस्मिन्दानवेषु हतेषु चविनदन्त्यः स्त्रियः सर्वा निष्पेतुर्नगराद्बहिः

vidhvaste'tha pure tasmindānaveṣu hateṣu cavinadantyaḥ striyaḥ sarvā niṣpeturnagarādbahiḥ

प्रकीर्णकेश्यो व्यथिताः कुरर्य इव दुःखिताःपेतुः पुत्रान्पितॄन्भ्रातॄञ्शोचमाना महीतले

prakīrṇakeśyo vyathitāḥ kurarya iva duḥkhitāḥpetuḥ putrānpitṝnbhrātṝñśocamānā mahītale

रुदन्त्यो दीनकण्ठ्यस्ता विनदन्त्यो हतेश्वराःउरांसि पाणिभिर्घ्नन्त्यः प्रस्रस्तस्रग्विभूषणाः

rudantyo dīnakaṇṭhyastā vinadantyo hateśvarāḥurāṃsi pāṇibhirghnantyaḥ prasrastasragvibhūṣaṇāḥ

तच्छोकयुक्तमश्रीकं दुःखदैन्यसमाहतम्न बभौ दानवपुरं हतत्विट्कं हतेश्वरम्

tacchokayuktamaśrīkaṃ duḥkhadainyasamāhatamna babhau dānavapuraṃ hatatviṭkaṃ hateśvaram

गन्धर्वनगराकारं हतनागमिव ह्रदम्शुष्कवृक्षमिवारण्यमदृश्यमभवत्पुरम्

gandharvanagarākāraṃ hatanāgamiva hradamśuṣkavṛkṣamivāraṇyamadṛśyamabhavatpuram

मां तु संहृष्टमनसं क्षिप्रं मातलिरानयत्देवराजस्य भवनं कृतकर्माणमाहवात्

māṃ tu saṃhṛṣṭamanasaṃ kṣipraṃ mātalirānayatdevarājasya bhavanaṃ kṛtakarmāṇamāhavāt

हिरण्यपुरमारुज्य निहत्य च महासुरान्निवातकवचांश्चैव ततोऽहं शक्रमागमम्

hiraṇyapuramārujya nihatya ca mahāsurānnivātakavacāṃścaiva tato'haṃ śakramāgamam

मम कर्म च देवेन्द्रं मातलिर्विस्तरेण तत्सर्वं विश्रावयामास यथा भूतं महाद्युते

mama karma ca devendraṃ mātalirvistareṇa tatsarvaṃ viśrāvayāmāsa yathā bhūtaṃ mahādyute

हिरण्यपुरघातं च मायानां च निवारणम्निवातकवचानां च वधं संख्ये महौजसाम्

hiraṇyapuraghātaṃ ca māyānāṃ ca nivāraṇamnivātakavacānāṃ ca vadhaṃ saṃkhye mahaujasām

तच्छ्रुत्वा भगवान्प्रीतः सहस्राक्षः पुरंदरःमरुद्भिः सहितः श्रीमान्साधु साध्वित्यथाब्रवीत्

tacchrutvā bhagavānprītaḥ sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥmarudbhiḥ sahitaḥ śrīmānsādhu sādhvityathābravīt

ततो मां देवराजो वै समाश्वास्य पुनः पुनःअब्रवीद्विबुधैः सार्धमिदं सुमधुरं वचः

tato māṃ devarājo vai samāśvāsya punaḥ punaḥabravīdvibudhaiḥ sārdhamidaṃ sumadhuraṃ vacaḥ

अतिदेवासुरं कर्म कृतमेतत्त्वया रणेगुर्वर्थश्च महान्पार्थ कृतः शत्रून्घ्नता मम

atidevāsuraṃ karma kṛtametattvayā raṇegurvarthaśca mahānpārtha kṛtaḥ śatrūnghnatā mama

एवमेव सदा भाव्यं स्थिरेणाजौ धनंजयअसंमूढेन चास्त्राणां कर्तव्यं प्रतिपादनम्

evameva sadā bhāvyaṃ sthireṇājau dhanaṃjayaasaṃmūḍhena cāstrāṇāṃ kartavyaṃ pratipādanam

अविषह्यो रणे हि त्वं देवदानवराक्षसैःसयक्षासुरगन्धर्वैः सपक्षिगणपन्नगैः

aviṣahyo raṇe hi tvaṃ devadānavarākṣasaiḥsayakṣāsuragandharvaiḥ sapakṣigaṇapannagaiḥ

वसुधां चापि कौन्तेय त्वद्बाहुबलनिर्जिताम्पालयिष्यति धर्मात्मा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

vasudhāṃ cāpi kaunteya tvadbāhubalanirjitāmpālayiṣyati dharmātmā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ