Parva.Adhyaya 3.185

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयमुवाच हकथयस्वेह चरितं मनोर्वैवस्वतस्य मे

tataḥ sa pāṇḍavo bhūyo mārkaṇḍeyamuvāca hakathayasveha caritaṃ manorvaivasvatasya me

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

विवस्वतः सुतो राजन्परमर्षिः प्रतापवान्बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः

vivasvataḥ suto rājanparamarṣiḥ pratāpavānbabhūva naraśārdūla prajāpatisamadyutiḥ

ओजसा तेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतःअतिचक्राम पितरं मनुः स्वं च पितामहम्

ojasā tejasā lakṣmyā tapasā ca viśeṣataḥaticakrāma pitaraṃ manuḥ svaṃ ca pitāmaham

ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां स नराधिपःएकपादस्थितस्तीव्रं चचार सुमहत्तपः

ūrdhvabāhurviśālāyāṃ badaryāṃ sa narādhipaḥekapādasthitastīvraṃ cacāra sumahattapaḥ

अवाक्शिरास्तथा चापि नेत्रैरनिमिषैर्दृढम्सोऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणामयुतं तदा

avākśirāstathā cāpi netrairanimiṣairdṛḍhamso'tapyata tapo ghoraṃ varṣāṇāmayutaṃ tadā

तं कदाचित्तपस्यन्तमार्द्रचीरजटाधरम्वीरिणीतीरमागम्य मत्स्यो वचनमब्रवीत्

taṃ kadācittapasyantamārdracīrajaṭādharamvīriṇītīramāgamya matsyo vacanamabravīt

भगवन्क्षुद्रमत्स्योऽस्मि बलवद्भ्यो भयं मममत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुमर्हसि सुव्रत

bhagavankṣudramatsyo'smi balavadbhyo bhayaṃ mamamatsyebhyo hi tato māṃ tvaṃ trātumarhasi suvrata

दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्यं मत्स्या विशेषतःभक्षयन्ति यथा वृत्तिर्विहिता नः सनातनी

durbalaṃ balavanto hi matsyaṃ matsyā viśeṣataḥbhakṣayanti yathā vṛttirvihitā naḥ sanātanī

तस्माद्भयौघान्महतो मज्जन्तं मां विशेषतःत्रातुमर्हसि कर्तास्मि कृते प्रतिकृतं तव

tasmādbhayaughānmahato majjantaṃ māṃ viśeṣataḥtrātumarhasi kartāsmi kṛte pratikṛtaṃ tava

स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाभिपरिप्लुतःमनुर्वैवस्वतोऽगृह्णात्तं मत्स्यं पाणिना स्वयम्

sa matsyavacanaṃ śrutvā kṛpayābhipariplutaḥmanurvaivasvato'gṛhṇāttaṃ matsyaṃ pāṇinā svayam

उदकान्तमुपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुःअलिञ्जरे प्राक्षिपत्स चन्द्रांशुसदृशप्रभम्

udakāntamupānīya matsyaṃ vaivasvato manuḥaliñjare prākṣipatsa candrāṃśusadṛśaprabham

स तत्र ववृधे राजन्मत्स्यः परमसत्कृतःपुत्रवच्चाकरोत्तस्मिन्मनुर्भावं विशेषतः

sa tatra vavṛdhe rājanmatsyaḥ paramasatkṛtaḥputravaccākarottasminmanurbhāvaṃ viśeṣataḥ

अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहानभूत्अलिञ्जरे जले चैव नासौ समभवत्किल

atha kālena mahatā sa matsyaḥ sumahānabhūtaliñjare jale caiva nāsau samabhavatkila

अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषतभगवन्साधु मेऽद्यान्यत्स्थानं संप्रतिपादय

atha matsyo manuṃ dṛṣṭvā punarevābhyabhāṣatabhagavansādhu me'dyānyatsthānaṃ saṃpratipādaya

उद्धृत्यालिञ्जरात्तस्मात्ततः स भगवान्मुनिःतं मत्स्यमनयद्वापीं महतीं स मनुस्तदा

uddhṛtyāliñjarāttasmāttataḥ sa bhagavānmuniḥtaṃ matsyamanayadvāpīṃ mahatīṃ sa manustadā

तत्र तं प्राक्षिपच्चापि मनुः परपुरंजयअथावर्धत मत्स्यः स पुनर्वर्षगणान्बहून्

tatra taṃ prākṣipaccāpi manuḥ parapuraṃjayaathāvardhata matsyaḥ sa punarvarṣagaṇānbahūn

द्वियोजनायता वापी विस्तृता चापि योजनम्तस्यां नासौ समभवन्मत्स्यो राजीवलोचनविचेष्टितुं वा कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशां पते

dviyojanāyatā vāpī vistṛtā cāpi yojanamtasyāṃ nāsau samabhavanmatsyo rājīvalocanaviceṣṭituṃ vā kaunteya matsyo vāpyāṃ viśāṃ pate

मनुं मत्स्यस्ततो दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषतनय मां भगवन्साधो समुद्रमहिषीं प्रभोगङ्गां तत्र निवत्स्यामि यथा वा तात मन्यसे

manuṃ matsyastato dṛṣṭvā punarevābhyabhāṣatanaya māṃ bhagavansādho samudramahiṣīṃ prabhogaṅgāṃ tatra nivatsyāmi yathā vā tāta manyase

एवमुक्तो मनुर्मत्स्यमनयद्भगवान्वशीनदीं गङ्गां तत्र चैनं स्वयं प्राक्षिपदच्युतः

evamukto manurmatsyamanayadbhagavānvaśīnadīṃ gaṅgāṃ tatra cainaṃ svayaṃ prākṣipadacyutaḥ

स तत्र ववृधे मत्स्यः किंचित्कालमरिंदमततः पुनर्मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनमब्रवीत्

sa tatra vavṛdhe matsyaḥ kiṃcitkālamariṃdamatataḥ punarmanuṃ dṛṣṭvā matsyo vacanamabravīt

गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच्चेष्टितुं प्रभोसमुद्रं नय मामाशु प्रसीद भगवन्निति

gaṅgāyāṃ hi na śaknomi bṛhattvācceṣṭituṃ prabhosamudraṃ naya māmāśu prasīda bhagavanniti

उद्धृत्य गङ्गासलिलात्ततो मत्स्यं मनुः स्वयम्समुद्रमनयत्पार्थ तत्र चैनमवासृजत्

uddhṛtya gaṅgāsalilāttato matsyaṃ manuḥ svayamsamudramanayatpārtha tatra cainamavāsṛjat

सुमहानपि मत्स्यः सन्स मनोर्मनसस्तदाआसीद्यथेष्टहार्यश्च स्पर्शगन्धसुखश्च वै

sumahānapi matsyaḥ sansa manormanasastadāāsīdyatheṣṭahāryaśca sparśagandhasukhaśca vai

यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो मनुना तदातत एनमिदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत्

yadā samudre prakṣiptaḥ sa matsyo manunā tadātata enamidaṃ vākyaṃ smayamāna ivābravīt

भगवन्कृता हि मे रक्षा त्वया सर्वा विशेषतःप्राप्तकालं तु यत्कार्यं त्वया तच्छ्रूयतां मम

bhagavankṛtā hi me rakṣā tvayā sarvā viśeṣataḥprāptakālaṃ tu yatkāryaṃ tvayā tacchrūyatāṃ mama

अचिराद्भगवन्भौममिदं स्थावरजङ्गमम्सर्वमेव महाभाग प्रलयं वै गमिष्यति

acirādbhagavanbhaumamidaṃ sthāvarajaṅgamamsarvameva mahābhāga pralayaṃ vai gamiṣyati

संप्रक्षालनकालोऽयं लोकानां समुपस्थितःतस्मात्त्वां बोधयाम्यद्य यत्ते हितमनुत्तमम्

saṃprakṣālanakālo'yaṃ lokānāṃ samupasthitaḥtasmāttvāṃ bodhayāmyadya yatte hitamanuttamam

त्रसानां स्थावराणां च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गतितस्य सर्वस्य संप्राप्तः कालः परमदारुणः

trasānāṃ sthāvarāṇāṃ ca yacceṅgaṃ yacca neṅgatitasya sarvasya saṃprāptaḥ kālaḥ paramadāruṇaḥ

नौश्च कारयितव्या ते दृढा युक्तवटाकरातत्र सप्तर्षिभिः सार्धमारुहेथा महामुने

nauśca kārayitavyā te dṛḍhā yuktavaṭākarātatra saptarṣibhiḥ sārdhamāruhethā mahāmune

बीजानि चैव सर्वाणि यथोक्तानि मया पुरातस्यामारोहयेर्नावि सुसंगुप्तानि भागशः

bījāni caiva sarvāṇi yathoktāni mayā purātasyāmārohayernāvi susaṃguptāni bhāgaśaḥ

नौस्थश्च मां प्रतीक्षेथास्तदा मुनिजनप्रियआगमिष्याम्यहं शृङ्गी विज्ञेयस्तेन तापस

nausthaśca māṃ pratīkṣethāstadā munijanapriyaāgamiṣyāmyahaṃ śṛṅgī vijñeyastena tāpasa

एवमेतत्त्वया कार्यमापृष्टोऽसि व्रजाम्यहम्नातिशङ्क्यमिदं चापि वचनं ते ममाभिभो

evametattvayā kāryamāpṛṣṭo'si vrajāmyahamnātiśaṅkyamidaṃ cāpi vacanaṃ te mamābhibho

एवं करिष्य इति तं स मत्स्यं प्रत्यभाषतजग्मतुश्च यथाकाममनुज्ञाप्य परस्परम्

evaṃ kariṣya iti taṃ sa matsyaṃ pratyabhāṣatajagmatuśca yathākāmamanujñāpya parasparam

ततो मनुर्महाराज यथोक्तं मत्स्यकेन हबीजान्यादाय सर्वाणि सागरं पुप्लुवे तदानावा तु शुभया वीर महोर्मिणमरिंदम

tato manurmahārāja yathoktaṃ matsyakena habījānyādāya sarvāṇi sāgaraṃ pupluve tadānāvā tu śubhayā vīra mahormiṇamariṃdama

चिन्तयामास च मनुस्तं मत्स्यं पृथिवीपतेस च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा मत्स्यः परपुरंजयशृङ्गी तत्राजगामाशु तदा भरतसत्तम

cintayāmāsa ca manustaṃ matsyaṃ pṛthivīpatesa ca taccintitaṃ jñātvā matsyaḥ parapuraṃjayaśṛṅgī tatrājagāmāśu tadā bharatasattama

तं दृष्ट्वा मनुजेन्द्रेन्द्र मनुर्मत्स्यं जलार्णवेशृङ्गिणं तं यथोक्तेन रूपेणाद्रिमिवोच्छ्रितम्

taṃ dṛṣṭvā manujendrendra manurmatsyaṃ jalārṇaveśṛṅgiṇaṃ taṃ yathoktena rūpeṇādrimivocchritam

वटाकरमयं पाशमथ मत्स्यस्य मूर्धनिमनुर्मनुजशार्दूल तस्मिञ्शृङ्गे न्यवेशयत्

vaṭākaramayaṃ pāśamatha matsyasya mūrdhanimanurmanujaśārdūla tasmiñśṛṅge nyaveśayat

संयतस्तेन पाशेन मत्स्यः परपुरंजयवेगेन महता नावं प्राकर्षल्लवणाम्भसि

saṃyatastena pāśena matsyaḥ parapuraṃjayavegena mahatā nāvaṃ prākarṣallavaṇāmbhasi

स ततार तया नावा समुद्रं मनुजेश्वरनृत्यमानमिवोर्मीभिर्गर्जमानमिवाम्भसा

sa tatāra tayā nāvā samudraṃ manujeśvaranṛtyamānamivormībhirgarjamānamivāmbhasā

क्षोभ्यमाणा महावातैः सा नौस्तस्मिन्महोदधौघूर्णते चपलेव स्त्री मत्ता परपुरंजय

kṣobhyamāṇā mahāvātaiḥ sā naustasminmahodadhaughūrṇate capaleva strī mattā parapuraṃjaya

नैव भूमिर्न च दिशः प्रदिशो वा चकाशिरेसर्वमाम्भसमेवासीत्खं द्यौश्च नरपुंगव

naiva bhūmirna ca diśaḥ pradiśo vā cakāśiresarvamāmbhasamevāsītkhaṃ dyauśca narapuṃgava

एवंभूते तदा लोके संकुले भरतर्षभअदृश्यन्त सप्तर्षयो मनुर्मत्स्यः सहैव ह

evaṃbhūte tadā loke saṃkule bharatarṣabhaadṛśyanta saptarṣayo manurmatsyaḥ sahaiva ha

एवं बहून्वर्षगणांस्तां नावं सोऽथ मत्स्यकःचकर्षातन्द्रितो राजंस्तस्मिन्सलिलसंचये

evaṃ bahūnvarṣagaṇāṃstāṃ nāvaṃ so'tha matsyakaḥcakarṣātandrito rājaṃstasminsalilasaṃcaye

ततो हिमवतः शृङ्गं यत्परं पुरुषर्षभतत्राकर्षत्ततो नावं स मत्स्यः कुरुनन्दन

tato himavataḥ śṛṅgaṃ yatparaṃ puruṣarṣabhatatrākarṣattato nāvaṃ sa matsyaḥ kurunandana

ततोऽब्रवीत्तदा मत्स्यस्तानृषीन्प्रहसञ्शनैःअस्मिन्हिमवतः शृङ्गे नावं बध्नीत माचिरम्

tato'bravīttadā matsyastānṛṣīnprahasañśanaiḥasminhimavataḥ śṛṅge nāvaṃ badhnīta māciram

सा बद्धा तत्र तैस्तूर्णमृषिभिर्भरतर्षभनौर्मत्स्यस्य वचः श्रुत्वा शृङ्गे हिमवतस्तदा

sā baddhā tatra taistūrṇamṛṣibhirbharatarṣabhanaurmatsyasya vacaḥ śrutvā śṛṅge himavatastadā

तच्च नौबन्धनं नाम शृङ्गं हिमवतः परम्ख्यातमद्यापि कौन्तेय तद्विद्धि भरतर्षभ

tacca naubandhanaṃ nāma śṛṅgaṃ himavataḥ paramkhyātamadyāpi kaunteya tadviddhi bharatarṣabha

अथाब्रवीदनिमिषस्तानृषीन्सहितांस्तदाअहं प्रजापतिर्ब्रह्मा मत्परं नाधिगम्यतेमत्स्यरूपेण यूयं च मयास्मान्मोक्षिता भयात्

athābravīdanimiṣastānṛṣīnsahitāṃstadāahaṃ prajāpatirbrahmā matparaṃ nādhigamyatematsyarūpeṇa yūyaṃ ca mayāsmānmokṣitā bhayāt

मनुना च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाःस्रष्टव्याः सर्वलोकाश्च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति

manunā ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥsraṣṭavyāḥ sarvalokāśca yacceṅgaṃ yacca neṅgati

तपसा चातितीव्रेण प्रतिभास्य भविष्यतिमत्प्रसादात्प्रजासर्गे न च मोहं गमिष्यति

tapasā cātitīvreṇa pratibhāsya bhaviṣyatimatprasādātprajāsarge na ca mohaṃ gamiṣyati

इत्युक्त्वा वचनं मत्स्यः क्षणेनादर्शनं गतःस्रष्टुकामः प्रजाश्चापि मनुर्वैवस्वतः स्वयम्प्रमूढोऽभूत्प्रजासर्गे तपस्तेपे महत्ततः

ityuktvā vacanaṃ matsyaḥ kṣaṇenādarśanaṃ gataḥsraṣṭukāmaḥ prajāścāpi manurvaivasvataḥ svayampramūḍho'bhūtprajāsarge tapastepe mahattataḥ

तपसा महता युक्तः सोऽथ स्रष्टुं प्रचक्रमेसर्वाः प्रजा मनुः साक्षाद्यथावद्भरतर्षभ

tapasā mahatā yuktaḥ so'tha sraṣṭuṃ pracakramesarvāḥ prajā manuḥ sākṣādyathāvadbharatarṣabha

इत्येतन्मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम्आख्यानमिदमाख्यातं सर्वपापहरं मया

ityetanmātsyakaṃ nāma purāṇaṃ parikīrtitamākhyānamidamākhyātaṃ sarvapāpaharaṃ mayā

य इदं शृणुयान्नित्यं मनोश्चरितमादितःस सुखी सर्वसिद्धार्थः स्वर्गलोकमियान्नरः

ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ manoścaritamāditaḥsa sukhī sarvasiddhārthaḥ svargalokamiyānnaraḥ