Parva.Adhyaya 3.184

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

अत्रैव च सरस्वत्या गीतं परपुरंजयपृष्टया मुनिना वीर शृणु तार्क्ष्येण धीमता

atraiva ca sarasvatyā gītaṃ parapuraṃjayapṛṣṭayā muninā vīra śṛṇu tārkṣyeṇa dhīmatā

तार्क्ष्य उवाच · tārkṣya uvāca

किं नु श्रेयः पुरुषस्येह भद्रे; कथं कुर्वन्न च्यवते स्वधर्मात्आचक्ष्व मे चारुसर्वाङ्गि सर्वं; त्वयानुशिष्टो न च्यवेयं स्वधर्मात्

kiṃ nu śreyaḥ puruṣasyeha bhadre; kathaṃ kurvanna cyavate svadharmātācakṣva me cārusarvāṅgi sarvaṃ; tvayānuśiṣṭo na cyaveyaṃ svadharmāt

कथं चाग्निं जुहुयां पूजये वा; कस्मिन्काले केन धर्मो न नश्येत्एतत्सर्वं सुभगे प्रब्रवीहि; यथा लोकान्विरजाः संचरेयम्

kathaṃ cāgniṃ juhuyāṃ pūjaye vā; kasminkāle kena dharmo na naśyetetatsarvaṃ subhage prabravīhi; yathā lokānvirajāḥ saṃcareyam

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

एवं पृष्टा प्रीतियुक्तेन तेन; शुश्रूषुमीक्ष्योत्तमबुद्धियुक्तम्तार्क्ष्यं विप्रं धर्मयुक्तं हितं च; सरस्वती वाक्यमिदं बभाषे

evaṃ pṛṣṭā prītiyuktena tena; śuśrūṣumīkṣyottamabuddhiyuktamtārkṣyaṃ vipraṃ dharmayuktaṃ hitaṃ ca; sarasvatī vākyamidaṃ babhāṣe

सरस्वत्युवाचयो ब्रह्म जानाति यथाप्रदेशं; स्वाध्यायनित्यः शुचिरप्रमत्तःस वै पुरो देवपुरस्य गन्ता; सहामरैः प्राप्नुयात्प्रीतियोगम्

sarasvatyuvācayo brahma jānāti yathāpradeśaṃ; svādhyāyanityaḥ śucirapramattaḥsa vai puro devapurasya gantā; sahāmaraiḥ prāpnuyātprītiyogam

तत्र स्म रम्या विपुला विशोकाः; सुपुष्पिताः पुष्करिण्यः सुपुण्याःअकर्दमा मीनवत्यः सुतीर्था; हिरण्मयैरावृताः पुण्डरीकैः

tatra sma ramyā vipulā viśokāḥ; supuṣpitāḥ puṣkariṇyaḥ supuṇyāḥakardamā mīnavatyaḥ sutīrthā; hiraṇmayairāvṛtāḥ puṇḍarīkaiḥ

तासां तीरेष्वासते पुण्यकर्मा; महीयमानः पृथगप्सरोभिःसुपुण्यगन्धाभिरलंकृताभि;र्हिरण्यवर्णाभिरतीव हृष्टः

tāsāṃ tīreṣvāsate puṇyakarmā; mahīyamānaḥ pṛthagapsarobhiḥsupuṇyagandhābhiralaṃkṛtābhi;rhiraṇyavarṇābhiratīva hṛṣṭaḥ

परं लोकं गोप्रदास्त्वाप्नुवन्ति; दत्त्वानड्वाहं सूर्यलोकं व्रजन्तिवासो दत्त्वा चन्द्रमसः स लोकं; दत्त्वा हिरण्यममृतत्वमेति

paraṃ lokaṃ gopradāstvāpnuvanti; dattvānaḍvāhaṃ sūryalokaṃ vrajantivāso dattvā candramasaḥ sa lokaṃ; dattvā hiraṇyamamṛtatvameti

धेनुं दत्त्वा सुव्रतां साधुदोहां; कल्याणवत्सामपलायिनीं चयावन्ति रोमाणि भवन्ति तस्या;स्तावद्वर्षाण्यश्नुते स्वर्गलोकम्

dhenuṃ dattvā suvratāṃ sādhudohāṃ; kalyāṇavatsāmapalāyinīṃ cayāvanti romāṇi bhavanti tasyā;stāvadvarṣāṇyaśnute svargalokam

अनड्वाहं सुव्रतं यो ददाति; हलस्य वोढारमनन्तवीर्यम्धुरंधरं बलवन्तं युवानं; प्राप्नोति लोकान्दश धेनुदस्य

anaḍvāhaṃ suvrataṃ yo dadāti; halasya voḍhāramanantavīryamdhuraṃdharaṃ balavantaṃ yuvānaṃ; prāpnoti lokāndaśa dhenudasya

यः सप्त वर्षाणि जुहोति तार्क्ष्य; हव्यं त्वग्नौ सुव्रतः साधुशीलःसप्तावरान्सप्त पूर्वान्पुनाति; पितामहानात्मनः कर्मभिः स्वैः

yaḥ sapta varṣāṇi juhoti tārkṣya; havyaṃ tvagnau suvrataḥ sādhuśīlaḥsaptāvarānsapta pūrvānpunāti; pitāmahānātmanaḥ karmabhiḥ svaiḥ

तार्क्ष्य उवाच · tārkṣya uvāca

किमग्निहोत्रस्य व्रतं पुराण;माचक्ष्व मे पृच्छतश्चारुरूपेत्वयानुशिष्टोऽहमिहाद्य विद्यां; यदग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम्

kimagnihotrasya vrataṃ purāṇa;mācakṣva me pṛcchataścārurūpetvayānuśiṣṭo'hamihādya vidyāṃ; yadagnihotrasya vrataṃ purāṇam

सरस्वत्युवाचन चाशुचिर्नाप्यनिर्णिक्तपाणि;र्नाब्रह्मविज्जुहुयान्नाविपश्चित्बुभुक्षवः शुचिकामा हि देवा; नाश्रद्दधानाद्धि हविर्जुषन्ति

sarasvatyuvācana cāśucirnāpyanirṇiktapāṇi;rnābrahmavijjuhuyānnāvipaścitbubhukṣavaḥ śucikāmā hi devā; nāśraddadhānāddhi havirjuṣanti

नाश्रोत्रियं देवहव्ये नियुञ्ज्या;न्मोघं परा सिञ्चति तादृशो हिअपूर्णमश्रोत्रियमाह तार्क्ष्य; न वै तादृग्जुहुयादग्निहोत्रम्

nāśrotriyaṃ devahavye niyuñjyā;nmoghaṃ parā siñcati tādṛśo hiapūrṇamaśrotriyamāha tārkṣya; na vai tādṛgjuhuyādagnihotram

कृशानुं ये जुह्वति श्रद्दधानाः; सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश्चगवां लोकं प्राप्य ते पुण्यगन्धं; पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम्

kṛśānuṃ ye juhvati śraddadhānāḥ; satyavratā hutaśiṣṭāśinaścagavāṃ lokaṃ prāpya te puṇyagandhaṃ; paśyanti devaṃ paramaṃ cāpi satyam

तार्क्ष्य उवाच · tārkṣya uvāca

क्षेत्रज्ञभूतां परलोकभावे; कर्मोदये बुद्धिमतिप्रविष्टाम्प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य; पृच्छामि त्वां का ह्यसि चारुरूपे

kṣetrajñabhūtāṃ paralokabhāve; karmodaye buddhimatipraviṣṭāmprajñāṃ ca devīṃ subhage vimṛśya; pṛcchāmi tvāṃ kā hyasi cārurūpe

सरस्वत्युवाचअग्निहोत्रादहमभ्यागतास्मि; विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनायत्वत्संयोगादहमेतदब्रुवं; भावे स्थिता तथ्यमर्थं यथावत्

sarasvatyuvācaagnihotrādahamabhyāgatāsmi; viprarṣabhāṇāṃ saṃśayacchedanāyatvatsaṃyogādahametadabruvaṃ; bhāve sthitā tathyamarthaṃ yathāvat

तार्क्ष्य उवाच · tārkṣya uvāca

न हि त्वया सदृशी काचिदस्ति; विभ्राजसे ह्यतिमात्रं यथा श्रीःरूपं च ते दिव्यमत्यन्तकान्तं; प्रज्ञां च देवीं सुभगे बिभर्षि

na hi tvayā sadṛśī kācidasti; vibhrājase hyatimātraṃ yathā śrīḥrūpaṃ ca te divyamatyantakāntaṃ; prajñāṃ ca devīṃ subhage bibharṣi

सरस्वत्युवाचश्रेष्ठानि यानि द्विपदां वरिष्ठ; यज्ञेषु विद्वन्नुपपादयन्तितैरेवाहं संप्रवृद्धा भवामि; आप्यायिता रूपवती च विप्र

sarasvatyuvācaśreṣṭhāni yāni dvipadāṃ variṣṭha; yajñeṣu vidvannupapādayantitairevāhaṃ saṃpravṛddhā bhavāmi; āpyāyitā rūpavatī ca vipra

यच्चापि द्रव्यमुपयुज्यते ह; वानस्पत्यमायसं पार्थिवं वादिव्येन रूपेण च प्रज्ञया च; तेनैव सिद्धिरिति विद्धि विद्वन्

yaccāpi dravyamupayujyate ha; vānaspatyamāyasaṃ pārthivaṃ vādivyena rūpeṇa ca prajñayā ca; tenaiva siddhiriti viddhi vidvan

तार्क्ष्य उवाच · tārkṣya uvāca

इदं श्रेयः परमं मन्यमाना; व्यायच्छन्ते मुनयः संप्रतीताःआचक्ष्व मे तं परमं विशोकं; मोक्षं परं यं प्रविशन्ति धीराः

idaṃ śreyaḥ paramaṃ manyamānā; vyāyacchante munayaḥ saṃpratītāḥācakṣva me taṃ paramaṃ viśokaṃ; mokṣaṃ paraṃ yaṃ praviśanti dhīrāḥ

सरस्वत्युवाचतं वै परं वेदविदः प्रपन्नाः; परं परेभ्यः प्रथितं पुराणम्स्वाध्यायदानव्रतपुण्ययोगै;स्तपोधना वीतशोका विमुक्ताः

sarasvatyuvācataṃ vai paraṃ vedavidaḥ prapannāḥ; paraṃ parebhyaḥ prathitaṃ purāṇamsvādhyāyadānavratapuṇyayogai;stapodhanā vītaśokā vimuktāḥ

तस्याथ मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः; सहस्रशाखो विमलो विभातितस्य मूलात्सरितः प्रस्रवन्ति; मधूदकप्रस्रवणा रमण्यः

tasyātha madhye vetasaḥ puṇyagandhaḥ; sahasraśākho vimalo vibhātitasya mūlātsaritaḥ prasravanti; madhūdakaprasravaṇā ramaṇyaḥ

शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति सिकतासमाःधानापूपा मांसशाकाः सदा पायसकर्दमाः

śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti sikatāsamāḥdhānāpūpā māṃsaśākāḥ sadā pāyasakardamāḥ

यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सह मरुद्गणैःईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तत्पदं परमं मुने

yasminnagnimukhā devāḥ sendrāḥ saha marudgaṇaiḥījire kratubhiḥ śreṣṭhaistatpadaṃ paramaṃ mune