Parva.Adhyaya 3.219

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

श्रिया जुष्टं महासेनं देवसेनापतिं कृतम्सप्तर्षिपत्न्यः षड्देव्यस्तत्सकाशमथागमन्

śriyā juṣṭaṃ mahāsenaṃ devasenāpatiṃ kṛtamsaptarṣipatnyaḥ ṣaḍdevyastatsakāśamathāgaman

ऋषिभिः संपरित्यक्ता धर्मयुक्ता महाव्रताःद्रुतमागम्य चोचुस्ता देवसेनापतिं प्रभुम्

ṛṣibhiḥ saṃparityaktā dharmayuktā mahāvratāḥdrutamāgamya cocustā devasenāpatiṃ prabhum

वयं पुत्र परित्यक्ता भर्तृभिर्देवसंमितैःअकारणाद्रुषा तात पुण्यस्थानात्परिच्युताः

vayaṃ putra parityaktā bhartṛbhirdevasaṃmitaiḥakāraṇādruṣā tāta puṇyasthānātparicyutāḥ

अस्माभिः किल जातस्त्वमिति केनाप्युदाहृतम्असत्यमेतत्संश्रुत्य तस्मान्नस्त्रातुमर्हसि

asmābhiḥ kila jātastvamiti kenāpyudāhṛtamasatyametatsaṃśrutya tasmānnastrātumarhasi

अक्षयश्च भवेत्स्वर्गस्त्वत्प्रसादाद्धि नः प्रभोत्वां पुत्रं चाप्यभीप्सामः कृत्वैतदनृणो भव

akṣayaśca bhavetsvargastvatprasādāddhi naḥ prabhotvāṃ putraṃ cāpyabhīpsāmaḥ kṛtvaitadanṛṇo bhava

स्कन्द उवाच · skanda uvāca

मातरो हि भवत्यो मे सुतो वोऽहमनिन्दिताःयच्चाभीप्सथ तत्सर्वं संभविष्यति वस्तथा

mātaro hi bhavatyo me suto vo'hamaninditāḥyaccābhīpsatha tatsarvaṃ saṃbhaviṣyati vastathā

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

एवमुक्ते ततः शक्रं किं कार्यमिति सोऽब्रवीत्उक्तः स्कन्देन ब्रूहीति सोऽब्रवीद्वासवस्ततः

evamukte tataḥ śakraṃ kiṃ kāryamiti so'bravītuktaḥ skandena brūhīti so'bravīdvāsavastataḥ

अभिजित्स्पर्धमाना तु रोहिण्या कन्यसी स्वसाइच्छन्ती ज्येष्ठतां देवी तपस्तप्तुं वनं गता

abhijitspardhamānā tu rohiṇyā kanyasī svasāicchantī jyeṣṭhatāṃ devī tapastaptuṃ vanaṃ gatā

तत्र मूढोऽस्मि भद्रं ते नक्षत्रं गगनाच्च्युतम्कालं त्विमं परं स्कन्द ब्रह्मणा सह चिन्तय

tatra mūḍho'smi bhadraṃ te nakṣatraṃ gaganāccyutamkālaṃ tvimaṃ paraṃ skanda brahmaṇā saha cintaya

धनिष्ठादिस्तदा कालो ब्रह्मणा परिनिर्मितःरोहिण्याद्योऽभवत्पूर्वमेवं संख्या समाभवत्

dhaniṣṭhādistadā kālo brahmaṇā parinirmitaḥrohiṇyādyo'bhavatpūrvamevaṃ saṃkhyā samābhavat

एवमुक्ते तु शक्रेण त्रिदिवं कृत्तिका गताःनक्षत्रं शकटाकारं भाति तद्वह्निदैवतम्

evamukte tu śakreṇa tridivaṃ kṛttikā gatāḥnakṣatraṃ śakaṭākāraṃ bhāti tadvahnidaivatam

विनता चाब्रवीत्स्कन्दं मम त्वं पिण्डदः सुतःइच्छामि नित्यमेवाहं त्वया पुत्र सहासितुम्

vinatā cābravītskandaṃ mama tvaṃ piṇḍadaḥ sutaḥicchāmi nityamevāhaṃ tvayā putra sahāsitum

स्कन्द उवाच · skanda uvāca

एवमस्तु नमस्तेऽस्तु पुत्रस्नेहात्प्रशाधि माम्स्नुषया पूज्यमाना वै देवि वत्स्यसि नित्यदा

evamastu namaste'stu putrasnehātpraśādhi māmsnuṣayā pūjyamānā vai devi vatsyasi nityadā

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

अथ मातृगणः सर्वः स्कन्दं वचनमब्रवीत्वयं सर्वस्य लोकस्य मातरः कविभिः स्तुताःइच्छामो मातरस्तुभ्यं भवितुं पूजयस्व नः

atha mātṛgaṇaḥ sarvaḥ skandaṃ vacanamabravītvayaṃ sarvasya lokasya mātaraḥ kavibhiḥ stutāḥicchāmo mātarastubhyaṃ bhavituṃ pūjayasva naḥ

स्कन्द उवाच · skanda uvāca

मातरस्तु भवत्यो मे भवतीनामहं सुतःउच्यतां यन्मया कार्यं भवतीनामथेप्सितम्

mātarastu bhavatyo me bhavatīnāmahaṃ sutaḥucyatāṃ yanmayā kāryaṃ bhavatīnāmathepsitam

मातर ऊचुःयास्तु ता मातरः पूर्वं लोकस्यास्य प्रकल्पिताःअस्माकं तद्भवेत्स्थानं तासां चैव न तद्भवेत्

mātara ūcuḥyāstu tā mātaraḥ pūrvaṃ lokasyāsya prakalpitāḥasmākaṃ tadbhavetsthānaṃ tāsāṃ caiva na tadbhavet

भवेम पूज्या लोकस्य न ताः पूज्याः सुरर्षभप्रजास्माकं हृतास्ताभिस्त्वत्कृते ताः प्रयच्छ नः

bhavema pūjyā lokasya na tāḥ pūjyāḥ surarṣabhaprajāsmākaṃ hṛtāstābhistvatkṛte tāḥ prayaccha naḥ

स्कन्द उवाच · skanda uvāca

दत्ताः प्रजा न ताः शक्या भवतीभिर्निषेवितुम्अन्यां वः कां प्रयच्छामि प्रजां यां मनसेच्छथ

dattāḥ prajā na tāḥ śakyā bhavatībhirniṣevitumanyāṃ vaḥ kāṃ prayacchāmi prajāṃ yāṃ manasecchatha

मातर ऊचुःइच्छाम तासां मातॄणां प्रजा भोक्तुं प्रयच्छ नःत्वया सह पृथग्भूता ये च तासामथेश्वराः

mātara ūcuḥicchāma tāsāṃ mātṝṇāṃ prajā bhoktuṃ prayaccha naḥtvayā saha pṛthagbhūtā ye ca tāsāmatheśvarāḥ

स्कन्द उवाच · skanda uvāca

प्रजा वो दद्मि कष्टं तु भवतीभिरुदाहृतम्परिरक्षत भद्रं वः प्रजाः साधु नमस्कृताः

prajā vo dadmi kaṣṭaṃ tu bhavatībhirudāhṛtamparirakṣata bhadraṃ vaḥ prajāḥ sādhu namaskṛtāḥ

मातर ऊचुःपरिरक्षाम भद्रं ते प्रजाः स्कन्द यथेच्छसित्वया नो रोचते स्कन्द सहवासश्चिरं प्रभो

mātara ūcuḥparirakṣāma bhadraṃ te prajāḥ skanda yathecchasitvayā no rocate skanda sahavāsaściraṃ prabho

स्कन्द उवाच · skanda uvāca

यावत्षोडश वर्षाणि भवन्ति तरुणाः प्रजाःप्रबाधत मनुष्याणां तावद्रूपैः पृथग्विधैः

yāvatṣoḍaśa varṣāṇi bhavanti taruṇāḥ prajāḥprabādhata manuṣyāṇāṃ tāvadrūpaiḥ pṛthagvidhaiḥ

अहं च वः प्रदास्यामि रौद्रमात्मानमव्ययम्परमं तेन सहिता सुखं वत्स्यथ पूजिताः

ahaṃ ca vaḥ pradāsyāmi raudramātmānamavyayamparamaṃ tena sahitā sukhaṃ vatsyatha pūjitāḥ

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

ततः शरीरात्स्कन्दस्य पुरुषः काञ्चनप्रभःभोक्तुं प्रजाः स मर्त्यानां निष्पपात महाबलः

tataḥ śarīrātskandasya puruṣaḥ kāñcanaprabhaḥbhoktuṃ prajāḥ sa martyānāṃ niṣpapāta mahābalaḥ

अपतत्स तदा भूमौ विसंज्ञोऽथ क्षुधान्वितःस्कन्देन सोऽभ्यनुज्ञातो रौद्ररूपोऽभवद्ग्रहःस्कन्दापस्मारमित्याहुर्ग्रहं तं द्विजसत्तमाः

apatatsa tadā bhūmau visaṃjño'tha kṣudhānvitaḥskandena so'bhyanujñāto raudrarūpo'bhavadgrahaḥskandāpasmāramityāhurgrahaṃ taṃ dvijasattamāḥ

विनता तु महारौद्रा कथ्यते शकुनिग्रहःपूतनां राक्षसीं प्राहुस्तं विद्यात्पूतनाग्रहम्

vinatā tu mahāraudrā kathyate śakunigrahaḥpūtanāṃ rākṣasīṃ prāhustaṃ vidyātpūtanāgraham

कष्टा दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरीपिशाची दारुणाकारा कथ्यते शीतपूतनागर्भान्सा मानुषीणां तु हरते घोरदर्शना

kaṣṭā dāruṇarūpeṇa ghorarūpā niśācarīpiśācī dāruṇākārā kathyate śītapūtanāgarbhānsā mānuṣīṇāṃ tu harate ghoradarśanā

अदितिं रेवतीं प्राहुर्ग्रहस्तस्यास्तु रैवतःसोऽपि बालाञ्शिशून्घोरो बाधते वै महाग्रहः

aditiṃ revatīṃ prāhurgrahastasyāstu raivataḥso'pi bālāñśiśūnghoro bādhate vai mahāgrahaḥ

दैत्यानां या दितिर्माता तामाहुर्मुखमण्डिकाम्अत्यर्थं शिशुमांसेन संप्रहृष्टा दुरासदा

daityānāṃ yā ditirmātā tāmāhurmukhamaṇḍikāmatyarthaṃ śiśumāṃsena saṃprahṛṣṭā durāsadā

कुमाराश्च कुमार्यश्च ये प्रोक्ताः स्कन्दसंभवाःतेऽपि गर्भभुजः सर्वे कौरव्य सुमहाग्रहाः

kumārāśca kumāryaśca ye proktāḥ skandasaṃbhavāḥte'pi garbhabhujaḥ sarve kauravya sumahāgrahāḥ

तासामेव कुमारीणां पतयस्ते प्रकीर्तिताःअज्ञायमाना गृह्णन्ति बालकान्रौद्रकर्मिणः

tāsāmeva kumārīṇāṃ patayaste prakīrtitāḥajñāyamānā gṛhṇanti bālakānraudrakarmiṇaḥ

गवां माता तु या प्राज्ञैः कथ्यते सुरभिर्नृपशकुनिस्तामथारुह्य सह भुङ्क्ते शिशून्भुवि

gavāṃ mātā tu yā prājñaiḥ kathyate surabhirnṛpaśakunistāmathāruhya saha bhuṅkte śiśūnbhuvi

सरमा नाम या माता शुनां देवी जनाधिपसापि गर्भान्समादत्ते मानुषीणां सदैव हि

saramā nāma yā mātā śunāṃ devī janādhipasāpi garbhānsamādatte mānuṣīṇāṃ sadaiva hi

पादपानां च या माता करञ्जनिलया हि साकरञ्जे तां नमस्यन्ति तस्मात्पुत्रार्थिनो नराः

pādapānāṃ ca yā mātā karañjanilayā hi sākarañje tāṃ namasyanti tasmātputrārthino narāḥ

इमे त्वष्टादशान्ये वै ग्रहा मांसमधुप्रियाःद्विपञ्चरात्रं तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे

ime tvaṣṭādaśānye vai grahā māṃsamadhupriyāḥdvipañcarātraṃ tiṣṭhanti satataṃ sūtikāgṛhe

कद्रूः सूक्ष्मवपुर्भूत्वा गर्भिणीं प्रविशेद्यदाभुङ्क्ते सा तत्र तं गर्भं सा तु नागं प्रसूयते

kadrūḥ sūkṣmavapurbhūtvā garbhiṇīṃ praviśedyadābhuṅkte sā tatra taṃ garbhaṃ sā tu nāgaṃ prasūyate

गन्धर्वाणां तु या माता सा गर्भं गृह्य गच्छतिततो विलीनगर्भा सा मानुषी भुवि दृश्यते

gandharvāṇāṃ tu yā mātā sā garbhaṃ gṛhya gacchatitato vilīnagarbhā sā mānuṣī bhuvi dṛśyate

या जनित्री त्वप्सरसां गर्भमास्ते प्रगृह्य साउपविष्टं ततो गर्भं कथयन्ति मनीषिणः

yā janitrī tvapsarasāṃ garbhamāste pragṛhya sāupaviṣṭaṃ tato garbhaṃ kathayanti manīṣiṇaḥ

लोहितस्योदधेः कन्या धात्री स्कन्दस्य सा स्मृतालोहितायनिरित्येवं कदम्बे सा हि पूज्यते

lohitasyodadheḥ kanyā dhātrī skandasya sā smṛtālohitāyanirityevaṃ kadambe sā hi pūjyate

पुरुषेषु यथा रुद्रस्तथार्या प्रमदास्वपिआर्या माता कुमारस्य पृथक्कामार्थमिज्यते

puruṣeṣu yathā rudrastathāryā pramadāsvapiāryā mātā kumārasya pṛthakkāmārthamijyate

एवमेते कुमाराणां मया प्रोक्ता महाग्रहाःयावत्षोडश वर्षाणि अशिवास्ते शिवास्ततः

evamete kumārāṇāṃ mayā proktā mahāgrahāḥyāvatṣoḍaśa varṣāṇi aśivāste śivāstataḥ

ये च मातृगणाः प्रोक्ताः पुरुषाश्चैव ये ग्रहाःसर्वे स्कन्दग्रहा नाम ज्ञेया नित्यं शरीरिभिः

ye ca mātṛgaṇāḥ proktāḥ puruṣāścaiva ye grahāḥsarve skandagrahā nāma jñeyā nityaṃ śarīribhiḥ

तेषां प्रशमनं कार्यं स्नानं धूपमथाञ्जनम्बलिकर्मोपहारश्च स्कन्दस्येज्या विशेषतः

teṣāṃ praśamanaṃ kāryaṃ snānaṃ dhūpamathāñjanambalikarmopahāraśca skandasyejyā viśeṣataḥ

एवमेतेऽर्चिताः सर्वे प्रयच्छन्ति शुभं नृणाम्आयुर्वीर्यं च राजेन्द्र सम्यक्पूजानमस्कृताः

evamete'rcitāḥ sarve prayacchanti śubhaṃ nṛṇāmāyurvīryaṃ ca rājendra samyakpūjānamaskṛtāḥ

ऊर्ध्वं तु षोडशाद्वर्षाद्ये भवन्ति ग्रहा नृणाम्तानहं संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य महेश्वरम्

ūrdhvaṃ tu ṣoḍaśādvarṣādye bhavanti grahā nṛṇāmtānahaṃ saṃpravakṣyāmi namaskṛtya maheśvaram

यः पश्यति नरो देवाञ्जाग्रद्वा शयितोऽपि वाउन्माद्यति स तु क्षिप्रं तं तु देवग्रहं विदुः

yaḥ paśyati naro devāñjāgradvā śayito'pi vāunmādyati sa tu kṣipraṃ taṃ tu devagrahaṃ viduḥ

आसीनश्च शयानश्च यः पश्यति नरः पितॄन्उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयस्तु पितृग्रहः

āsīnaśca śayānaśca yaḥ paśyati naraḥ pitṝnunmādyati sa tu kṣipraṃ sa jñeyastu pitṛgrahaḥ

अवमन्यति यः सिद्धान्क्रुद्धाश्चापि शपन्ति यम्उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयः सिद्धग्रहस्तु सः

avamanyati yaḥ siddhānkruddhāścāpi śapanti yamunmādyati sa tu kṣipraṃ jñeyaḥ siddhagrahastu saḥ

उपाघ्राति च यो गन्धान्रसांश्चापि पृथग्विधान्उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयो राक्षसो ग्रहः

upāghrāti ca yo gandhānrasāṃścāpi pṛthagvidhānunmādyati sa tu kṣipraṃ sa jñeyo rākṣaso grahaḥ

गन्धर्वाश्चापि यं दिव्याः संस्पृशन्ति नरं भुविउन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहो गान्धर्व एव सः

gandharvāścāpi yaṃ divyāḥ saṃspṛśanti naraṃ bhuviunmādyati sa tu kṣipraṃ graho gāndharva eva saḥ

आविशन्ति च यं यक्षाः पुरुषं कालपर्ययेउन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयो यक्षग्रहस्तु सः

āviśanti ca yaṃ yakṣāḥ puruṣaṃ kālaparyayeunmādyati sa tu kṣipraṃ jñeyo yakṣagrahastu saḥ

अधिरोहन्ति यं नित्यं पिशाचाः पुरुषं क्वचित्उन्माद्यति स तु क्षिप्रं पैशाचं तं ग्रहं विदुः

adhirohanti yaṃ nityaṃ piśācāḥ puruṣaṃ kvacitunmādyati sa tu kṣipraṃ paiśācaṃ taṃ grahaṃ viduḥ

यस्य दोषैः प्रकुपितं चित्तं मुह्यति देहिनःउन्माद्यति स तु क्षिप्रं साधनं तस्य शास्त्रतः

yasya doṣaiḥ prakupitaṃ cittaṃ muhyati dehinaḥunmādyati sa tu kṣipraṃ sādhanaṃ tasya śāstrataḥ

वैक्लव्याच्च भयाच्चैव घोराणां चापि दर्शनात्उन्माद्यति स तु क्षिप्रं सत्त्वं तस्य तु साधनम्

vaiklavyācca bhayāccaiva ghorāṇāṃ cāpi darśanātunmādyati sa tu kṣipraṃ sattvaṃ tasya tu sādhanam

कश्चित्क्रीडितुकामो वै भोक्तुकामस्तथापरःअभिकामस्तथैवान्य इत्येष त्रिविधो ग्रहः

kaścitkrīḍitukāmo vai bhoktukāmastathāparaḥabhikāmastathaivānya ityeṣa trividho grahaḥ

यावत्सप्ततिवर्षाणि भवन्त्येते ग्रहा नृणाम्अतः परं देहिनां तु ग्रहतुल्यो भवेज्ज्वरः

yāvatsaptativarṣāṇi bhavantyete grahā nṛṇāmataḥ paraṃ dehināṃ tu grahatulyo bhavejjvaraḥ

अप्रकीर्णेन्द्रियं दान्तं शुचिं नित्यमतन्द्रितम्आस्तिकं श्रद्दधानं च वर्जयन्ति सदा ग्रहाः

aprakīrṇendriyaṃ dāntaṃ śuciṃ nityamatandritamāstikaṃ śraddadhānaṃ ca varjayanti sadā grahāḥ

इत्येष ते ग्रहोद्देशो मानुषाणां प्रकीर्तितःन स्पृशन्ति ग्रहा भक्तान्नरान्देवं महेश्वरम्

ityeṣa te grahoddeśo mānuṣāṇāṃ prakīrtitaḥna spṛśanti grahā bhaktānnarāndevaṃ maheśvaram