Parva.Adhyaya 3.177

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

युधिष्ठिरस्तमासाद्य सर्पभोगाभिवेष्टितम्दयितं भ्रातरं वीरमिदं वचनमब्रवीत्

yudhiṣṭhirastamāsādya sarpabhogābhiveṣṭitamdayitaṃ bhrātaraṃ vīramidaṃ vacanamabravīt

कुन्तीमातः कथमिमामापदं त्वमवाप्तवान्कश्चायं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः

kuntīmātaḥ kathamimāmāpadaṃ tvamavāptavānkaścāyaṃ parvatābhogapratimaḥ pannagottamaḥ

स धर्मराजमालक्ष्य भ्राता भ्रातरमग्रजम्कथयामास तत्सर्वं ग्रहणादि विचेष्टितम्

sa dharmarājamālakṣya bhrātā bhrātaramagrajamkathayāmāsa tatsarvaṃ grahaṇādi viceṣṭitam

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान्यदिसत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः

devo vā yadi vā daitya urago vā bhavānyadisatyaṃ sarpa vaco brūhi pṛcchati tvāṃ yudhiṣṭhiraḥ

किमाहृत्य विदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद्भुजंगमकिमाहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद्भवानिमम्

kimāhṛtya viditvā vā prītiste syādbhujaṃgamakimāhāraṃ prayacchāmi kathaṃ muñcedbhavānimam

सर्प उवाच · sarpa uvāca

नहुषो नाम राजाहमासं पूर्वस्तवानघप्रथितः पञ्चमः सोमादायोः पुत्रो नराधिप

nahuṣo nāma rājāhamāsaṃ pūrvastavānaghaprathitaḥ pañcamaḥ somādāyoḥ putro narādhipa

क्रतुभिस्तपसा चैव स्वाध्यायेन दमेन चत्रैलोक्यैश्वर्यमव्यग्रं प्राप्तो विक्रमणेन च

kratubhistapasā caiva svādhyāyena damena catrailokyaiśvaryamavyagraṃ prāpto vikramaṇena ca

तदैश्वर्यं समासाद्य दर्पो मामगमत्तदासहस्रं हि द्विजातीनामुवाह शिबिकां मम

tadaiśvaryaṃ samāsādya darpo māmagamattadāsahasraṃ hi dvijātīnāmuvāha śibikāṃ mama

ऐश्वर्यमदमत्तोऽहमवमन्य ततो द्विजान्इमामगस्त्येन दशामानीतः पृथिवीपते

aiśvaryamadamatto'hamavamanya tato dvijānimāmagastyena daśāmānītaḥ pṛthivīpate

न तु मामजहात्प्रज्ञा यावदद्येति पाण्डवतस्यैवानुग्रहाद्राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः

na tu māmajahātprajñā yāvadadyeti pāṇḍavatasyaivānugrahādrājannagastyasya mahātmanaḥ

षष्ठे काले ममाहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तवनाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकामये

ṣaṣṭhe kāle mamāhāraḥ prāpto'yamanujastavanāhamenaṃ vimokṣyāmi na cānyamabhikāmaye

प्रश्नानुच्चारितांस्तु त्वं व्याहरिष्यसि चेन्ममअथ पश्चाद्विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम्

praśnānuccāritāṃstu tvaṃ vyāhariṣyasi cenmamaatha paścādvimokṣyāmi bhrātaraṃ te vṛkodaram

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

ब्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचःअपि चेच्छक्नुयां प्रीतिमाहर्तुं ते भुजंगम

brūhi sarpa yathākāmaṃ prativakṣyāmi te vacaḥapi cecchaknuyāṃ prītimāhartuṃ te bhujaṃgama

वेद्यं यद्ब्राह्मणेनेह तद्भवान्वेत्ति केवलम्सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः

vedyaṃ yadbrāhmaṇeneha tadbhavānvetti kevalamsarparāja tataḥ śrutvā prativakṣyāmi te vacaḥ

सर्प उवाच · sarpa uvāca

ब्राह्मणः को भवेद्राजन्वेद्यं किं च युधिष्ठिरब्रवीह्यतिमतिं त्वां हि वाक्यैरनुमिमीमहे

brāhmaṇaḥ ko bhavedrājanvedyaṃ kiṃ ca yudhiṣṭhirabravīhyatimatiṃ tvāṃ hi vākyairanumimīmahe

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं दमो घृणादृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृतः

satyaṃ dānaṃ kṣamā śīlamānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇādṛśyante yatra nāgendra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ

वेद्यं सर्प परं ब्रह्म निर्दुःखमसुखं च यत्यत्र गत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितम्

vedyaṃ sarpa paraṃ brahma nirduḥkhamasukhaṃ ca yatyatra gatvā na śocanti bhavataḥ kiṃ vivakṣitam

सर्प उवाच · sarpa uvāca

चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव हशूद्रेष्वपि च सत्यं च दानमक्रोध एव चआनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर

cāturvarṇyaṃ pramāṇaṃ ca satyaṃ ca brahma caiva haśūdreṣvapi ca satyaṃ ca dānamakrodha eva caānṛśaṃsyamahiṃsā ca ghṛṇā caiva yudhiṣṭhira

वेद्यं यच्चात्थ निर्दुःखमसुखं च नराधिपताभ्यां हीनं पदं चान्यन्न तदस्तीति लक्षये

vedyaṃ yaccāttha nirduḥkhamasukhaṃ ca narādhipatābhyāṃ hīnaṃ padaṃ cānyanna tadastīti lakṣaye

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्यं द्विजे तच्च न विद्यतेन वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः

śūdre caitadbhavellakṣyaṃ dvije tacca na vidyatena vai śūdro bhavecchūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ

यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतःयत्रैतन्न भवेत्सर्प तं शूद्रमिति निर्दिशेत्

yatraitallakṣyate sarpa vṛttaṃ sa brāhmaṇaḥ smṛtaḥyatraitanna bhavetsarpa taṃ śūdramiti nirdiśet

यत्पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतेति हताभ्यां हीनमतीत्यात्र पदं नास्तीति चेदपि

yatpunarbhavatā proktaṃ na vedyaṃ vidyateti hatābhyāṃ hīnamatītyātra padaṃ nāstīti cedapi

एवमेतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनं न विद्यतेयथा शीतोष्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता

evametanmataṃ sarpa tābhyāṃ hīnaṃ na vidyateyathā śītoṣṇayormadhye bhavennoṣṇaṃ na śītatā

एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनमस्ति पदं क्वचित्एषा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान्

evaṃ vai sukhaduḥkhābhyāṃ hīnamasti padaṃ kvaciteṣā mama matiḥ sarpa yathā vā manyate bhavān

सर्प उवाच · sarpa uvāca

यदि ते वृत्ततो राजन्ब्राह्मणः प्रसमीक्षितःव्यर्था जातिस्तदायुष्मन्कृतिर्यावन्न दृश्यते

yadi te vṛttato rājanbrāhmaṇaḥ prasamīkṣitaḥvyarthā jātistadāyuṣmankṛtiryāvanna dṛśyate

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

जातिरत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामतेसंकरात्सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः

jātiratra mahāsarpa manuṣyatve mahāmatesaṃkarātsarvavarṇānāṃ duṣparīkṣyeti me matiḥ

सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति यदा नराःवाङ्मैथुनमथो जन्म मरणं च समं नृणाम्

sarve sarvāsvapatyāni janayanti yadā narāḥvāṅmaithunamatho janma maraṇaṃ ca samaṃ nṛṇām

इदमार्षं प्रमाणं च ये यजामह इत्यपितस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर्ये तत्त्वदर्शिनः

idamārṣaṃ pramāṇaṃ ca ye yajāmaha ityapitasmācchīlaṃ pradhāneṣṭaṃ vidurye tattvadarśinaḥ

प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयतेतत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते

prāṅnābhivardhanātpuṃso jātakarma vidhīyatetatrāsya mātā sāvitrī pitā tvācārya ucyate

वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद्वेदे न जायतेअस्मिन्नेवं मतिद्वैधे मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत्

vṛttyā śūdrasamo hyeṣa yāvadvede na jāyateasminnevaṃ matidvaidhe manuḥ svāyambhuvo'bravīt

कृतकृत्याः पुनर्वर्णा यदि वृत्तं न विद्यतेसंकरस्तत्र नागेन्द्र बलवान्प्रसमीक्षितः

kṛtakṛtyāḥ punarvarṇā yadi vṛttaṃ na vidyatesaṃkarastatra nāgendra balavānprasamīkṣitaḥ

यत्रेदानीं महासर्प संस्कृतं वृत्तमिष्यतेतं ब्राह्मणमहं पूर्वमुक्तवान्भुजगोत्तम

yatredānīṃ mahāsarpa saṃskṛtaṃ vṛttamiṣyatetaṃ brāhmaṇamahaṃ pūrvamuktavānbhujagottama

सर्प उवाच · sarpa uvāca

श्रुतं विदितवेद्यस्य तव वाक्यं युधिष्ठिरभक्षयेयमहं कस्माद्भ्रातरं ते वृकोदरम्

śrutaṃ viditavedyasya tava vākyaṃ yudhiṣṭhirabhakṣayeyamahaṃ kasmādbhrātaraṃ te vṛkodaram