Parva.Adhyaya 3.195

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

धुन्धुर्नाम महातेजास्तयोः पुत्रो महाद्युतिःस तपोऽतप्यत महन्महावीर्यपराक्रमः

dhundhurnāma mahātejāstayoḥ putro mahādyutiḥsa tapo'tapyata mahanmahāvīryaparākramaḥ

अतिष्ठदेकपादेन कृशो धमनिसंततःतस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो वरं वव्रे स च प्रभो

atiṣṭhadekapādena kṛśo dhamanisaṃtataḥtasmai brahmā dadau prīto varaṃ vavre sa ca prabho

देवदानवयक्षाणां सर्पगन्धर्वरक्षसाम्अवध्योऽहं भवेयं वै वर एष वृतो मया

devadānavayakṣāṇāṃ sarpagandharvarakṣasāmavadhyo'haṃ bhaveyaṃ vai vara eṣa vṛto mayā

एवं भवतु गच्छेति तमुवाच पितामहःस एवमुक्तस्तत्पादौ मूर्ध्ना स्पृश्य जगाम ह

evaṃ bhavatu gaccheti tamuvāca pitāmahaḥsa evamuktastatpādau mūrdhnā spṛśya jagāma ha

स तु धुन्धुर्वरं लब्ध्वा महावीर्यपराक्रमःअनुस्मरन्पितृवधं ततो विष्णुमुपाद्रवत्

sa tu dhundhurvaraṃ labdhvā mahāvīryaparākramaḥanusmaranpitṛvadhaṃ tato viṣṇumupādravat

स तु देवान्सगन्धर्वाञ्जित्वा धुन्धुरमर्षणःबबाध सर्वानसकृद्देवान्विष्णुं च वै भृशम्

sa tu devānsagandharvāñjitvā dhundhuramarṣaṇaḥbabādha sarvānasakṛddevānviṣṇuṃ ca vai bhṛśam

समुद्रो वालुकापूर्ण उज्जानक इति स्मृतःआगम्य च स दुष्टात्मा तं देशं भरतर्षभबाधते स्म परं शक्त्या तमुत्तङ्काश्रमं प्रभो

samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smṛtaḥāgamya ca sa duṣṭātmā taṃ deśaṃ bharatarṣabhabādhate sma paraṃ śaktyā tamuttaṅkāśramaṃ prabho

अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितस्तदामधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर्भीमपराक्रमः

antarbhūmigatastatra vālukāntarhitastadāmadhukaiṭabhayoḥ putro dhundhurbhīmaparākramaḥ

शेते लोकविनाशाय तपोबलसमाश्रितःउत्तङ्कस्याश्रमाभ्याशे निःश्वसन्पावकार्चिषः

śete lokavināśāya tapobalasamāśritaḥuttaṅkasyāśramābhyāśe niḥśvasanpāvakārciṣaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु सभृत्यबलवाहनःकुवलाश्वो नरपतिरन्वितो बलशालिनाम्

etasminneva kāle tu sabhṛtyabalavāhanaḥkuvalāśvo narapatiranvito balaśālinām

सहस्रैरेकविंशत्या पुत्राणामरिमर्दनःप्रायादुत्तङ्कसहितो धुन्धोस्तस्य निवेशनम्

sahasrairekaviṃśatyā putrāṇāmarimardanaḥprāyāduttaṅkasahito dhundhostasya niveśanam

तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवांस्तेजसा प्रभुःउत्तङ्कस्य नियोगेन लोकानां हितकाम्यया

tamāviśattato viṣṇurbhagavāṃstejasā prabhuḥuttaṅkasya niyogena lokānāṃ hitakāmyayā

तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत्एष श्रीमान्नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति

tasminprayāte durdharṣe divi śabdo mahānabhūteṣa śrīmānnṛpasuto dhundhumāro bhaviṣyati

दिव्यैश्च पुष्पैस्तं देवाः समन्तात्पर्यवाकिरन्देवदुन्दुभयश्चैव नेदुः स्वयमुदीरिताः

divyaiśca puṣpaistaṃ devāḥ samantātparyavākirandevadundubhayaścaiva neduḥ svayamudīritāḥ

शीतश्च वायुः प्रववौ प्रयाणे तस्य धीमतःविपांसुलां महीं कुर्वन्ववर्ष च सुरेश्वरः

śītaśca vāyuḥ pravavau prayāṇe tasya dhīmataḥvipāṃsulāṃ mahīṃ kurvanvavarṣa ca sureśvaraḥ

अन्तरिक्षे विमानानि देवतानां युधिष्ठिरतत्रैव समदृश्यन्त धुन्धुर्यत्र महासुरः

antarikṣe vimānāni devatānāṃ yudhiṣṭhiratatraiva samadṛśyanta dhundhuryatra mahāsuraḥ

कुवलाश्वस्य धुन्धोश्च युद्धकौतूहलान्विताःदेवगन्धर्वसहिताः समवैक्षन्महर्षयः

kuvalāśvasya dhundhośca yuddhakautūhalānvitāḥdevagandharvasahitāḥ samavaikṣanmaharṣayaḥ

नारायणेन कौरव्य तेजसाप्यायितस्तदास गतो नृपतिः क्षिप्रं पुत्रैस्तैः सर्वतोदिशम्

nārāyaṇena kauravya tejasāpyāyitastadāsa gato nṛpatiḥ kṣipraṃ putraistaiḥ sarvatodiśam

अर्णवं खानयामास कुवलाश्वो महीपतिःकुवलाश्वस्य पुत्रैस्तु तस्मिन्वै वालुकार्णवे

arṇavaṃ khānayāmāsa kuvalāśvo mahīpatiḥkuvalāśvasya putraistu tasminvai vālukārṇave

सप्तभिर्दिवसैः खात्वा दृष्टो धुन्धुर्महाबलःआसीद्घोरं वपुस्तस्य वालुकान्तर्हितं महत्दीप्यमानं यथा सूर्यस्तेजसा भरतर्षभ

saptabhirdivasaiḥ khātvā dṛṣṭo dhundhurmahābalaḥāsīdghoraṃ vapustasya vālukāntarhitaṃ mahatdīpyamānaṃ yathā sūryastejasā bharatarṣabha

ततो धुन्धुर्महाराज दिशमाश्रित्य पश्चिमाम्सुप्तोऽभूद्राजशार्दूल कालानलसमद्युतिः

tato dhundhurmahārāja diśamāśritya paścimāmsupto'bhūdrājaśārdūla kālānalasamadyutiḥ

कुवलाश्वस्य पुत्रैस्तु सर्वतः परिवारितःअभिद्रुतः शरैस्तीक्ष्णैर्गदाभिर्मुसलैरपिपट्टिशैः परिघैः प्रासैः खड्गैश्च विमलैः शितैः

kuvalāśvasya putraistu sarvataḥ parivāritaḥabhidrutaḥ śaraistīkṣṇairgadābhirmusalairapipaṭṭiśaiḥ parighaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiśca vimalaiḥ śitaiḥ

स वध्यमानः संक्रुद्धः समुत्तस्थौ महाबलःक्रुद्धश्चाभक्षयत्तेषां शस्त्राणि विविधानि च

sa vadhyamānaḥ saṃkruddhaḥ samuttasthau mahābalaḥkruddhaścābhakṣayatteṣāṃ śastrāṇi vividhāni ca

आस्याद्वमन्पावकं स संवर्तकसमं तदातान्सर्वान्नृपतेः पुत्रानदहत्स्वेन तेजसा

āsyādvamanpāvakaṃ sa saṃvartakasamaṃ tadātānsarvānnṛpateḥ putrānadahatsvena tejasā

मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्तयन्निवक्षणेन राजशार्दूल पुरेव कपिलः प्रभुःसगरस्यात्मजान्क्रुद्धस्तदद्भुतमिवाभवत्

mukhajenāgninā kruddho lokānudvartayannivakṣaṇena rājaśārdūla pureva kapilaḥ prabhuḥsagarasyātmajānkruddhastadadbhutamivābhavat

तेषु क्रोधाग्निदग्धेषु तदा भरतसत्तमतं प्रबुद्धं महात्मानं कुम्भकर्णमिवापरम्आससाद महातेजाः कुवलाश्वो महीपतिः

teṣu krodhāgnidagdheṣu tadā bharatasattamataṃ prabuddhaṃ mahātmānaṃ kumbhakarṇamivāparamāsasāda mahātejāḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ

तस्य वारि महाराज सुस्राव बहु देहतःतदापीयत तत्तेजो राजा वारिमयं नृपयोगी योगेन वह्निं च शमयामास वारिणा

tasya vāri mahārāja susrāva bahu dehataḥtadāpīyata tattejo rājā vārimayaṃ nṛpayogī yogena vahniṃ ca śamayāmāsa vāriṇā

ब्रह्मास्त्रेण तदा राजा दैत्यं क्रूरपराक्रमम्ददाह भरतश्रेष्ठ सर्वलोकाभयाय वै

brahmāstreṇa tadā rājā daityaṃ krūraparākramamdadāha bharataśreṣṭha sarvalokābhayāya vai

सोऽस्त्रेण दग्ध्वा राजर्षिः कुवलाश्वो महासुरम्सुरशत्रुममित्रघ्नस्त्रिलोकेश इवापरःधुन्धुमार इति ख्यातो नाम्ना समभवत्ततः

so'streṇa dagdhvā rājarṣiḥ kuvalāśvo mahāsuramsuraśatrumamitraghnastrilokeśa ivāparaḥdhundhumāra iti khyāto nāmnā samabhavattataḥ

प्रीतैश्च त्रिदशैः सर्वैर्महर्षिसहितैस्तदावरं वृणीष्वेत्युक्तः स प्राञ्जलिः प्रणतस्तदाअतीव मुदितो राजन्निदं वचनमब्रवीत्

prītaiśca tridaśaiḥ sarvairmaharṣisahitaistadāvaraṃ vṛṇīṣvetyuktaḥ sa prāñjaliḥ praṇatastadāatīva mudito rājannidaṃ vacanamabravīt

दद्यां वित्तं द्विजाग्र्येभ्यः शत्रूणां चापि दुर्जयःसख्यं च विष्णुना मे स्याद्भूतेष्वद्रोह एव चधर्मे रतिश्च सततं स्वर्गे वासस्तथाक्षयः

dadyāṃ vittaṃ dvijāgryebhyaḥ śatrūṇāṃ cāpi durjayaḥsakhyaṃ ca viṣṇunā me syādbhūteṣvadroha eva cadharme ratiśca satataṃ svarge vāsastathākṣayaḥ

तथास्त्विति ततो देवैः प्रीतैरुक्तः स पार्थिवःऋषिभिश्च सगन्धर्वैरुत्तङ्केन च धीमता

tathāstviti tato devaiḥ prītairuktaḥ sa pārthivaḥṛṣibhiśca sagandharvairuttaṅkena ca dhīmatā

सभाज्य चैनं विविधैराशीर्वादैस्ततो नृपम्देवा महर्षयश्चैव स्वानि स्थानानि भेजिरे

sabhājya cainaṃ vividhairāśīrvādaistato nṛpamdevā maharṣayaścaiva svāni sthānāni bhejire

तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा युधिष्ठिर तदाभवन्दृढाश्वः कपिलाश्वश्च चन्द्राश्वश्चैव भारततेभ्यः परम्परा राजन्निक्ष्वाकूणां महात्मनाम्

tasya putrāstrayaḥ śiṣṭā yudhiṣṭhira tadābhavandṛḍhāśvaḥ kapilāśvaśca candrāśvaścaiva bhāratatebhyaḥ paramparā rājannikṣvākūṇāṃ mahātmanām

एवं स निहतस्तेन कुवलाश्वेन सत्तमधुन्धुर्दैत्यो महावीर्यो मधुकैटभयोः सुतः

evaṃ sa nihatastena kuvalāśvena sattamadhundhurdaityo mahāvīryo madhukaiṭabhayoḥ sutaḥ

कुवलाश्वस्तु नृपतिर्धुन्धुमार इति स्मृतःनाम्ना च गुणसंयुक्तस्तदा प्रभृति सोऽभवत्

kuvalāśvastu nṛpatirdhundhumāra iti smṛtaḥnāmnā ca guṇasaṃyuktastadā prabhṛti so'bhavat

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसिधौन्धुमारमुपाख्यानं प्रथितं यस्य कर्मणा

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasidhaundhumāramupākhyānaṃ prathitaṃ yasya karmaṇā

इदं तु पुण्यमाख्यानं विष्णोः समनुकीर्तनम्शृणुयाद्यः स धर्मात्मा पुत्रवांश्च भवेन्नरः

idaṃ tu puṇyamākhyānaṃ viṣṇoḥ samanukīrtanamśṛṇuyādyaḥ sa dharmātmā putravāṃśca bhavennaraḥ

आयुष्मान्धृतिमांश्चैव श्रुत्वा भवति पर्वसुन च व्याधिभयं किंचित्प्राप्नोति विगतज्वरः

āyuṣmāndhṛtimāṃścaiva śrutvā bhavati parvasuna ca vyādhibhayaṃ kiṃcitprāpnoti vigatajvaraḥ