Parva.Adhyaya 3.176

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

स भीमसेनस्तेजस्वी तथा सर्पवशं गतःचिन्तयामास सर्पस्य वीर्यमत्यद्भुतं महत्

sa bhīmasenastejasvī tathā sarpavaśaṃ gataḥcintayāmāsa sarpasya vīryamatyadbhutaṃ mahat

उवाच च महासर्पं कामया ब्रूहि पन्नगकस्त्वं भो भुजगश्रेष्ठ किं मया च करिष्यसि

uvāca ca mahāsarpaṃ kāmayā brūhi pannagakastvaṃ bho bhujagaśreṣṭha kiṃ mayā ca kariṣyasi

पाण्डवो भीमसेनोऽहं धर्मराजादनन्तरःनागायुतसमप्राणस्त्वया नीतः कथं वशम्

pāṇḍavo bhīmaseno'haṃ dharmarājādanantaraḥnāgāyutasamaprāṇastvayā nītaḥ kathaṃ vaśam

सिंहाः केसरिणो व्याघ्रा महिषा वारणास्तथासमागताश्च बहुशो निहताश्च मया मृधे

siṃhāḥ kesariṇo vyāghrā mahiṣā vāraṇāstathāsamāgatāśca bahuśo nihatāśca mayā mṛdhe

दानवाश्च पिशाचाश्च राक्षसाश्च महाबलाःभुजवेगमशक्ता मे सोढुं पन्नगसत्तम

dānavāśca piśācāśca rākṣasāśca mahābalāḥbhujavegamaśaktā me soḍhuṃ pannagasattama

किं नु विद्याबलं किं वा वरदानमथो तवउद्योगमपि कुर्वाणो वशगोऽस्मि कृतस्त्वया

kiṃ nu vidyābalaṃ kiṃ vā varadānamatho tavaudyogamapi kurvāṇo vaśago'smi kṛtastvayā

असत्यो विक्रमो नॄणामिति मे निश्चिता मतिःयथेदं मे त्वया नाग बलं प्रतिहतं महत्

asatyo vikramo nṝṇāmiti me niścitā matiḥyathedaṃ me tvayā nāga balaṃ pratihataṃ mahat

इत्येवंवादिनं वीरं भीममक्लिष्टकारिणम्भोगेन महता सर्पः समन्तात्पर्यवेष्टयत्

ityevaṃvādinaṃ vīraṃ bhīmamakliṣṭakāriṇambhogena mahatā sarpaḥ samantātparyaveṣṭayat

निगृह्य तं महाबाहुं ततः स भुजगस्तदाविमुच्यास्य भुजौ पीनाविदं वचनमब्रवीत्

nigṛhya taṃ mahābāhuṃ tataḥ sa bhujagastadāvimucyāsya bhujau pīnāvidaṃ vacanamabravīt

दिष्ट्या त्वं क्षुधितस्याद्य देवैर्भक्षो महाभुजदिष्ट्या कालस्य महतः प्रियाः प्राणा हि देहिनाम्

diṣṭyā tvaṃ kṣudhitasyādya devairbhakṣo mahābhujadiṣṭyā kālasya mahataḥ priyāḥ prāṇā hi dehinām

यथा त्विदं मया प्राप्तं भुजंगत्वमरिंदमतदवश्यं मया ख्याप्यं तवाद्य शृणु सत्तम

yathā tvidaṃ mayā prāptaṃ bhujaṃgatvamariṃdamatadavaśyaṃ mayā khyāpyaṃ tavādya śṛṇu sattama

इमामवस्थां संप्राप्तो ह्यहं कोपान्मनीषिणाम्शापस्यान्तं परिप्रेप्सुः सर्पस्य कथयामि तत्

imāmavasthāṃ saṃprāpto hyahaṃ kopānmanīṣiṇāmśāpasyāntaṃ pariprepsuḥ sarpasya kathayāmi tat

नहुषो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतःतवैव पूर्वः पूर्वेषामायोर्वंशकरः सुतः

nahuṣo nāma rājarṣirvyaktaṃ te śrotramāgataḥtavaiva pūrvaḥ pūrveṣāmāyorvaṃśakaraḥ sutaḥ

सोऽहं शापादगस्त्यस्य ब्राह्मणानवमन्य चइमामवस्थामापन्नः पश्य दैवमिदं मम

so'haṃ śāpādagastyasya brāhmaṇānavamanya caimāmavasthāmāpannaḥ paśya daivamidaṃ mama

त्वां चेदवध्यमायान्तमतीव प्रियदर्शनम्अहमद्योपयोक्ष्यामि विधानं पश्य यादृशम्

tvāṃ cedavadhyamāyāntamatīva priyadarśanamahamadyopayokṣyāmi vidhānaṃ paśya yādṛśam

न हि मे मुच्यते कश्चित्कथंचिद्ग्रहणं गतःगजो वा महिषो वापि षष्ठे काले नरोत्तम

na hi me mucyate kaścitkathaṃcidgrahaṇaṃ gataḥgajo vā mahiṣo vāpi ṣaṣṭhe kāle narottama

नासि केवलसर्पेण तिर्यग्योनिषु वर्ततागृहीतः कौरवश्रेष्ठ वरदानमिदं मम

nāsi kevalasarpeṇa tiryagyoniṣu vartatāgṛhītaḥ kauravaśreṣṭha varadānamidaṃ mama

पतता हि विमानाग्रान्मया शक्रासनाद्द्रुतम्कुरु शापान्तमित्युक्तो भगवान्मुनिसत्तमः

patatā hi vimānāgrānmayā śakrāsanāddrutamkuru śāpāntamityukto bhagavānmunisattamaḥ

स मामुवाच तेजस्वी कृपयाभिपरिप्लुतःमोक्षस्ते भविता राजन्कस्माच्चित्कालपर्ययात्

sa māmuvāca tejasvī kṛpayābhipariplutaḥmokṣaste bhavitā rājankasmāccitkālaparyayāt

ततोऽस्मि पतितो भूमौ न च मामजहात्स्मृतिःस्मार्तमस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा

tato'smi patito bhūmau na ca māmajahātsmṛtiḥsmārtamasti purāṇaṃ me yathaivādhigataṃ tathā

यस्तु ते व्याहृतान्प्रश्नान्प्रतिब्रूयाद्विशेषवित्स त्वां मोक्षयिता शापादिति मामब्रवीदृषिः

yastu te vyāhṛtānpraśnānpratibrūyādviśeṣavitsa tvāṃ mokṣayitā śāpāditi māmabravīdṛṣiḥ

गृहीतस्य त्वया राजन्प्राणिनोऽपि बलीयसःसत्त्वभ्रंशोऽधिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति

gṛhītasya tvayā rājanprāṇino'pi balīyasaḥsattvabhraṃśo'dhikasyāpi sarvasyāśu bhaviṣyati

इति चाप्यहमश्रौषं वचस्तेषां दयावताम्मयि संजातहार्दानामथ तेऽन्तर्हिता द्विजाः

iti cāpyahamaśrauṣaṃ vacasteṣāṃ dayāvatāmmayi saṃjātahārdānāmatha te'ntarhitā dvijāḥ

सोऽहं परमदुष्कर्मा वसामि निरयेऽशुचौसर्पयोनिमिमां प्राप्य कालाकाङ्क्षी महाद्युते

so'haṃ paramaduṣkarmā vasāmi niraye'śucausarpayonimimāṃ prāpya kālākāṅkṣī mahādyute

तमुवाच महाबाहुर्भीमसेनो भुजंगमम्न ते कुप्ये महासर्प न चात्मानं विगर्हये

tamuvāca mahābāhurbhīmaseno bhujaṃgamamna te kupye mahāsarpa na cātmānaṃ vigarhaye

यस्मादभावी भावी वा मनुष्यः सुखदुःखयोःआगमे यदि वापाये न तत्र ग्लपयेन्मनः

yasmādabhāvī bhāvī vā manuṣyaḥ sukhaduḥkhayoḥāgame yadi vāpāye na tatra glapayenmanaḥ

दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुमर्हतिदैवमेव परं मन्ये पुरुषार्थो निरर्थकः

daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitumarhatidaivameva paraṃ manye puruṣārtho nirarthakaḥ

पश्य दैवोपघाताद्धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम्इमामवस्थां संप्राप्तमनिमित्तमिहाद्य माम्

paśya daivopaghātāddhi bhujavīryavyapāśrayamimāmavasthāṃ saṃprāptamanimittamihādya mām

किं तु नाद्यानुशोचामि तथात्मानं विनाशितम्यथा तु विपिने न्यस्तान्भ्रातॄन्राज्यपरिच्युतान्

kiṃ tu nādyānuśocāmi tathātmānaṃ vināśitamyathā tu vipine nyastānbhrātṝnrājyaparicyutān

हिमवांश्च सुदुर्गोऽयं यक्षराक्षससंकुलःमां च ते समुदीक्षन्तः प्रपतिष्यन्ति विह्वलाः

himavāṃśca sudurgo'yaṃ yakṣarākṣasasaṃkulaḥmāṃ ca te samudīkṣantaḥ prapatiṣyanti vihvalāḥ

विनष्टमथ वा श्रुत्वा भविष्यन्ति निरुद्यमाःधर्मशीला मया ते हि बाध्यन्ते राज्यगृद्धिना

vinaṣṭamatha vā śrutvā bhaviṣyanti nirudyamāḥdharmaśīlā mayā te hi bādhyante rājyagṛddhinā

अथ वा नार्जुनो धीमान्विषादमुपयास्यतिसर्वास्त्रविदनाधृष्यो देवगन्धर्वराक्षसैः

atha vā nārjuno dhīmānviṣādamupayāsyatisarvāstravidanādhṛṣyo devagandharvarākṣasaiḥ

समर्थः स महाबाहुरेकाह्ना सुमहाबलःदेवराजमपि स्थानात्प्रच्यावयितुमोजसा

samarthaḥ sa mahābāhurekāhnā sumahābalaḥdevarājamapi sthānātpracyāvayitumojasā

किं पुनर्धृतराष्ट्रस्य पुत्रं दुर्द्यूतदेविनम्विद्विष्टं सर्वलोकस्य दम्भलोभपरायणम्

kiṃ punardhṛtarāṣṭrasya putraṃ durdyūtadevinamvidviṣṭaṃ sarvalokasya dambhalobhaparāyaṇam

मातरं चैव शोचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम्यास्माकं नित्यमाशास्ते महत्त्वमधिकं परैः

mātaraṃ caiva śocāmi kṛpaṇāṃ putragṛddhinīmyāsmākaṃ nityamāśāste mahattvamadhikaṃ paraiḥ

कथं नु तस्यानाथाया मद्विनाशाद्भुजंगमअफलास्ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनोरथाः

kathaṃ nu tasyānāthāyā madvināśādbhujaṃgamaaphalāste bhaviṣyanti mayi sarve manorathāḥ

नकुलः सहदेवश्च यमजौ गुरुवर्तिनौमद्बाहुबलसंस्तब्धौ नित्यं पुरुषमानिनौ

nakulaḥ sahadevaśca yamajau guruvartinaumadbāhubalasaṃstabdhau nityaṃ puruṣamāninau

निरुत्साहौ भविष्येते भ्रष्टवीर्यपराक्रमौमद्विनाशात्परिद्यूनाविति मे वर्तते मतिः

nirutsāhau bhaviṣyete bhraṣṭavīryaparākramaumadvināśātparidyūnāviti me vartate matiḥ

एवंविधं बहु तदा विललाप वृकोदरःभुजंगभोगसंरुद्धो नाशकच्च विचेष्टितुम्

evaṃvidhaṃ bahu tadā vilalāpa vṛkodaraḥbhujaṃgabhogasaṃruddho nāśakacca viceṣṭitum

युधिष्ठिरस्तु कौन्तेय बभूवास्वस्थचेतनःअनिष्टदर्शनान्घोरानुत्पातान्परिचिन्तयन्

yudhiṣṭhirastu kaunteya babhūvāsvasthacetanaḥaniṣṭadarśanānghorānutpātānparicintayan

दारुणं ह्यशिवं नादं शिवा दक्षिणतः स्थितादीप्तायां दिशि वित्रस्ता रौति तस्याश्रमस्य ह

dāruṇaṃ hyaśivaṃ nādaṃ śivā dakṣiṇataḥ sthitādīptāyāṃ diśi vitrastā rauti tasyāśramasya ha

एकपक्षाक्षिचरणा वर्तिका घोरदर्शनारुधिरं वमन्ती ददृशे प्रत्यादित्यमपस्वरा

ekapakṣākṣicaraṇā vartikā ghoradarśanārudhiraṃ vamantī dadṛśe pratyādityamapasvarā

प्रववावनिलो रूक्षश्चण्डः शर्करकर्षणःअपसव्यानि सर्वाणि मृगपक्षिरुतानि च

pravavāvanilo rūkṣaścaṇḍaḥ śarkarakarṣaṇaḥapasavyāni sarvāṇi mṛgapakṣirutāni ca

पृष्ठतो वायसः कृष्णो याहि याहीति वाशतिमुहुर्मुहुः प्रस्फुरति दक्षिणोऽस्य भुजस्तथा

pṛṣṭhato vāyasaḥ kṛṣṇo yāhi yāhīti vāśatimuhurmuhuḥ prasphurati dakṣiṇo'sya bhujastathā

हृदयं चरणश्चापि वामोऽस्य परिवर्ततेसव्यस्याक्ष्णो विकारश्चाप्यनिष्टः समपद्यत

hṛdayaṃ caraṇaścāpi vāmo'sya parivartatesavyasyākṣṇo vikāraścāpyaniṣṭaḥ samapadyata

स धर्मराजो मेधावी शङ्कमानो महद्भयम्द्रौपदीं परिपप्रच्छ क्व भीम इति भारत

sa dharmarājo medhāvī śaṅkamāno mahadbhayamdraupadīṃ paripapraccha kva bhīma iti bhārata

शशंस तस्मै पाञ्चाली चिरयातं वृकोदरम्स प्रतस्थे महाबाहुर्धौम्येन सहितो नृपः

śaśaṃsa tasmai pāñcālī cirayātaṃ vṛkodaramsa pratasthe mahābāhurdhaumyena sahito nṛpaḥ

द्रौपद्या रक्षणं कार्यमित्युवाच धनंजयम्नकुलं सहदेवं च व्यादिदेश द्विजान्प्रति

draupadyā rakṣaṇaṃ kāryamityuvāca dhanaṃjayamnakulaṃ sahadevaṃ ca vyādideśa dvijānprati

स तस्य पदमुन्नीय तस्मादेवाश्रमात्प्रभुःददर्श पृथिवीं चिह्नैर्भीमस्य परिचिह्निताम्

sa tasya padamunnīya tasmādevāśramātprabhuḥdadarśa pṛthivīṃ cihnairbhīmasya paricihnitām

धावतस्तस्य वीरस्य मृगार्थे वातरंहसःऊरुवातविनिर्भग्नान्द्रुमान्व्यावर्जितान्पथि

dhāvatastasya vīrasya mṛgārthe vātaraṃhasaḥūruvātavinirbhagnāndrumānvyāvarjitānpathi

स गत्वा तैस्तदा चिह्नैर्ददर्श गिरिगह्वरेगृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टमनुजं तथा

sa gatvā taistadā cihnairdadarśa girigahvaregṛhītaṃ bhujagendreṇa niśceṣṭamanujaṃ tathā