Parva.Adhyaya 3.178

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

भवानेतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगःब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद्गतिरनुत्तमा

bhavānetādṛśo loke vedavedāṅgapāragaḥbrūhi kiṃ kurvataḥ karma bhavedgatiranuttamā

सर्प उवाच · sarpa uvāca

पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यमुक्त्वा च भारतअहिंसानिरतः स्वर्गं गच्छेदिति मतिर्मम

pātre dattvā priyāṇyuktvā satyamuktvā ca bhārataahiṃsānirataḥ svargaṃ gacchediti matirmama

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

दानाद्वा सर्प सत्याद्वा किमतो गुरु दृश्यतेअहिंसाप्रिययोश्चैव गुरुलाघवमुच्यताम्

dānādvā sarpa satyādvā kimato guru dṛśyateahiṃsāpriyayoścaiva gurulāghavamucyatām

सर्प उवाच · sarpa uvāca

दाने रतत्वं सत्यं च अहिंसा प्रियमेव चएषां कार्यगरीयस्त्वाद्दृश्यते गुरुलाघवम्

dāne ratatvaṃ satyaṃ ca ahiṃsā priyameva caeṣāṃ kāryagarīyastvāddṛśyate gurulāghavam

कस्माच्चिद्दानयोगाद्धि सत्यमेव विशिष्यतेसत्यवाक्याच्च राजेन्द्र किंचिद्दानं विशिष्यते

kasmācciddānayogāddhi satyameva viśiṣyatesatyavākyācca rājendra kiṃciddānaṃ viśiṣyate

एवमेव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपतेअहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियमिष्यते

evameva maheṣvāsa priyavākyānmahīpateahiṃsā dṛśyate gurvī tataśca priyamiṣyate

एवमेतद्भवेद्राजन्कार्यापेक्षमनन्तरम्यदभिप्रेतमन्यत्ते ब्रूहि यावद्ब्रवीम्यहम्

evametadbhavedrājankāryāpekṣamanantaramyadabhipretamanyatte brūhi yāvadbravīmyaham

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथं स्वर्गे गतिः सर्प कर्मणां च फलं ध्रुवम्अशरीरस्य दृश्येत विषयांश्च ब्रवीहि मे

kathaṃ svarge gatiḥ sarpa karmaṇāṃ ca phalaṃ dhruvamaśarīrasya dṛśyeta viṣayāṃśca bravīhi me

सर्प उवाच · sarpa uvāca

तिस्रो वै गतयो राजन्परिदृष्टाः स्वकर्मभिःमानुष्यं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्च तत्त्रिधा

tisro vai gatayo rājanparidṛṣṭāḥ svakarmabhiḥmānuṣyaṃ svargavāsaśca tiryagyoniśca tattridhā

तत्र वै मानुषाल्लोकाद्दानादिभिरतन्द्रितःअहिंसार्थसमायुक्तैः कारणैः स्वर्गमश्नुते

tatra vai mānuṣāllokāddānādibhiratandritaḥahiṃsārthasamāyuktaiḥ kāraṇaiḥ svargamaśnute

विपरीतैश्च राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत्तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषश्चात्र वक्ष्यते

viparītaiśca rājendra kāraṇairmānuṣo bhavettiryagyonistathā tāta viśeṣaścātra vakṣyate

कामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमन्वितःमनुष्यत्वात्परिभ्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते

kāmakrodhasamāyukto hiṃsālobhasamanvitaḥmanuṣyatvātparibhraṣṭastiryagyonau prasūyate

तिर्यग्योन्यां पृथग्भावो मनुष्यत्वे विधीयतेगवादिभ्यस्तथाश्वेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते

tiryagyonyāṃ pṛthagbhāvo manuṣyatve vidhīyategavādibhyastathāśvebhyo devatvamapi dṛśyate

सोऽयमेता गतीः सर्वा जन्तुश्चरति कार्यवान्नित्ये महति चात्मानमवस्थापयते नृप

so'yametā gatīḥ sarvā jantuścarati kāryavānnitye mahati cātmānamavasthāpayate nṛpa

जातो जातश्च बलवान्भुङ्क्ते चात्मा स देहवान्फलार्थस्तात निष्पृक्तः प्रजालक्षणभावनः

jāto jātaśca balavānbhuṅkte cātmā sa dehavānphalārthastāta niṣpṛktaḥ prajālakṣaṇabhāvanaḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोःतस्याधिष्ठानमव्यग्रं ब्रूहि सर्प यथातथम्

śabde sparśe ca rūpe ca tathaiva rasagandhayoḥtasyādhiṣṭhānamavyagraṃ brūhi sarpa yathātatham

किं न गृह्णासि विषयान्युगपत्त्वं महामतेएतावदुच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम

kiṃ na gṛhṇāsi viṣayānyugapattvaṃ mahāmateetāvaducyatāṃ coktaṃ sarvaṃ pannagasattama

सर्प उवाच · sarpa uvāca

यदात्मद्रव्यमायुष्मन्देहसंश्रयणान्वितम्करणाधिष्ठितं भोगानुपभुङ्क्ते यथाविधि

yadātmadravyamāyuṣmandehasaṃśrayaṇānvitamkaraṇādhiṣṭhitaṃ bhogānupabhuṅkte yathāvidhi

ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश्च मनश्च भरतर्षभतस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे

jñānaṃ caivātra buddhiśca manaśca bharatarṣabhatasya bhogādhikaraṇe karaṇāni nibodha me

मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान्विषयायतनस्थेन भूतात्मा क्षेत्रनिःसृतः

manasā tāta paryeti kramaśo viṣayānimānviṣayāyatanasthena bhūtātmā kṣetraniḥsṛtaḥ

अत्र चापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर्विधीयतेतस्माद्युगपदस्यात्र ग्रहणं नोपपद्यते

atra cāpi naravyāghra mano jantorvidhīyatetasmādyugapadasyātra grahaṇaṃ nopapadyate

स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोरन्तरमाश्रितःद्रव्येषु सृजते बुद्धिं विविधेषु परावराम्

sa ātmā puruṣavyāghra bhruvorantaramāśritaḥdravyeṣu sṛjate buddhiṃ vividheṣu parāvarām

बुद्धेरुत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैःएष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः

buddheruttarakālaṃ ca vedanā dṛśyate budhaiḥeṣa vai rājaśārdūla vidhiḥ kṣetrajñabhāvanaḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

मनसश्चापि बुद्धेश्च ब्रूहि मे लक्षणं परम्एतदध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते

manasaścāpi buddheśca brūhi me lakṣaṇaṃ parametadadhyātmaviduṣāṃ paraṃ kāryaṃ vidhīyate

सर्प उवाच · sarpa uvāca

बुद्धिरात्मानुगा तात उत्पातेन विधीयतेतदाश्रिता हि संज्ञैषा विधिस्तस्यैषणे भवेत्

buddhirātmānugā tāta utpātena vidhīyatetadāśritā hi saṃjñaiṣā vidhistasyaiṣaṇe bhavet

बुद्धेर्गुणविधिर्नास्ति मनस्तु गुणवद्भवेत्बुद्धिरुत्पद्यते कार्ये मनस्तूत्पन्नमेव हि

buddherguṇavidhirnāsti manastu guṇavadbhavetbuddhirutpadyate kārye manastūtpannameva hi

एतद्विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर्मयेरितम्त्वमप्यत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यते भवान्

etadviśeṣaṇaṃ tāta manobuddhyormayeritamtvamapyatrābhisaṃbuddhaḥ kathaṃ vā manyate bhavān

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तवविदितं वेदितव्यं ते कस्मान्मामनुपृच्छसि

aho buddhimatāṃ śreṣṭha śubhā buddhiriyaṃ tavaviditaṃ veditavyaṃ te kasmānmāmanupṛcchasi

सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत्स्वर्गवासिनम्एवमद्भुतकर्माणमिति मे संशयो महान्

sarvajñaṃ tvāṃ kathaṃ moha āviśatsvargavāsinamevamadbhutakarmāṇamiti me saṃśayo mahān

सर्प उवाच · sarpa uvāca

सुप्रज्ञमपि चेच्छूरमृद्धिर्मोहयते नरम्वर्तमानः सुखे सर्वो नावैतीति मतिर्मम

suprajñamapi cecchūramṛddhirmohayate naramvartamānaḥ sukhe sarvo nāvaitīti matirmama

सोऽहमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिरपतितः प्रतिसंबुद्धस्त्वां तु संबोधयाम्यहम्

so'hamaiśvaryamohena madāviṣṭo yudhiṣṭhirapatitaḥ pratisaṃbuddhastvāṃ tu saṃbodhayāmyaham

कृतं कार्यं महाराज त्वया मम परंतपक्षीणः शापः सुकृच्छ्रो मे त्वया संभाष्य साधुना

kṛtaṃ kāryaṃ mahārāja tvayā mama paraṃtapakṣīṇaḥ śāpaḥ sukṛcchro me tvayā saṃbhāṣya sādhunā

अहं हि दिवि दिव्येन विमानेन चरन्पुराअभिमानेन मत्तः सन्कंचिन्नान्यमचिन्तयम्

ahaṃ hi divi divyena vimānena caranpurāabhimānena mattaḥ sankaṃcinnānyamacintayam

ब्रह्मर्षिदेवगन्धर्वयक्षराक्षसकिंनराःकरान्मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः

brahmarṣidevagandharvayakṣarākṣasakiṃnarāḥkarānmama prayacchanti sarve trailokyavāsinaḥ

चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपतेतस्य तेजो हराम्याशु तद्धि दृष्टिबलं मम

cakṣuṣā yaṃ prapaśyāmi prāṇinaṃ pṛthivīpatetasya tejo harāmyāśu taddhi dṛṣṭibalaṃ mama

ब्रह्मर्षीणां सहस्रं हि उवाह शिबिकां ममस मामपनयो राजन्भ्रंशयामास वै श्रियः

brahmarṣīṇāṃ sahasraṃ hi uvāha śibikāṃ mamasa māmapanayo rājanbhraṃśayāmāsa vai śriyaḥ

तत्र ह्यगस्त्यः पादेन वहन्स्पृष्टो मया मुनिःअदृष्टेन ततोऽस्म्युक्तो ध्वंस सर्पेति वै रुषा

tatra hyagastyaḥ pādena vahanspṛṣṭo mayā muniḥadṛṣṭena tato'smyukto dhvaṃsa sarpeti vai ruṣā

ततस्तस्माद्विमानाग्रात्प्रच्युतश्च्युतभूषणःप्रपतन्बुबुधेऽऽत्मानं व्यालीभूतमधोमुखम्

tatastasmādvimānāgrātpracyutaścyutabhūṣaṇaḥprapatanbubudhe''tmānaṃ vyālībhūtamadhomukham

अयाचं तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदितिअज्ञानात्संप्रवृत्तस्य भगवन्क्षन्तुमर्हसि

ayācaṃ tamahaṃ vipraṃ śāpasyānto bhaveditiajñānātsaṃpravṛttasya bhagavankṣantumarhasi

ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपान्वितःयुधिष्ठिरो धर्मराजः शापात्त्वां मोक्षयिष्यति

tataḥ sa māmuvācedaṃ prapatantaṃ kṛpānvitaḥyudhiṣṭhiro dharmarājaḥ śāpāttvāṃ mokṣayiṣyati

अभिमानस्य घोरस्य बलस्य च नराधिपफले क्षीणे महाराज फलं पुण्यमवाप्स्यसि

abhimānasya ghorasya balasya ca narādhipaphale kṣīṇe mahārāja phalaṃ puṇyamavāpsyasi

ततो मे विस्मयो जातस्तद्दृष्ट्वा तपसो बलम्ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाहमचूचुदम्

tato me vismayo jātastaddṛṣṭvā tapaso balambrahma ca brāhmaṇatvaṃ ca yena tvāhamacūcudam

सत्यं दमस्तपो योगमहिंसा दाननित्यतासाधकानि सदा पुंसां न जातिर्न कुलं नृप

satyaṃ damastapo yogamahiṃsā dānanityatāsādhakāni sadā puṃsāṃ na jātirna kulaṃ nṛpa

अरिष्ट एष ते भ्राता भीमो मुक्तो महाभुजःस्वस्ति तेऽस्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुनः

ariṣṭa eṣa te bhrātā bhīmo mukto mahābhujaḥsvasti te'stu mahārāja gamiṣyāmi divaṃ punaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

इत्युक्त्वाजगरं देहं त्यक्त्वा स नहुषो नृपःदिव्यं वपुः समास्थाय गतस्त्रिदिवमेव ह

ityuktvājagaraṃ dehaṃ tyaktvā sa nahuṣo nṛpaḥdivyaṃ vapuḥ samāsthāya gatastridivameva ha

युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रात्रा भीमेन संगतःधौम्येन सहितः श्रीमानाश्रमं पुनरभ्यगात्

yudhiṣṭhiro'pi dharmātmā bhrātrā bhīmena saṃgataḥdhaumyena sahitaḥ śrīmānāśramaṃ punarabhyagāt

ततो द्विजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यो यथातथम्कथयामास तत्सर्वं धर्मराजो युधिष्ठिरः

tato dvijebhyaḥ sarvebhyaḥ sametebhyo yathātathamkathayāmāsa tatsarvaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे भ्रातरश्चास्य ते त्रयःआसन्सुव्रीडिता राजन्द्रौपदी च यशस्विनी

tacchrutvā te dvijāḥ sarve bhrātaraścāsya te trayaḥāsansuvrīḍitā rājandraupadī ca yaśasvinī

ते तु सर्वे द्विजश्रेष्ठाः पाण्डवानां हितेप्सयामैवमित्यब्रुवन्भीमं गर्हयन्तोऽस्य साहसम्

te tu sarve dvijaśreṣṭhāḥ pāṇḍavānāṃ hitepsayāmaivamityabruvanbhīmaṃ garhayanto'sya sāhasam

पाण्डवास्तु भयान्मुक्तं प्रेक्ष्य भीमं महाबलम्हर्षमाहारयां चक्रुर्विजह्रुश्च मुदा युताः

pāṇḍavāstu bhayānmuktaṃ prekṣya bhīmaṃ mahābalamharṣamāhārayāṃ cakrurvijahruśca mudā yutāḥ