Parva.Adhyaya 3.186

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततः स पुनरेवाथ मार्कण्डेयं यशस्विनम्पप्रच्छ विनयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः

tataḥ sa punarevātha mārkaṇḍeyaṃ yaśasvinampapraccha vinayopeto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

नैके युगसहस्रान्तास्त्वया दृष्टा महामुनेन चापीह समः कश्चिदायुषा तव विद्यतेवर्जयित्वा महात्मानं ब्राह्मणं परमेष्ठिनम्

naike yugasahasrāntāstvayā dṛṣṭā mahāmunena cāpīha samaḥ kaścidāyuṣā tava vidyatevarjayitvā mahātmānaṃ brāhmaṇaṃ parameṣṭhinam

अनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्देवदानववर्जितेत्वमेव प्रलये विप्र ब्रह्माणमुपतिष्ठसि

anantarikṣe loke'smindevadānavavarjitetvameva pralaye vipra brahmāṇamupatiṣṭhasi

प्रलये चापि निर्वृत्ते प्रबुद्धे च पितामहेत्वमेव सृज्यमानानि भूतानीह प्रपश्यसि

pralaye cāpi nirvṛtte prabuddhe ca pitāmahetvameva sṛjyamānāni bhūtānīha prapaśyasi

चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत्परमेष्ठिनावायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस्ततस्ततः

caturvidhāni viprarṣe yathāvatparameṣṭhināvāyubhūtā diśaḥ kṛtvā vikṣipyāpastatastataḥ

त्वया लोकगुरुः साक्षात्सर्वलोकपितामहःआराधितो द्विजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना

tvayā lokaguruḥ sākṣātsarvalokapitāmahaḥārādhito dvijaśreṣṭha tatpareṇa samādhinā

तस्मात्सर्वान्तको मृत्युर्जरा वा देहनाशिनीन त्वा विशति विप्रर्षे प्रसादात्परमेष्ठिनः

tasmātsarvāntako mṛtyurjarā vā dehanāśinīna tvā viśati viprarṣe prasādātparameṣṭhinaḥ

यदा नैव रविर्नाग्निर्न वायुर्न च चन्द्रमाःनैवान्तरिक्षं नैवोर्वी शेषं भवति किंचन

yadā naiva ravirnāgnirna vāyurna ca candramāḥnaivāntarikṣaṃ naivorvī śeṣaṃ bhavati kiṃcana

तस्मिन्नेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमेनष्टे देवासुरगणे समुत्सन्नमहोरगे

tasminnekārṇave loke naṣṭe sthāvarajaṅgamenaṣṭe devāsuragaṇe samutsannamahorage

शयानममितात्मानं पद्मे पद्मनिकेतनम्त्वमेकः सर्वभूतेशं ब्रह्माणमुपतिष्ठसि

śayānamamitātmānaṃ padme padmaniketanamtvamekaḥ sarvabhūteśaṃ brahmāṇamupatiṣṭhasi

एतत्प्रत्यक्षतः सर्वं पूर्ववृत्तं द्विजोत्तमतस्मादिच्छामहे श्रोतुं सर्वहेत्वात्मिकां कथाम्

etatpratyakṣataḥ sarvaṃ pūrvavṛttaṃ dvijottamatasmādicchāmahe śrotuṃ sarvahetvātmikāṃ kathām

अनुभूतं हि बहुशस्त्वयैकेन द्विजोत्तमन तेऽस्त्यविदितं किंचित्सर्वलोकेषु नित्यदा

anubhūtaṃ hi bahuśastvayaikena dvijottamana te'styaviditaṃ kiṃcitsarvalokeṣu nityadā

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयम्भुवेपुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च

hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayambhuvepuruṣāya purāṇāya śāśvatāyāvyayāya ca

य एष पृथुदीर्घाक्षः पीतवासा जनार्दनःएष कर्ता विकर्ता च सर्वभावनभूतकृत्

ya eṣa pṛthudīrghākṣaḥ pītavāsā janārdanaḥeṣa kartā vikartā ca sarvabhāvanabhūtakṛt

अचिन्त्यं महदाश्चर्यं पवित्रमपि चोत्तमम्अनादिनिधनं भूतं विश्वमक्षयमव्ययम्

acintyaṃ mahadāścaryaṃ pavitramapi cottamamanādinidhanaṃ bhūtaṃ viśvamakṣayamavyayam

एष कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषेयो ह्येनं पुरुषं वेत्ति देवा अपि न तं विदुः

eṣa kartā na kriyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣeyo hyenaṃ puruṣaṃ vetti devā api na taṃ viduḥ

सर्वमाश्चर्यमेवैतन्निर्वृत्तं राजसत्तमआदितो मनुजव्याघ्र कृत्स्नस्य जगतः क्षये

sarvamāścaryamevaitannirvṛttaṃ rājasattamaādito manujavyāghra kṛtsnasya jagataḥ kṣaye

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च ततः परम्

catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugamtasya tāvacchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tataḥ param

त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यतेतस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च ततः परम्

trīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugamihocyatetasya tāvacchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tataḥ param

तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिमाणतःतस्यापि द्विशती संध्या संध्यांशश्च ततः परम्

tathā varṣasahasre dve dvāparaṃ parimāṇataḥtasyāpi dviśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tataḥ param

सहस्रमेकं वर्षाणां ततः कलियुगं स्मृतम्तस्य वर्षशतं संध्या संध्यांशश्च ततः परम्संध्यासंध्यांशयोस्तुल्यं प्रमाणमुपधारय

sahasramekaṃ varṣāṇāṃ tataḥ kaliyugaṃ smṛtamtasya varṣaśataṃ saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tataḥ paramsaṃdhyāsaṃdhyāṃśayostulyaṃ pramāṇamupadhāraya

क्षीणे कलियुगे चैव प्रवर्तति कृतं युगम्एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्तिता

kṣīṇe kaliyuge caiva pravartati kṛtaṃ yugameṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrtitā

एतत्सहस्रपर्यन्तमहो ब्राह्ममुदाहृतम्विश्वं हि ब्रह्मभवने सर्वशः परिवर्ततेलोकानां मनुजव्याघ्र प्रलयं तं विदुर्बुधाः

etatsahasraparyantamaho brāhmamudāhṛtamviśvaṃ hi brahmabhavane sarvaśaḥ parivartatelokānāṃ manujavyāghra pralayaṃ taṃ vidurbudhāḥ

अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभसहस्रान्ते नराः सर्वे प्रायशोऽनृतवादिनः

alpāvaśiṣṭe tu tadā yugānte bharatarṣabhasahasrānte narāḥ sarve prāyaśo'nṛtavādinaḥ

यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस्तथाव्रतप्रतिनिधिश्चैव तस्मिन्काले प्रवर्तते

yajñapratinidhiḥ pārtha dānapratinidhistathāvratapratinidhiścaiva tasminkāle pravartate

ब्राह्मणाः शूद्रकर्माणस्तथा शूद्रा धनार्जकाःक्षत्रधर्मेण वाप्यत्र वर्तयन्ति गते युगे

brāhmaṇāḥ śūdrakarmāṇastathā śūdrā dhanārjakāḥkṣatradharmeṇa vāpyatra vartayanti gate yuge

निवृत्तयज्ञस्वाध्यायाः पिण्डोदकविवर्जिताःब्राह्मणाः सर्वभक्षाश्च भविष्यन्ति कलौ युगे

nivṛttayajñasvādhyāyāḥ piṇḍodakavivarjitāḥbrāhmaṇāḥ sarvabhakṣāśca bhaviṣyanti kalau yuge

अजपा ब्राह्मणास्तात शूद्रा जपपरायणाःविपरीते तदा लोके पूर्वरूपं क्षयस्य तत्

ajapā brāhmaṇāstāta śūdrā japaparāyaṇāḥviparīte tadā loke pūrvarūpaṃ kṣayasya tat

बहवो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिपमिथ्यानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः

bahavo mleccharājānaḥ pṛthivyāṃ manujādhipamithyānuśāsinaḥ pāpā mṛṣāvādaparāyaṇāḥ

आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश्च यवनाश्च नराधिपाःकाम्बोजा और्णिकाः शूद्रास्तथाभीरा नरोत्तम

āndhrāḥ śakāḥ pulindāśca yavanāśca narādhipāḥkāmbojā aurṇikāḥ śūdrāstathābhīrā narottama

न तदा ब्राह्मणः कश्चित्स्वधर्ममुपजीवतिक्षत्रिया अपि वैश्याश्च विकर्मस्था नराधिप

na tadā brāhmaṇaḥ kaścitsvadharmamupajīvatikṣatriyā api vaiśyāśca vikarmasthā narādhipa

अल्पायुषः स्वल्पबला अल्पतेजःपराक्रमाःअल्पदेहाल्पसाराश्च तथा सत्याल्पभाषिणः

alpāyuṣaḥ svalpabalā alpatejaḥparākramāḥalpadehālpasārāśca tathā satyālpabhāṣiṇaḥ

बहुशून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशःयुगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च ब्रह्मचारिणःभोवादिनस्तथा शूद्रा ब्राह्मणाश्चार्यवादिनः

bahuśūnyā janapadā mṛgavyālāvṛtā diśaḥyugānte samanuprāpte vṛthā ca brahmacāriṇaḥbhovādinastathā śūdrā brāhmaṇāścāryavādinaḥ

युगान्ते मनुजव्याघ्र भवन्ति बहुजन्तवःन तथा घ्राणयुक्ताश्च सर्वगन्धा विशां पतेरसाश्च मनुजव्याघ्र न तथा स्वादुयोगिनः

yugānte manujavyāghra bhavanti bahujantavaḥna tathā ghrāṇayuktāśca sarvagandhā viśāṃ paterasāśca manujavyāghra na tathā svāduyoginaḥ

बहुप्रजा ह्रस्वदेहाः शीलाचारविवर्जिताःमुखेभगाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये

bahuprajā hrasvadehāḥ śīlācāravivarjitāḥmukhebhagāḥ striyo rājanbhaviṣyanti yugakṣaye

अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाःकेशशूलाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये

aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥkeśaśūlāḥ striyo rājanbhaviṣyanti yugakṣaye

अल्पक्षीरास्तथा गावो भविष्यन्ति जनाधिपअल्पपुष्पफलाश्चापि पादपा बहुवायसाः

alpakṣīrāstathā gāvo bhaviṣyanti janādhipaalpapuṣpaphalāścāpi pādapā bahuvāyasāḥ

ब्रह्मवध्यावलिप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम्नृपाणां पृथिवीपाल प्रतिगृह्णन्ति वै द्विजाः

brahmavadhyāvaliptānāṃ tathā mithyābhiśaṃsināmnṛpāṇāṃ pṛthivīpāla pratigṛhṇanti vai dvijāḥ

लोभमोहपरीताश्च मिथ्याधर्मध्वजावृताःभिक्षार्थं पृथिवीपाल चञ्चूर्यन्ते द्विजैर्दिशः

lobhamohaparītāśca mithyādharmadhvajāvṛtāḥbhikṣārthaṃ pṛthivīpāla cañcūryante dvijairdiśaḥ

करभारभयात्पुंसो गृहस्थाः परिमोषकाःमुनिच्छद्माकृतिच्छन्ना वाणिज्यमुपजीवते

karabhārabhayātpuṃso gṛhasthāḥ parimoṣakāḥmunicchadmākṛticchannā vāṇijyamupajīvate

मिथ्या च नखरोमाणि धारयन्ति नरास्तदाअर्थलोभान्नरव्याघ्र वृथा च ब्रह्मचारिणः

mithyā ca nakharomāṇi dhārayanti narāstadāarthalobhānnaravyāghra vṛthā ca brahmacāriṇaḥ

आश्रमेषु वृथाचाराः पानपा गुरुतल्पगाःऐहलौकिकमीहन्ते मांसशोणितवर्धनम्

āśrameṣu vṛthācārāḥ pānapā gurutalpagāḥaihalaukikamīhante māṃsaśoṇitavardhanam

बहुपाषण्डसंकीर्णाः परान्नगुणवादिनःआश्रमा मनुजव्याघ्र न भवन्ति युगक्षये

bahupāṣaṇḍasaṃkīrṇāḥ parānnaguṇavādinaḥāśramā manujavyāghra na bhavanti yugakṣaye

यथर्तुवर्षी भगवान्न तथा पाकशासनःन तदा सर्वबीजानि सम्यग्रोहन्ति भारतअधर्मफलमत्यर्थं तदा भवति चानघ

yathartuvarṣī bhagavānna tathā pākaśāsanaḥna tadā sarvabījāni samyagrohanti bhārataadharmaphalamatyarthaṃ tadā bhavati cānagha

तथा च पृथिवीपाल यो भवेद्धर्मसंयुतःअल्पायुः स हि मन्तव्यो न हि धर्मोऽस्ति कश्चन

tathā ca pṛthivīpāla yo bhaveddharmasaṃyutaḥalpāyuḥ sa hi mantavyo na hi dharmo'sti kaścana

भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाःवणिजश्च नरव्याघ्र बहुमाया भवन्त्युत

bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiśca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥvaṇijaśca naravyāghra bahumāyā bhavantyuta

धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान्वर्धते जनःधर्मस्य बलहानिः स्यादधर्मश्च बली तथा

dharmiṣṭhāḥ parihīyante pāpīyānvardhate janaḥdharmasya balahāniḥ syādadharmaśca balī tathā

अल्पायुषो दरिद्राश्च धर्मिष्ठा मानवास्तदादीर्घायुषः समृद्धाश्च विधर्माणो युगक्षये

alpāyuṣo daridrāśca dharmiṣṭhā mānavāstadādīrghāyuṣaḥ samṛddhāśca vidharmāṇo yugakṣaye

अधर्मिष्ठैरुपायैश्च प्रजा व्यवहरन्त्युतसंचयेनापि चाल्पेन भवन्त्याढ्या मदान्विताः

adharmiṣṭhairupāyaiśca prajā vyavaharantyutasaṃcayenāpi cālpena bhavantyāḍhyā madānvitāḥ

धनं विश्वासतो न्यस्तं मिथो भूयिष्ठशो नराःहर्तुं व्यवसिता राजन्मायाचारसमन्विताः

dhanaṃ viśvāsato nyastaṃ mitho bhūyiṣṭhaśo narāḥhartuṃ vyavasitā rājanmāyācārasamanvitāḥ

पुरुषादानि सत्त्वानि पक्षिणोऽथ मृगास्तथानगराणां विहारेषु चैत्येष्वपि च शेरते

puruṣādāni sattvāni pakṣiṇo'tha mṛgāstathānagarāṇāṃ vihāreṣu caityeṣvapi ca śerate

सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च स्त्रियो गर्भधरा नृपदशद्वादशवर्षाणां पुंसां पुत्रः प्रजायते

saptavarṣāṣṭavarṣāśca striyo garbhadharā nṛpadaśadvādaśavarṣāṇāṃ puṃsāṃ putraḥ prajāyate

भवन्ति षोडशे वर्षे नराः पलितिनस्तथाआयुःक्षयो मनुष्याणां क्षिप्रमेव प्रपद्यते

bhavanti ṣoḍaśe varṣe narāḥ palitinastathāāyuḥkṣayo manuṣyāṇāṃ kṣiprameva prapadyate

क्षीणे युगे महाराज तरुणा वृद्धशीलिनःतरुणानां च यच्छीलं तद्वृद्धेषु प्रजायते

kṣīṇe yuge mahārāja taruṇā vṛddhaśīlinaḥtaruṇānāṃ ca yacchīlaṃ tadvṛddheṣu prajāyate

विपरीतास्तदा नार्यो वञ्चयित्वा रहः पतीन्व्युच्चरन्त्यपि दुःशीला दासैः पशुभिरेव च

viparītāstadā nāryo vañcayitvā rahaḥ patīnvyuccarantyapi duḥśīlā dāsaiḥ paśubhireva ca

तस्मिन्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते चायुषः क्षयेअनावृष्टिर्महाराज जायते बहुवार्षिकी

tasminyugasahasrānte saṃprāpte cāyuṣaḥ kṣayeanāvṛṣṭirmahārāja jāyate bahuvārṣikī

ततस्तान्यल्पसाराणि सत्त्वानि क्षुधितानि चप्रलयं यान्ति भूयिष्ठं पृथिव्यां पृथिवीपते

tatastānyalpasārāṇi sattvāni kṣudhitāni capralayaṃ yānti bhūyiṣṭhaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate

ततो दिनकरैर्दीप्तैः सप्तभिर्मनुजाधिपपीयते सलिलं सर्वं समुद्रेषु सरित्सु च

tato dinakarairdīptaiḥ saptabhirmanujādhipapīyate salilaṃ sarvaṃ samudreṣu saritsu ca

यच्च काष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्द्रं च भारतसर्वं तद्भस्मसाद्भूतं दृश्यते भरतर्षभ

yacca kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ cāpi śuṣkaṃ cārdraṃ ca bhāratasarvaṃ tadbhasmasādbhūtaṃ dṛśyate bharatarṣabha

ततः संवर्तको वह्निर्वायुना सह भारतलोकमाविशते पूर्वमादित्यैरुपशोषितम्

tataḥ saṃvartako vahnirvāyunā saha bhāratalokamāviśate pūrvamādityairupaśoṣitam

ततः स पृथिवीं भित्त्वा समाविश्य रसातलम्देवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत्

tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā samāviśya rasātalamdevadānavayakṣāṇāṃ bhayaṃ janayate mahat

निर्दहन्नागलोकं च यच्च किंचित्क्षिताविहअधस्तात्पृथिवीपाल सर्वं नाशयते क्षणात्

nirdahannāgalokaṃ ca yacca kiṃcitkṣitāvihaadhastātpṛthivīpāla sarvaṃ nāśayate kṣaṇāt

ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि चनिर्दहत्यशिवो वायुः स च संवर्तकोऽनलः

tato yojanaviṃśānāṃ sahasrāṇi śatāni canirdahatyaśivo vāyuḥ sa ca saṃvartako'nalaḥ

सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम्ततो दहति दीप्तः स सर्वमेव जगद्विभुः

sadevāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasamtato dahati dīptaḥ sa sarvameva jagadvibhuḥ

ततो गजकुलप्रख्यास्तडिन्मालाविभूषिताःउत्तिष्ठन्ति महामेघा नभस्यद्भुतदर्शनाः

tato gajakulaprakhyāstaḍinmālāvibhūṣitāḥuttiṣṭhanti mahāmeghā nabhasyadbhutadarśanāḥ

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित्कुमुदसंनिभाःकेचित्किञ्जल्कसंकाशाः केचित्पीताः पयोधराः

kecinnīlotpalaśyāmāḥ kecitkumudasaṃnibhāḥkecitkiñjalkasaṃkāśāḥ kecitpītāḥ payodharāḥ

केचिद्धारिद्रसंकाशाः काकाण्डकनिभास्तथाकेचित्कमलपत्राभाः केचिद्धिङ्गुलकप्रभाः

keciddhāridrasaṃkāśāḥ kākāṇḍakanibhāstathākecitkamalapatrābhāḥ keciddhiṅgulakaprabhāḥ

केचित्पुरवराकाराः केचिद्गजकुलोपमाःकेचिदञ्जनसंकाशाः केचिन्मकरसंस्थिताःविद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तिष्ठन्ति वै घनाः

kecitpuravarākārāḥ kecidgajakulopamāḥkecidañjanasaṃkāśāḥ kecinmakarasaṃsthitāḥvidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttiṣṭhanti vai ghanāḥ

घोररूपा महाराज घोरस्वननिनादिताःततो जलधराः सर्वे व्याप्नुवन्ति नभस्तलम्

ghorarūpā mahārāja ghorasvananināditāḥtato jaladharāḥ sarve vyāpnuvanti nabhastalam

तैरियं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकराआपूर्यते महाराज सलिलौघपरिप्लुता

tairiyaṃ pṛthivī sarvā saparvatavanākarāāpūryate mahārāja salilaughapariplutā

ततस्ते जलदा घोरा राविणः पुरुषर्षभसर्वतः प्लावयन्त्याशु चोदिताः परमेष्ठिना

tataste jaladā ghorā rāviṇaḥ puruṣarṣabhasarvataḥ plāvayantyāśu coditāḥ parameṣṭhinā

वर्षमाणा महत्तोयं पूरयन्तो वसुंधराम्सुघोरमशिवं रौद्रं नाशयन्ति च पावकम्

varṣamāṇā mahattoyaṃ pūrayanto vasuṃdharāmsughoramaśivaṃ raudraṃ nāśayanti ca pāvakam

ततो द्वादश वर्षाणि पयोदास्त उपप्लवेधाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना

tato dvādaśa varṣāṇi payodāsta upaplavedhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā

ततः समुद्रः स्वां वेलामतिक्रामति भारतपर्वताश्च विशीर्यन्ते मही चापि विशीर्यते

tataḥ samudraḥ svāṃ velāmatikrāmati bhārataparvatāśca viśīryante mahī cāpi viśīryate

सर्वतः सहसा भ्रान्तास्ते पयोदा नभस्तलम्संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगपराहताः

sarvataḥ sahasā bhrāntāste payodā nabhastalamsaṃveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegaparāhatāḥ

ततस्तं मारुतं घोरं स्वयम्भूर्मनुजाधिपआदिपद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भारत

tatastaṃ mārutaṃ ghoraṃ svayambhūrmanujādhipaādipadmālayo devaḥ pītvā svapiti bhārata

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमेनष्टे देवासुरगणे यक्षराक्षसवर्जिते

tasminnekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgamenaṣṭe devāsuragaṇe yakṣarākṣasavarjite

निर्मनुष्ये महीपाल निःश्वापदमहीरुहेअनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्भ्रमाम्येकोऽहमादृतः

nirmanuṣye mahīpāla niḥśvāpadamahīruheanantarikṣe loke'sminbhramāmyeko'hamādṛtaḥ

एकार्णवे जले घोरे विचरन्पार्थिवोत्तमअपश्यन्सर्वभूतानि वैक्लव्यमगमं परम्

ekārṇave jale ghore vicaranpārthivottamaapaśyansarvabhūtāni vaiklavyamagamaṃ param

ततः सुदीर्घं गत्वा तु प्लवमानो नराधिपश्रान्तः क्वचिन्न शरणं लभाम्यहमतन्द्रितः

tataḥ sudīrghaṃ gatvā tu plavamāno narādhipaśrāntaḥ kvacinna śaraṇaṃ labhāmyahamatandritaḥ

ततः कदाचित्पश्यामि तस्मिन्सलिलसंप्लवेन्यग्रोधं सुमहान्तं वै विशालं पृथिवीपते

tataḥ kadācitpaśyāmi tasminsalilasaṃplavenyagrodhaṃ sumahāntaṃ vai viśālaṃ pṛthivīpate

शाखायां तस्य वृक्षस्य विस्तीर्णायां नराधिपपर्यङ्के पृथिवीपाल दिव्यास्तरणसंस्तृते

śākhāyāṃ tasya vṛkṣasya vistīrṇāyāṃ narādhipaparyaṅke pṛthivīpāla divyāstaraṇasaṃstṛte

उपविष्टं महाराज पूर्णेन्दुसदृशाननम्फुल्लपद्मविशालाक्षं बालं पश्यामि भारत

upaviṣṭaṃ mahārāja pūrṇendusadṛśānanamphullapadmaviśālākṣaṃ bālaṃ paśyāmi bhārata

ततो मे पृथिवीपाल विस्मयः सुमहानभूत्कथं त्वयं शिशुः शेते लोके नाशमुपागते

tato me pṛthivīpāla vismayaḥ sumahānabhūtkathaṃ tvayaṃ śiśuḥ śete loke nāśamupāgate

तपसा चिन्तयंश्चापि तं शिशुं नोपलक्षयेभूतं भव्यं भविष्यच्च जानन्नपि नराधिप

tapasā cintayaṃścāpi taṃ śiśuṃ nopalakṣayebhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca jānannapi narādhipa

अतसीपुष्पवर्णाभः श्रीवत्सकृतलक्षणःसाक्षाल्लक्ष्म्या इवावासः स तदा प्रतिभाति मे

atasīpuṣpavarṇābhaḥ śrīvatsakṛtalakṣaṇaḥsākṣāllakṣmyā ivāvāsaḥ sa tadā pratibhāti me

ततो मामब्रवीद्बालः स पद्मनिभलोचनःश्रीवत्सधारी द्युतिमान्वाक्यं श्रुतिसुखावहम्

tato māmabravīdbālaḥ sa padmanibhalocanaḥśrīvatsadhārī dyutimānvākyaṃ śrutisukhāvaham

जानामि त्वा परिश्रान्तं तात विश्रामकाङ्क्षिणम्मार्कण्डेय इहास्स्व त्वं यावदिच्छसि भार्गव

jānāmi tvā pariśrāntaṃ tāta viśrāmakāṅkṣiṇammārkaṇḍeya ihāssva tvaṃ yāvadicchasi bhārgava

अभ्यन्तरं शरीरं मे प्रविश्य मुनिसत्तमआस्स्व भो विहितो वासः प्रसादस्ते कृतो मया

abhyantaraṃ śarīraṃ me praviśya munisattamaāssva bho vihito vāsaḥ prasādaste kṛto mayā

ततो बालेन तेनैवमुक्तस्यासीत्तदा ममनिर्वेदो जीविते दीर्घे मनुष्यत्वे च भारत

tato bālena tenaivamuktasyāsīttadā mamanirvedo jīvite dīrghe manuṣyatve ca bhārata

ततो बालेन तेनास्यं सहसा विवृतं कृतम्तस्याहमवशो वक्त्रं दैवयोगात्प्रवेशितः

tato bālena tenāsyaṃ sahasā vivṛtaṃ kṛtamtasyāhamavaśo vaktraṃ daivayogātpraveśitaḥ

ततः प्रविष्टस्तत्कुक्षिं सहसा मनुजाधिपसराष्ट्रनगराकीर्णां कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम्

tataḥ praviṣṭastatkukṣiṃ sahasā manujādhipasarāṣṭranagarākīrṇāṃ kṛtsnāṃ paśyāmi medinīm

गङ्गां शतद्रुं सीतां च यमुनामथ कौशिकीम्चर्मण्वतीं वेत्रवतीं चन्द्रभागां सरस्वतीम्

gaṅgāṃ śatadruṃ sītāṃ ca yamunāmatha kauśikīmcarmaṇvatīṃ vetravatīṃ candrabhāgāṃ sarasvatīm

सिन्धुं चैव विपाशां च नदीं गोदावरीमपिवस्वोकसारां नलिनीं नर्मदां चैव भारत

sindhuṃ caiva vipāśāṃ ca nadīṃ godāvarīmapivasvokasārāṃ nalinīṃ narmadāṃ caiva bhārata

नदीं ताम्रां च वेण्णां च पुण्यतोयां शुभावहाम्सुवेणां कृष्णवेणां च इरामां च महानदीम्शोणं च पुरुषव्याघ्र विशल्यां कम्पुनामपि

nadīṃ tāmrāṃ ca veṇṇāṃ ca puṇyatoyāṃ śubhāvahāmsuveṇāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca irāmāṃ ca mahānadīmśoṇaṃ ca puruṣavyāghra viśalyāṃ kampunāmapi

एताश्चान्याश्च नद्योऽहं पृथिव्यां या नरोत्तमपरिक्रामन्प्रपश्यामि तस्य कुक्षौ महात्मनः

etāścānyāśca nadyo'haṃ pṛthivyāṃ yā narottamaparikrāmanprapaśyāmi tasya kukṣau mahātmanaḥ

ततः समुद्रं पश्यामि यादोगणनिषेवितम्रत्नाकरममित्रघ्न निधानं पयसो महत्

tataḥ samudraṃ paśyāmi yādogaṇaniṣevitamratnākaramamitraghna nidhānaṃ payaso mahat

ततः पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्यविराजितम्जाज्वल्यमानं तेजोभिः पावकार्कसमप्रभैःपश्यामि च महीं राजन्काननैरुपशोभिताम्

tataḥ paśyāmi gaganaṃ candrasūryavirājitamjājvalyamānaṃ tejobhiḥ pāvakārkasamaprabhaiḥpaśyāmi ca mahīṃ rājankānanairupaśobhitām

यजन्ते हि तदा राजन्ब्राह्मणा बहुभिः सवैःक्षत्रियाश्च प्रवर्तन्ते सर्ववर्णानुरञ्जने

yajante hi tadā rājanbrāhmaṇā bahubhiḥ savaiḥkṣatriyāśca pravartante sarvavarṇānurañjane

वैश्याः कृषिं यथान्यायं कारयन्ति नराधिपशुश्रूषायां च निरता द्विजानां वृषलास्तथा

vaiśyāḥ kṛṣiṃ yathānyāyaṃ kārayanti narādhipaśuśrūṣāyāṃ ca niratā dvijānāṃ vṛṣalāstathā

ततः परिपतन्राजंस्तस्य कुक्षौ महात्मनःहिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम्

tataḥ paripatanrājaṃstasya kukṣau mahātmanaḥhimavantaṃ ca paśyāmi hemakūṭaṃ ca parvatam

निषधं चापि पश्यामि श्वेतं च रजताचितम्पश्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम्

niṣadhaṃ cāpi paśyāmi śvetaṃ ca rajatācitampaśyāmi ca mahīpāla parvataṃ gandhamādanam

मन्दरं मनुजव्याघ्र नीलं चापि महागिरिम्पश्यामि च महाराज मेरुं कनकपर्वतम्

mandaraṃ manujavyāghra nīlaṃ cāpi mahāgirimpaśyāmi ca mahārāja meruṃ kanakaparvatam

महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्ध्यं च गिरिमुत्तमम्मलयं चापि पश्यामि पारियात्रं च पर्वतम्

mahendraṃ caiva paśyāmi vindhyaṃ ca girimuttamammalayaṃ cāpi paśyāmi pāriyātraṃ ca parvatam

एते चान्ये च बहवो यावन्तः पृथिवीधराःतस्योदरे मया दृष्टाः सर्वरत्नविभूषिताः

ete cānye ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥtasyodare mayā dṛṣṭāḥ sarvaratnavibhūṣitāḥ

सिंहान्व्याघ्रान्वराहांश्च नागांश्च मनुजाधिपपृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपतेतानि सर्वाण्यहं तत्र पश्यन्पर्यचरं तदा

siṃhānvyāghrānvarāhāṃśca nāgāṃśca manujādhipapṛthivyāṃ yāni cānyāni sattvāni jagatīpatetāni sarvāṇyahaṃ tatra paśyanparyacaraṃ tadā

कुक्षौ तस्य नरव्याघ्र प्रविष्टः संचरन्दिशःशक्रादींश्चापि पश्यामि कृत्स्नान्देवगणांस्तथा

kukṣau tasya naravyāghra praviṣṭaḥ saṃcarandiśaḥśakrādīṃścāpi paśyāmi kṛtsnāndevagaṇāṃstathā

गन्धर्वाप्सरसो यक्षानृषींश्चैव महीपतेदैत्यदानवसंघांश्च कालेयांश्च नराधिपसिंहिकातनयांश्चापि ये चान्ये सुरशत्रवः

gandharvāpsaraso yakṣānṛṣīṃścaiva mahīpatedaityadānavasaṃghāṃśca kāleyāṃśca narādhipasiṃhikātanayāṃścāpi ye cānye suraśatravaḥ

यच्च किंचिन्मया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम्तदपश्यमहं सर्वं तस्य कुक्षौ महात्मनःफलाहारः प्रविचरन्कृत्स्नं जगदिदं तदा

yacca kiṃcinmayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamamtadapaśyamahaṃ sarvaṃ tasya kukṣau mahātmanaḥphalāhāraḥ pravicarankṛtsnaṃ jagadidaṃ tadā

अन्तः शरीरे तस्याहं वर्षाणामधिकं शतम्न च पश्यामि तस्याहमन्तं देहस्य कुत्रचित्

antaḥ śarīre tasyāhaṃ varṣāṇāmadhikaṃ śatamna ca paśyāmi tasyāhamantaṃ dehasya kutracit

सततं धावमानश्च चिन्तयानो विशां पतेआसादयामि नैवान्तं तस्य राजन्महात्मनः

satataṃ dhāvamānaśca cintayāno viśāṃ pateāsādayāmi naivāntaṃ tasya rājanmahātmanaḥ

ततस्तमेव शरणं गतोऽस्मि विधिवत्तदावरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च

tatastameva śaraṇaṃ gato'smi vidhivattadāvareṇyaṃ varadaṃ devaṃ manasā karmaṇaiva ca

ततोऽहं सहसा राजन्वायुवेगेन निःसृतःमहात्मनो मुखात्तस्य विवृतात्पुरुषोत्तम

tato'haṃ sahasā rājanvāyuvegena niḥsṛtaḥmahātmano mukhāttasya vivṛtātpuruṣottama

ततस्तस्यैव शाखायां न्यग्रोधस्य विशां पतेआस्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नमादाय वै जगत्

tatastasyaiva śākhāyāṃ nyagrodhasya viśāṃ pateāste manujaśārdūla kṛtsnamādāya vai jagat

तेनैव बालवेषेण श्रीवत्सकृतलक्षणम्आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्यमिततेजसम्

tenaiva bālaveṣeṇa śrīvatsakṛtalakṣaṇamāsīnaṃ taṃ naravyāghra paśyāmyamitatejasam

ततो मामब्रवीद्वीर स बालः प्रहसन्निवश्रीवत्सधारी द्युतिमान्पीतवासा महाद्युतिः

tato māmabravīdvīra sa bālaḥ prahasannivaśrīvatsadhārī dyutimānpītavāsā mahādyutiḥ

अपीदानीं शरीरेऽस्मिन्मामके मुनिसत्तमउषितस्त्वं सुविश्रान्तो मार्कण्डेय ब्रवीहि मे

apīdānīṃ śarīre'sminmāmake munisattamauṣitastvaṃ suviśrānto mārkaṇḍeya bravīhi me

मुहूर्तादथ मे दृष्टिः प्रादुर्भूता पुनर्नवायया निर्मुक्तमात्मानमपश्यं लब्धचेतसम्

muhūrtādatha me dṛṣṭiḥ prādurbhūtā punarnavāyayā nirmuktamātmānamapaśyaṃ labdhacetasam

तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितौसुजातौ मृदुरक्ताभिरङ्गुलीभिरलंकृतौ

tasya tāmratalau tāta caraṇau supratiṣṭhitausujātau mṛduraktābhiraṅgulībhiralaṃkṛtau

प्रयतेन मया मूर्ध्ना गृहीत्वा ह्यभिवन्दितौदृष्ट्वापरिमितं तस्य प्रभावममितौजसः

prayatena mayā mūrdhnā gṛhītvā hyabhivanditaudṛṣṭvāparimitaṃ tasya prabhāvamamitaujasaḥ

विनयेनाञ्जलिं कृत्वा प्रयत्नेनोपगम्य चदृष्टो मया स भूतात्मा देवः कमललोचनः

vinayenāñjaliṃ kṛtvā prayatnenopagamya cadṛṣṭo mayā sa bhūtātmā devaḥ kamalalocanaḥ

तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा नमस्कृत्येदमब्रुवम्ज्ञातुमिच्छामि देव त्वां मायां चेमां तवोत्तमाम्

tamahaṃ prāñjalirbhūtvā namaskṛtyedamabruvamjñātumicchāmi deva tvāṃ māyāṃ cemāṃ tavottamām

आस्येनानुप्रविष्टोऽहं शरीरं भगवंस्तवदृष्टवानखिलाँल्लोकान्समस्ताञ्जठरे तव

āsyenānupraviṣṭo'haṃ śarīraṃ bhagavaṃstavadṛṣṭavānakhilām̐llokānsamastāñjaṭhare tava

तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाःयक्षगन्धर्वनागाश्च जगत्स्थावरजङ्गमम्

tava deva śarīrasthā devadānavarākṣasāḥyakṣagandharvanāgāśca jagatsthāvarajaṅgamam

त्वत्प्रसादाच्च मे देव स्मृतिर्न परिहीयतेद्रुतमन्तः शरीरे ते सततं परिधावतः

tvatprasādācca me deva smṛtirna parihīyatedrutamantaḥ śarīre te satataṃ paridhāvataḥ

इच्छामि पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाहमनिन्दितइह भूत्वा शिशुः साक्षात्किं भवानवतिष्ठतेपीत्वा जगदिदं विश्वमेतदाख्यातुमर्हसि

icchāmi puṇḍarīkākṣa jñātuṃ tvāhamaninditaiha bhūtvā śiśuḥ sākṣātkiṃ bhavānavatiṣṭhatepītvā jagadidaṃ viśvametadākhyātumarhasi

किमर्थं च जगत्सर्वं शरीरस्थं तवानघकियन्तं च त्वया कालमिह स्थेयमरिंदम

kimarthaṃ ca jagatsarvaṃ śarīrasthaṃ tavānaghakiyantaṃ ca tvayā kālamiha stheyamariṃdama

एतदिच्छामि देवेश श्रोतुं ब्राह्मणकाम्ययात्वत्तः कमलपत्राक्ष विस्तरेण यथातथम्महद्ध्येतदचिन्त्यं च यदहं दृष्टवान्प्रभो

etadicchāmi deveśa śrotuṃ brāhmaṇakāmyayātvattaḥ kamalapatrākṣa vistareṇa yathātathammahaddhyetadacintyaṃ ca yadahaṃ dṛṣṭavānprabho

इत्युक्तः स मया श्रीमान्देवदेवो महाद्युतिःसान्त्वयन्मामिदं वाक्यमुवाच वदतां वरः

ityuktaḥ sa mayā śrīmāndevadevo mahādyutiḥsāntvayanmāmidaṃ vākyamuvāca vadatāṃ varaḥ