Parva.Adhyaya 3.183

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

भूय एव तु माहात्म्यं ब्राह्मणानां निबोध मेवैन्यो नामेह राजर्षिरश्वमेधाय दीक्षितःतमत्रिर्गन्तुमारेभे वित्तार्थमिति नः श्रुतम्

bhūya eva tu māhātmyaṃ brāhmaṇānāṃ nibodha mevainyo nāmeha rājarṣiraśvamedhāya dīkṣitaḥtamatrirgantumārebhe vittārthamiti naḥ śrutam

भूयोऽथ नानुरुध्यत्स धर्मव्यक्तिनिदर्शनात्संचिन्त्य स महातेजा वनमेवान्वरोचयत्धर्मपत्नीं समाहूय पुत्रांश्चेदमुवाच ह

bhūyo'tha nānurudhyatsa dharmavyaktinidarśanātsaṃcintya sa mahātejā vanamevānvarocayatdharmapatnīṃ samāhūya putrāṃścedamuvāca ha

प्राप्स्यामः फलमत्यन्तं बहुलं निरुपद्रवम्अरण्यगमनं क्षिप्रं रोचतां वो गुणाधिकम्

prāpsyāmaḥ phalamatyantaṃ bahulaṃ nirupadravamaraṇyagamanaṃ kṣipraṃ rocatāṃ vo guṇādhikam

तं भार्या प्रत्युवाचेदं धर्ममेवानुरुध्यतीवैन्यं गत्वा महात्मानमर्थयस्व धनं बहुस ते दास्यति राजर्षिर्यजमानोऽर्थिने धनम्

taṃ bhāryā pratyuvācedaṃ dharmamevānurudhyatīvainyaṃ gatvā mahātmānamarthayasva dhanaṃ bahusa te dāsyati rājarṣiryajamāno'rthine dhanam

तत आदाय विप्रर्षे प्रतिगृह्य धनं बहुभृत्यान्सुतान्संविभज्य ततो व्रज यथेप्सितम्एष वै परमो धर्मो धर्मविद्भिरुदाहृतः

tata ādāya viprarṣe pratigṛhya dhanaṃ bahubhṛtyānsutānsaṃvibhajya tato vraja yathepsitameṣa vai paramo dharmo dharmavidbhirudāhṛtaḥ

अत्रिरुवाचकथितो मे महाभागे गौतमेन महात्मनावैन्यो धर्मार्थसंयुक्तः सत्यव्रतसमन्वितः

atriruvācakathito me mahābhāge gautamena mahātmanāvainyo dharmārthasaṃyuktaḥ satyavratasamanvitaḥ

किं त्वस्ति तत्र द्वेष्टारो निवसन्ति हि मे द्विजाःयथा मे गौतमः प्राह ततो न व्यवसाम्यहम्

kiṃ tvasti tatra dveṣṭāro nivasanti hi me dvijāḥyathā me gautamaḥ prāha tato na vyavasāmyaham

तत्र स्म वाचं कल्याणीं धर्मकामार्थसंहिताम्मयोक्तामन्यथा ब्रूयुस्ततस्ते वै निरर्थकाम्

tatra sma vācaṃ kalyāṇīṃ dharmakāmārthasaṃhitāmmayoktāmanyathā brūyustataste vai nirarthakām

गमिष्यामि महाप्राज्ञे रोचते मे वचस्तवगाश्च मे दास्यते वैन्यः प्रभूतं चार्थसंचयम्

gamiṣyāmi mahāprājñe rocate me vacastavagāśca me dāsyate vainyaḥ prabhūtaṃ cārthasaṃcayam

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

एवमुक्त्वा जगामाशु वैन्ययज्ञं महातपाःगत्वा च यज्ञायतनमत्रिस्तुष्टाव तं नृपम्

evamuktvā jagāmāśu vainyayajñaṃ mahātapāḥgatvā ca yajñāyatanamatristuṣṭāva taṃ nṛpam

राजन्वैन्य त्वमीशश्च भुवि त्वं प्रथमो नृपःस्तुवन्ति त्वां मुनिगणास्त्वदन्यो नास्ति धर्मवित्

rājanvainya tvamīśaśca bhuvi tvaṃ prathamo nṛpaḥstuvanti tvāṃ munigaṇāstvadanyo nāsti dharmavit

तमब्रवीदृषिस्तत्र वचः क्रुद्धो महातपाःमैवमत्रे पुनर्ब्रूया न ते प्रज्ञा समाहिताअत्र नः प्रथमं स्थाता महेन्द्रो वै प्रजापतिः

tamabravīdṛṣistatra vacaḥ kruddho mahātapāḥmaivamatre punarbrūyā na te prajñā samāhitāatra naḥ prathamaṃ sthātā mahendro vai prajāpatiḥ

अथात्रिरपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभाषतअयमेव विधाता च यथैवेन्द्रः प्रजापतिःत्वमेव मुह्यसे मोहान्न प्रज्ञानं तवास्ति ह

athātrirapi rājendra gautamaṃ pratyabhāṣataayameva vidhātā ca yathaivendraḥ prajāpatiḥtvameva muhyase mohānna prajñānaṃ tavāsti ha

गौतम उवाच · gautama uvāca

जानामि नाहं मुह्यामि त्वं विवक्षुर्विमुह्यसेस्तोष्यसेऽभ्युदयप्रेप्सुस्तस्य दर्शनसंश्रयात्

jānāmi nāhaṃ muhyāmi tvaṃ vivakṣurvimuhyasestoṣyase'bhyudayaprepsustasya darśanasaṃśrayāt

न वेत्थ परमं धर्मं न चावैषि प्रयोजनम्बालस्त्वमसि मूढश्च वृद्धः केनापि हेतुना

na vettha paramaṃ dharmaṃ na cāvaiṣi prayojanambālastvamasi mūḍhaśca vṛddhaḥ kenāpi hetunā

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां दर्शने स्थितौये तस्य यज्ञे संवृत्तास्तेऽपृच्छन्त कथं त्विमौ

vivadantau tathā tau tu munīnāṃ darśane sthitauye tasya yajñe saṃvṛttāste'pṛcchanta kathaṃ tvimau

प्रवेशः केन दत्तोऽयमनयोर्वैन्यसंसदिउच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण विष्ठितौ

praveśaḥ kena datto'yamanayorvainyasaṃsadiuccaiḥ samabhibhāṣantau kena kāryeṇa viṣṭhitau

ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधर्मवित्विवादिनावनुप्राप्तौ तावुभौ प्रत्यवेदयत्

tataḥ paramadharmātmā kāśyapaḥ sarvadharmavitvivādināvanuprāptau tāvubhau pratyavedayat

अथाब्रवीत्सदस्यांस्तु गौतमो मुनिसत्तमान्आवयोर्व्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजपुंगवाःवैन्यो विधातेत्याहात्रिरत्र नः संशयो महान्

athābravītsadasyāṃstu gautamo munisattamānāvayorvyāhṛtaṃ praśnaṃ śṛṇuta dvijapuṃgavāḥvainyo vidhātetyāhātriratra naḥ saṃśayo mahān

श्रुत्वैव तु महात्मानो मुनयोऽभ्यद्रवन्द्रुतम्सनत्कुमारं धर्मज्ञं संशयच्छेदनाय वै

śrutvaiva tu mahātmāno munayo'bhyadravandrutamsanatkumāraṃ dharmajñaṃ saṃśayacchedanāya vai

स च तेषां वचः श्रुत्वा यथातत्त्वं महातपाःप्रत्युवाचाथ तानेवं धर्मार्थसहितं वचः

sa ca teṣāṃ vacaḥ śrutvā yathātattvaṃ mahātapāḥpratyuvācātha tānevaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ

सनत्कुमार उवाच · sanatkumāra uvāca

ब्रह्म क्षत्रेण सहितं क्षत्रं च ब्रह्मणा सहराजा वै प्रथमो धर्मः प्रजानां पतिरेव चस एव शक्रः शुक्रश्च स धाता स बृहस्पतिः

brahma kṣatreṇa sahitaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saharājā vai prathamo dharmaḥ prajānāṃ patireva casa eva śakraḥ śukraśca sa dhātā sa bṛhaspatiḥ

प्रजापतिर्विराट्सम्राट्क्षत्रियो भूपतिर्नृपःय एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति

prajāpatirvirāṭsamrāṭkṣatriyo bhūpatirnṛpaḥya ebhiḥ stūyate śabdaiḥ kastaṃ nārcitumarhati

पुरायोनिर्युधाजिच्च अभिया मुदितो भवःस्वर्णेता सहजिद्बभ्रुरिति राजाभिधीयते

purāyoniryudhājicca abhiyā mudito bhavaḥsvarṇetā sahajidbabhruriti rājābhidhīyate

सत्यमन्युर्युधाजीवः सत्यधर्मप्रवर्तकःअधर्मादृषयो भीता बलं क्षत्रे समादधन्

satyamanyuryudhājīvaḥ satyadharmapravartakaḥadharmādṛṣayo bhītā balaṃ kṣatre samādadhan

आदित्यो दिवि देवेषु तमो नुदति तेजसातथैव नृपतिर्भूमावधर्मं नुदते भृशम्

ādityo divi deveṣu tamo nudati tejasātathaiva nṛpatirbhūmāvadharmaṃ nudate bhṛśam

अतो राज्ञः प्रधानत्वं शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात्उत्तरः सिध्यते पक्षो येन राजेति भाषितम्

ato rājñaḥ pradhānatvaṃ śāstraprāmāṇyadarśanātuttaraḥ sidhyate pakṣo yena rājeti bhāṣitam

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

ततः स राजा संहृष्टः सिद्धे पक्षे महामनाःतमत्रिमब्रवीत्प्रीतः पूर्वं येनाभिसंस्तुतः

tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ siddhe pakṣe mahāmanāḥtamatrimabravītprītaḥ pūrvaṃ yenābhisaṃstutaḥ

यस्मात्सर्वमनुष्येषु ज्यायांसं मामिहाब्रवीःसर्वदेवैश्च विप्रर्षे संमितं श्रेष्ठमेव चतस्मात्तेऽहं प्रदास्यामि विविधं वसु भूरि च

yasmātsarvamanuṣyeṣu jyāyāṃsaṃ māmihābravīḥsarvadevaiśca viprarṣe saṃmitaṃ śreṣṭhameva catasmātte'haṃ pradāsyāmi vividhaṃ vasu bhūri ca

दासीसहस्रं श्यामानां सुवस्त्राणामलंकृतम्दश कोट्यो हिरण्यस्य रुक्मभारांस्तथा दशएतद्ददानि ते विप्र सर्वज्ञस्त्वं हि मे मतः

dāsīsahasraṃ śyāmānāṃ suvastrāṇāmalaṃkṛtamdaśa koṭyo hiraṇyasya rukmabhārāṃstathā daśaetaddadāni te vipra sarvajñastvaṃ hi me mataḥ

तदत्रिर्न्यायतः सर्वं प्रतिगृह्य महामनाःप्रत्याजगाम तेजस्वी गृहानेव महातपाः

tadatrirnyāyataḥ sarvaṃ pratigṛhya mahāmanāḥpratyājagāma tejasvī gṛhāneva mahātapāḥ

प्रदाय च धनं प्रीतः पुत्रेभ्यः प्रयतात्मवान्तपः समभिसंधाय वनमेवान्वपद्यत

pradāya ca dhanaṃ prītaḥ putrebhyaḥ prayatātmavāntapaḥ samabhisaṃdhāya vanamevānvapadyata