Parva.Adhyaya 3.206

व्याध उवाच · vyādha uvāca

एवं शप्तोऽहमृषिणा तदा द्विजवरोत्तमअभिप्रसादयमृषिं गिरा वाक्यविशारदम्

evaṃ śapto'hamṛṣiṇā tadā dvijavarottamaabhiprasādayamṛṣiṃ girā vākyaviśāradam

अजानता मयाकार्यमिदमद्य कृतं मुनेक्षन्तुमर्हसि तत्सर्वं प्रसीद भगवन्निति

ajānatā mayākāryamidamadya kṛtaṃ munekṣantumarhasi tatsarvaṃ prasīda bhagavanniti

ऋषिरुवाचनान्यथा भविता शाप एवमेतदसंशयम्आनृशंस्यादहं किंचित्कर्तानुग्रहमद्य ते

ṛṣiruvācanānyathā bhavitā śāpa evametadasaṃśayamānṛśaṃsyādahaṃ kiṃcitkartānugrahamadya te

शूद्रयोनौ वर्तमानो धर्मज्ञो भविता ह्यसिमातापित्रोश्च शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः

śūdrayonau vartamāno dharmajño bhavitā hyasimātāpitrośca śuśrūṣāṃ kariṣyasi na saṃśayaḥ

तया शुश्रूषया सिद्धिं महतीं समवाप्स्यसिजातिस्मरश्च भविता स्वर्गं चैव गमिष्यसिशापक्षयान्ते निर्वृत्ते भवितासि पुनर्द्विजः

tayā śuśrūṣayā siddhiṃ mahatīṃ samavāpsyasijātismaraśca bhavitā svargaṃ caiva gamiṣyasiśāpakṣayānte nirvṛtte bhavitāsi punardvijaḥ

व्याध उवाच · vyādha uvāca

एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणास्म्युग्रतेजसाप्रसादश्च कृतस्तेन ममैवं द्विपदां वर

evaṃ śaptaḥ purā tena ṛṣiṇāsmyugratejasāprasādaśca kṛtastena mamaivaṃ dvipadāṃ vara

शरं चोद्धृतवानस्मि तस्य वै द्विजसत्तमआश्रमं च मया नीतो न च प्राणैर्व्ययुज्यत

śaraṃ coddhṛtavānasmi tasya vai dvijasattamaāśramaṃ ca mayā nīto na ca prāṇairvyayujyata

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा मम पुराभवत्अभितश्चापि गन्तव्यं मया स्वर्गं द्विजोत्तम

etatte sarvamākhyātaṃ yathā mama purābhavatabhitaścāpi gantavyaṃ mayā svargaṃ dvijottama

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

एवमेतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि चप्राप्नुवन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसिदुष्करं हि कृतं तात जानता जातिमात्मनः

evametāni puruṣā duḥkhāni ca sukhāni caprāpnuvanti mahābuddhe notkaṇṭhāṃ kartumarhasiduṣkaraṃ hi kṛtaṃ tāta jānatā jātimātmanaḥ

कर्मदोषश्च वै विद्वन्नात्मजातिकृतेन वैकंचित्कालं मृष्यतां वै ततोऽसि भविता द्विजःसांप्रतं च मतो मेऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः

karmadoṣaśca vai vidvannātmajātikṛtena vaikaṃcitkālaṃ mṛṣyatāṃ vai tato'si bhavitā dvijaḥsāṃprataṃ ca mato me'si brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ

ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसुदाम्भिको दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशो भवेत्

brāhmaṇaḥ patanīyeṣu vartamāno vikarmasudāmbhiko duṣkṛtaprāyaḥ śūdreṇa sadṛśo bhavet

यस्तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितःतं ब्राह्मणमहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद्द्विजः

yastu śūdro dame satye dharme ca satatotthitaḥtaṃ brāhmaṇamahaṃ manye vṛttena hi bhaveddvijaḥ

कर्मदोषेण विषमां गतिमाप्नोति दारुणाम्क्षीणदोषमहं मन्ये चाभितस्त्वां नरोत्तम

karmadoṣeṇa viṣamāṃ gatimāpnoti dāruṇāmkṣīṇadoṣamahaṃ manye cābhitastvāṃ narottama

कर्तुमर्हसि नोत्कण्ठां त्वद्विधा ह्यविषादिनःलोकवृत्तान्तवृत्तज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः

kartumarhasi notkaṇṭhāṃ tvadvidhā hyaviṣādinaḥlokavṛttāntavṛttajñā nityaṃ dharmaparāyaṇāḥ

व्याध उवाच · vyādha uvāca

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैःएतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतां व्रजेत्

prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīramauṣadhaiḥetadvijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāṃ vrajet

अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य चमानुषा मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते अल्पबुद्धयः

aniṣṭasaṃprayogācca viprayogātpriyasya camānuṣā mānasairduḥkhairyujyante alpabuddhayaḥ

गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव चसर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते

guṇairbhūtāni yujyante viyujyante tathaiva casarvāṇi naitadekasya śokasthānaṃ hi vidyate

अनिष्टेनान्वितं पश्यंस्तथा क्षिप्रं विरज्यतेततश्च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्युपक्रमम्शोचतो न भवेत्किंचित्केवलं परितप्यते

aniṣṭenānvitaṃ paśyaṃstathā kṣipraṃ virajyatetataśca pratikurvanti yadi paśyantyupakramamśocato na bhavetkiṃcitkevalaṃ paritapyate

परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाप्युभयं नराःत एव सुखमेधन्ते ज्ञानतृप्ता मनीषिणः

parityajanti ye duḥkhaṃ sukhaṃ vāpyubhayaṃ narāḥta eva sukhamedhante jñānatṛptā manīṣiṇaḥ

असंतोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताःअसंतोषस्य नास्त्यन्तस्तुष्टिस्तु परमं सुखम्न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम्

asaṃtoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥasaṃtoṣasya nāstyantastuṣṭistu paramaṃ sukhamna śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim

न विषादे मनः कार्यं विषादो विषमुत्तमम्मारयत्यकृतप्रज्ञं बालं क्रुद्ध इवोरगः

na viṣāde manaḥ kāryaṃ viṣādo viṣamuttamammārayatyakṛtaprajñaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ

यं विषादोऽभिभवति विषमे समुपस्थितेतेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते

yaṃ viṣādo'bhibhavati viṣame samupasthitetejasā tasya hīnasya puruṣārtho na vidyate

अवश्यं क्रियमाणस्य कर्मणो दृश्यते फलम्न हि निर्वेदमागम्य किंचित्प्राप्नोति शोभनम्

avaśyaṃ kriyamāṇasya karmaṇo dṛśyate phalamna hi nirvedamāgamya kiṃcitprāpnoti śobhanam

अथाप्युपायं पश्येत दुःखस्य परिमोक्षणेअशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत्

athāpyupāyaṃ paśyeta duḥkhasya parimokṣaṇeaśocannārabhetaiva yuktaścāvyasanī bhavet

भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताःन शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम्

bhūteṣvabhāvaṃ saṃcintya ye tu buddheḥ paraṃ gatāḥna śocanti kṛtaprajñāḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim

न शोचामि च वै विद्वन्कालाकाङ्क्षी स्थितोऽस्म्यहम्एतैर्निदर्शनैर्ब्रह्मन्नावसीदामि सत्तम

na śocāmi ca vai vidvankālākāṅkṣī sthito'smyahametairnidarśanairbrahmannāvasīdāmi sattama

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

कृतप्रज्ञोऽसि मेधावी बुद्धिश्च विपुला तवनाहं भवन्तं शोचामि ज्ञानतृप्तोऽसि धर्मवित्

kṛtaprajño'si medhāvī buddhiśca vipulā tavanāhaṃ bhavantaṃ śocāmi jñānatṛpto'si dharmavit

आपृच्छे त्वां स्वस्ति तेऽस्तु धर्मस्त्वा परिरक्षतुअप्रमादस्तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतां वर

āpṛcche tvāṃ svasti te'stu dharmastvā parirakṣatuapramādastu kartavyo dharme dharmabhṛtāṃ vara

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

बाढमित्येव तं व्याधः कृताञ्जलिरुवाच हप्रदक्षिणमथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः

bāḍhamityeva taṃ vyādhaḥ kṛtāñjaliruvāca hapradakṣiṇamatho kṛtvā prasthito dvijasattamaḥ

स तु गत्वा द्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस्तदामातापितृभ्यां वृद्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः

sa tu gatvā dvijaḥ sarvāṃ śuśrūṣāṃ kṛtavāṃstadāmātāpitṛbhyāṃ vṛddhābhyāṃ yathānyāyaṃ susaṃśitaḥ

एतत्ते सर्वमाख्यातं निखिलेन युधिष्ठिरपृष्टवानसि यं तात धर्मं धर्मभृतां वर

etatte sarvamākhyātaṃ nikhilena yudhiṣṭhirapṛṣṭavānasi yaṃ tāta dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara

पतिव्रताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तममातापित्रोश्च शुश्रूषा व्याधे धर्मश्च कीर्तितः

pativratāyā māhātmyaṃ brāhmaṇasya ca sattamamātāpitrośca śuśrūṣā vyādhe dharmaśca kīrtitaḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्धर्माख्यानमनुत्तमम्सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ कथितं द्विजसत्तम

atyadbhutamidaṃ brahmandharmākhyānamanuttamamsarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭha kathitaṃ dvijasattama

सुखश्रव्यतया विद्वन्मुहूर्तमिव मे गतम्न हि तृप्तोऽस्मि भगवञ्शृण्वानो धर्ममुत्तमम्

sukhaśravyatayā vidvanmuhūrtamiva me gatamna hi tṛpto'smi bhagavañśṛṇvāno dharmamuttamam