Parva.Adhyaya 3.181

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तं विवक्षन्तमालक्ष्य कुरुराजो महामुनिम्कथासंजननार्थाय चोदयामास पाण्डवः

taṃ vivakṣantamālakṣya kururājo mahāmunimkathāsaṃjananārthāya codayāmāsa pāṇḍavaḥ

भवान्दैवतदैत्यानामृषीणां च महात्मनाम्राजर्षीणां च सर्वेषां चरितज्ञः सनातनः

bhavāndaivatadaityānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanāmrājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ caritajñaḥ sanātanaḥ

सेव्यश्चोपासितव्यश्च मतो नः काङ्क्षितश्चिरम्अयं च देवकीपुत्रः प्राप्तोऽस्मानवलोककः

sevyaścopāsitavyaśca mato naḥ kāṅkṣitaściramayaṃ ca devakīputraḥ prāpto'smānavalokakaḥ

भवत्येव हि मे बुद्धिर्दृष्ट्वात्मानं सुखाच्च्युतम्धार्तराष्ट्रांश्च दुर्वृत्तानृध्यतः प्रेक्ष्य सर्वशः

bhavatyeva hi me buddhirdṛṣṭvātmānaṃ sukhāccyutamdhārtarāṣṭrāṃśca durvṛttānṛdhyataḥ prekṣya sarvaśaḥ

कर्मणः पुरुषः कर्ता शुभस्याप्यशुभस्य चस्वफलं तदुपाश्नाति कथं कर्ता स्विदीश्वरः

karmaṇaḥ puruṣaḥ kartā śubhasyāpyaśubhasya casvaphalaṃ tadupāśnāti kathaṃ kartā svidīśvaraḥ

अथ वा सुखदुःखेषु नृणां ब्रह्मविदां वरइह वा कृतमन्वेति परदेहेऽथ वा पुनः

atha vā sukhaduḥkheṣu nṛṇāṃ brahmavidāṃ varaiha vā kṛtamanveti paradehe'tha vā punaḥ

देही च देहं संत्यज्य मृग्यमाणः शुभाशुभैःकथं संयुज्यते प्रेत्य इह वा द्विजसत्तम

dehī ca dehaṃ saṃtyajya mṛgyamāṇaḥ śubhāśubhaiḥkathaṃ saṃyujyate pretya iha vā dvijasattama

ऐहलौकिकमेवैतदुताहो पारलौकिकम्क्व च कर्माणि तिष्ठन्ति जन्तोः प्रेतस्य भार्गव

aihalaukikamevaitadutāho pāralaukikamkva ca karmāṇi tiṣṭhanti jantoḥ pretasya bhārgava

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो यथावद्वदतां वरविदितं वेदितव्यं ते स्थित्यर्थमनुपृच्छसि

tvadyukto'yamanupraśno yathāvadvadatāṃ varaviditaṃ veditavyaṃ te sthityarthamanupṛcchasi

अत्र ते वर्तयिष्यामि तदिहैकमनाः शृणुयथेहामुत्र च नरः सुखदुःखमुपाश्नुते

atra te vartayiṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇuyathehāmutra ca naraḥ sukhaduḥkhamupāśnute

निर्मलानि शरीराणि विशुद्धानि शरीरिणाम्ससर्ज धर्मतन्त्राणि पूर्वोत्पन्नः प्रजापतिः

nirmalāni śarīrāṇi viśuddhāni śarīriṇāmsasarja dharmatantrāṇi pūrvotpannaḥ prajāpatiḥ

अमोघबलसंकल्पाः सुव्रताः सत्यवादिनःब्रह्मभूता नराः पुण्याः पुराणाः कुरुनन्दन

amoghabalasaṃkalpāḥ suvratāḥ satyavādinaḥbrahmabhūtā narāḥ puṇyāḥ purāṇāḥ kurunandana

सर्वे देवैः समायान्ति स्वच्छन्देन नभस्तलम्ततश्च पुनरायान्ति सर्वे स्वच्छन्दचारिणः

sarve devaiḥ samāyānti svacchandena nabhastalamtataśca punarāyānti sarve svacchandacāriṇaḥ

स्वच्छन्दमरणाश्चासन्नराः स्वच्छन्दजीविनःअल्पबाधा निरातङ्का सिद्धार्था निरुपद्रवाः

svacchandamaraṇāścāsannarāḥ svacchandajīvinaḥalpabādhā nirātaṅkā siddhārthā nirupadravāḥ

द्रष्टारो देवसंघानामृषीणां च महात्मनाम्प्रत्यक्षाः सर्वधर्माणां दान्ता विगतमत्सराः

draṣṭāro devasaṃghānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanāmpratyakṣāḥ sarvadharmāṇāṃ dāntā vigatamatsarāḥ

आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणःततः कालान्तरेऽन्यस्मिन्पृथिवीतलचारिणः

āsanvarṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥtataḥ kālāntare'nyasminpṛthivītalacāriṇaḥ

कामक्रोधाभिभूतास्ते मायाव्याजोपजीविनःलोभमोहाभिभूताश्च त्यक्ता देवैस्ततो नराः

kāmakrodhābhibhūtāste māyāvyājopajīvinaḥlobhamohābhibhūtāśca tyaktā devaistato narāḥ

अशुभैः कर्मभिः पापास्तिर्यङ्नरकगामिनःसंसारेषु विचित्रेषु पच्यमानाः पुनः पुनः

aśubhaiḥ karmabhiḥ pāpāstiryaṅnarakagāminaḥsaṃsāreṣu vicitreṣu pacyamānāḥ punaḥ punaḥ

मोघेष्टा मोघसंकल्पा मोघज्ञाना विचेतसःसर्वातिशङ्किनश्चैव संवृत्ताः क्लेशभागिनःअशुभैः कर्मभिश्चापि प्रायशः परिचिह्निताः

mogheṣṭā moghasaṃkalpā moghajñānā vicetasaḥsarvātiśaṅkinaścaiva saṃvṛttāḥ kleśabhāginaḥaśubhaiḥ karmabhiścāpi prāyaśaḥ paricihnitāḥ

दौष्कुल्या व्याधिबहुला दुरात्मानोऽप्रतापिनःभवन्त्यल्पायुषः पापा रौद्रकर्मफलोदयाःनाथन्तः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नसेतवः

dauṣkulyā vyādhibahulā durātmāno'pratāpinaḥbhavantyalpāyuṣaḥ pāpā raudrakarmaphalodayāḥnāthantaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnasetavaḥ

जन्तोः प्रेतस्य कौन्तेय गतिः स्वैरिह कर्मभिःप्राज्ञस्य हीनबुद्धेश्च कर्मकोशः क्व तिष्ठति

jantoḥ pretasya kaunteya gatiḥ svairiha karmabhiḥprājñasya hīnabuddheśca karmakośaḥ kva tiṣṭhati

क्वस्थस्तत्समुपाश्नाति सुकृतं यदि वेतरत्इति ते दर्शनं यच्च तत्राप्यनुनयं शृणु

kvasthastatsamupāśnāti sukṛtaṃ yadi vetaratiti te darśanaṃ yacca tatrāpyanunayaṃ śṛṇu

अयमादिशरीरेण देवसृष्टेन मानवःशुभानामशुभानां च कुरुते संचयं महत्

ayamādiśarīreṇa devasṛṣṭena mānavaḥśubhānāmaśubhānāṃ ca kurute saṃcayaṃ mahat

आयुषोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेवरम्संभवत्येव युगपद्योनौ नास्त्यन्तराभवः

āyuṣo'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalevaramsaṃbhavatyeva yugapadyonau nāstyantarābhavaḥ

तत्रास्य स्वकृतं कर्म छायेवानुगतं सदाफलत्यथ सुखार्हो वा दुःखार्हो वापि जायते

tatrāsya svakṛtaṃ karma chāyevānugataṃ sadāphalatyatha sukhārho vā duḥkhārho vāpi jāyate

कृतान्तविधिसंयुक्तः स जन्तुर्लक्षणैः शुभैःअशुभैर्वा निरादानो लक्ष्यते ज्ञानदृष्टिभिः

kṛtāntavidhisaṃyuktaḥ sa janturlakṣaṇaiḥ śubhaiḥaśubhairvā nirādāno lakṣyate jñānadṛṣṭibhiḥ

एषा तावदबुद्धीनां गतिरुक्ता युधिष्ठिरअतः परं ज्ञानवतां निबोध गतिमुत्तमाम्

eṣā tāvadabuddhīnāṃ gatiruktā yudhiṣṭhiraataḥ paraṃ jñānavatāṃ nibodha gatimuttamām

मनुष्यास्तप्ततपसः सर्वागमपरायणाःस्थिरव्रताः सत्यपरा गुरुशुश्रूषणे रताः

manuṣyāstaptatapasaḥ sarvāgamaparāyaṇāḥsthiravratāḥ satyaparā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ

सुशीलाः शुक्लजातीयाः क्षान्ता दान्ताः सुतेजसःशुभयोन्यन्तरगताः प्रायशः शुभलक्षणाः

suśīlāḥ śuklajātīyāḥ kṣāntā dāntāḥ sutejasaḥśubhayonyantaragatāḥ prāyaśaḥ śubhalakṣaṇāḥ

जितेन्द्रियत्वाद्वशिनः शुक्लत्वान्मन्दरोगिणःअल्पबाधपरित्रासाद्भवन्ति निरुपद्रवाः

jitendriyatvādvaśinaḥ śuklatvānmandarogiṇaḥalpabādhaparitrāsādbhavanti nirupadravāḥ

च्यवन्तं जायमानं च गर्भस्थं चैव सर्वशःस्वमात्मानं परं चैव बुध्यन्ते ज्ञानचक्षुषःकर्मभूमिमिमां प्राप्य पुनर्यान्ति सुरालयम्

cyavantaṃ jāyamānaṃ ca garbhasthaṃ caiva sarvaśaḥsvamātmānaṃ paraṃ caiva budhyante jñānacakṣuṣaḥkarmabhūmimimāṃ prāpya punaryānti surālayam

किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मभिःप्राप्नुवन्ति नरा राजन्मा तेऽस्त्वन्या विचारणा

kiṃciddaivāddhaṭhātkiṃcitkiṃcideva svakarmabhiḥprāpnuvanti narā rājanmā te'stvanyā vicāraṇā

इमामत्रोपमां चापि निबोध वदतां वरमनुष्यलोके यच्छ्रेयः परं मन्ये युधिष्ठिर

imāmatropamāṃ cāpi nibodha vadatāṃ varamanuṣyaloke yacchreyaḥ paraṃ manye yudhiṣṭhira

इह वैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इहइह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह

iha vaikasya nāmutra amutraikasya no ihaiha cāmutra caikasya nāmutraikasya no iha

धनानि येषां विपुलानि सन्ति; नित्यं रमन्ते सुविभूषिताङ्गाःतेषामयं शत्रुवरघ्न लोको; नासौ सदा देहसुखे रतानाम्

dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi; nityaṃ ramante suvibhūṣitāṅgāḥteṣāmayaṃ śatruvaraghna loko; nāsau sadā dehasukhe ratānām

ये योगयुक्तास्तपसि प्रसक्ताः; स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहान्जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्टा;स्तेषामसौ नायमरिघ्न लोकः

ye yogayuktāstapasi prasaktāḥ; svādhyāyaśīlā jarayanti dehānjitendriyā bhūtahite niviṣṭā;steṣāmasau nāyamarighna lokaḥ

ये धर्ममेव प्रथमं चरन्ति; धर्मेण लब्ध्वा च धनानि कालेदारानवाप्य क्रतुभिर्यजन्ते; तेषामयं चैव परश्च लोकः

ye dharmameva prathamaṃ caranti; dharmeṇa labdhvā ca dhanāni kāledārānavāpya kratubhiryajante; teṣāmayaṃ caiva paraśca lokaḥ

ये नैव विद्यां न तपो न दानं; न चापि मूढाः प्रजने यतन्तेन चाधिगच्छन्ति सुखान्यभाग्या;स्तेषामयं चैव परश्च नास्ति

ye naiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ; na cāpi mūḍhāḥ prajane yatantena cādhigacchanti sukhānyabhāgyā;steṣāmayaṃ caiva paraśca nāsti

सर्वे भवन्तस्त्वतिवीर्यसत्त्वा; दिव्यौजसः संहननोपपन्नाःलोकादमुष्मादवनिं प्रपन्नाः; स्वधीतविद्याः सुरकार्यहेतोः

sarve bhavantastvativīryasattvā; divyaujasaḥ saṃhananopapannāḥlokādamuṣmādavaniṃ prapannāḥ; svadhītavidyāḥ surakāryahetoḥ

कृत्वैव कर्माणि महान्ति शूरा;स्तपोदमाचारविहारशीलाःदेवानृषीन्प्रेतगणांश्च सर्वा;न्संतर्पयित्वा विधिना परेण

kṛtvaiva karmāṇi mahānti śūrā;stapodamācāravihāraśīlāḥdevānṛṣīnpretagaṇāṃśca sarvā;nsaṃtarpayitvā vidhinā pareṇa

स्वर्गं परं पुण्यकृतां निवासं; क्रमेण संप्राप्स्यथ कर्मभिः स्वैःमा भूद्विशङ्का तव कौरवेन्द्र; दृष्ट्वात्मनः क्लेशमिमं सुखार्ह

svargaṃ paraṃ puṇyakṛtāṃ nivāsaṃ; krameṇa saṃprāpsyatha karmabhiḥ svaiḥmā bhūdviśaṅkā tava kauravendra; dṛṣṭvātmanaḥ kleśamimaṃ sukhārha