Parva.Adhyaya 3.261

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

उक्तं भगवता जन्म रामादीनां पृथक्पृथक्प्रस्थानकारणं ब्रह्मञ्श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्

uktaṃ bhagavatā janma rāmādīnāṃ pṛthakpṛthakprasthānakāraṇaṃ brahmañśrotumicchāmi kathyatām

कथं दाशरथी वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौप्रस्थापितौ वनं ब्रह्म मैथिली च यशस्विनी

kathaṃ dāśarathī vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇauprasthāpitau vanaṃ brahma maithilī ca yaśasvinī

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

जातपुत्रो दशरथः प्रीतिमानभवन्नृपःक्रियारतिर्धर्मपरः सततं वृद्धसेविता

jātaputro daśarathaḥ prītimānabhavannṛpaḥkriyāratirdharmaparaḥ satataṃ vṛddhasevitā

क्रमेण चास्य ते पुत्रा व्यवर्धन्त महौजसःवेदेषु सरहस्येषु धनुर्वेदे च पारगाः

krameṇa cāsya te putrā vyavardhanta mahaujasaḥvedeṣu sarahasyeṣu dhanurvede ca pāragāḥ

चरितब्रह्मचर्यास्ते कृतदाराश्च पार्थिवयदा तदा दशरथः प्रीतिमानभवत्सुखी

caritabrahmacaryāste kṛtadārāśca pārthivayadā tadā daśarathaḥ prītimānabhavatsukhī

ज्येष्ठो रामोऽभवत्तेषां रमयामास हि प्रजाःमनोहरतया धीमान्पितुर्हृदयतोषणः

jyeṣṭho rāmo'bhavatteṣāṃ ramayāmāsa hi prajāḥmanoharatayā dhīmānpiturhṛdayatoṣaṇaḥ

ततः स राजा मतिमान्मत्वात्मानं वयोऽधिकम्मन्त्रयामास सचिवैर्धर्मज्ञैश्च पुरोहितैः

tataḥ sa rājā matimānmatvātmānaṃ vayo'dhikammantrayāmāsa sacivairdharmajñaiśca purohitaiḥ

अभिषेकाय रामस्य यौवराज्येन भारतप्राप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रिसत्तमाः

abhiṣekāya rāmasya yauvarājyena bhārataprāptakālaṃ ca te sarve menire mantrisattamāḥ

लोहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातङ्गगामिनम्दीर्घबाहुं महोरस्कं नीलकुञ्चितमूर्धजम्

lohitākṣaṃ mahābāhuṃ mattamātaṅgagāminamdīrghabāhuṃ mahoraskaṃ nīlakuñcitamūrdhajam

दीप्यमानं श्रिया वीरं शक्रादनवमं बलेपारगं सर्वधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ

dīpyamānaṃ śriyā vīraṃ śakrādanavamaṃ balepāragaṃ sarvadharmāṇāṃ bṛhaspatisamaṃ matau

सर्वानुरक्तप्रकृतिं सर्वविद्याविशारदम्जितेन्द्रियममित्राणामपि दृष्टिमनोहरम्

sarvānuraktaprakṛtiṃ sarvavidyāviśāradamjitendriyamamitrāṇāmapi dṛṣṭimanoharam

नियन्तारमसाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम्धृतिमन्तमनाधृष्यं जेतारमपराजितम्

niyantāramasādhūnāṃ goptāraṃ dharmacāriṇāmdhṛtimantamanādhṛṣyaṃ jetāramaparājitam

पुत्रं राजा दशरथः कौसल्यानन्दवर्धनम्संदृश्य परमां प्रीतिमगच्छत्कुरुनन्दन

putraṃ rājā daśarathaḥ kausalyānandavardhanamsaṃdṛśya paramāṃ prītimagacchatkurunandana

चिन्तयंश्च महातेजा गुणान्रामस्य वीर्यवान्अभ्यभाषत भद्रं ते प्रीयमाणः पुरोहितम्

cintayaṃśca mahātejā guṇānrāmasya vīryavānabhyabhāṣata bhadraṃ te prīyamāṇaḥ purohitam

अद्य पुष्यो निशि ब्रह्मन्पुण्यं योगमुपैष्यतिसंभाराः संभ्रियन्तां मे रामश्चोपनिमन्त्र्यताम्

adya puṣyo niśi brahmanpuṇyaṃ yogamupaiṣyatisaṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ me rāmaścopanimantryatām

इति तद्राजवचनं प्रतिश्रुत्याथ मन्थराकैकेयीमभिगम्येदं काले वचनमब्रवीत्

iti tadrājavacanaṃ pratiśrutyātha mantharākaikeyīmabhigamyedaṃ kāle vacanamabravīt

अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते ख्यापितं महत्आशीविषस्त्वां संक्रुद्धश्चण्डो दशति दुर्भगे

adya kaikeyi daurbhāgyaṃ rājñā te khyāpitaṃ mahatāśīviṣastvāṃ saṃkruddhaścaṇḍo daśati durbhage

सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यतेकुतो हि तव सौभाग्यं यस्याः पुत्रो न राज्यभाक्

subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro'bhiṣekṣyatekuto hi tava saubhāgyaṃ yasyāḥ putro na rājyabhāk

सा तद्वचनमाज्ञाय सर्वाभरणभूषितावेदीविलग्नमध्येव बिभ्रती रूपमुत्तमम्

sā tadvacanamājñāya sarvābharaṇabhūṣitāvedīvilagnamadhyeva bibhratī rūpamuttamam

विविक्ते पतिमासाद्य हसन्तीव शुचिस्मिताप्रणयं व्यञ्जयन्तीव मधुरं वाक्यमब्रवीत्

vivikte patimāsādya hasantīva śucismitāpraṇayaṃ vyañjayantīva madhuraṃ vākyamabravīt

सत्यप्रतिज्ञ यन्मे त्वं काममेकं निसृष्टवान्उपाकुरुष्व तद्राजंस्तस्मान्मुच्यस्व संकटात्

satyapratijña yanme tvaṃ kāmamekaṃ nisṛṣṭavānupākuruṣva tadrājaṃstasmānmucyasva saṃkaṭāt

राजोवाचवरं ददानि ते हन्त तद्गृहाण यदिच्छसिअवध्यो वध्यतां कोऽद्य वध्यः कोऽद्य विमुच्यताम्

rājovācavaraṃ dadāni te hanta tadgṛhāṇa yadicchasiavadhyo vadhyatāṃ ko'dya vadhyaḥ ko'dya vimucyatām

धनं ददानि कस्याद्य ह्रियतां कस्य वा पुनःब्राह्मणस्वादिहान्यत्र यत्किंचिद्वित्तमस्ति मे

dhanaṃ dadāni kasyādya hriyatāṃ kasya vā punaḥbrāhmaṇasvādihānyatra yatkiṃcidvittamasti me

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

सा तद्वचनमाज्ञाय परिगृह्य नराधिपम्आत्मनो बलमाज्ञाय तत एनमुवाच ह

sā tadvacanamājñāya parigṛhya narādhipamātmano balamājñāya tata enamuvāca ha

आभिषेचनिकं यत्ते रामार्थमुपकल्पितम्भरतस्तदवाप्नोतु वनं गच्छतु राघवः

ābhiṣecanikaṃ yatte rāmārthamupakalpitambharatastadavāpnotu vanaṃ gacchatu rāghavaḥ

स तद्राजा वचः श्रुत्वा विप्रियं दारुणोदयम्दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ न किंचिद्व्याजहार ह

sa tadrājā vacaḥ śrutvā vipriyaṃ dāruṇodayamduḥkhārto bharataśreṣṭha na kiṃcidvyājahāra ha

ततस्तथोक्तं पितरं रामो विज्ञाय वीर्यवान्वनं प्रतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यो भवत्विति

tatastathoktaṃ pitaraṃ rāmo vijñāya vīryavānvanaṃ pratasthe dharmātmā rājā satyo bhavatviti

तमन्वगच्छल्लक्ष्मीवान्धनुष्माँल्लक्ष्मणस्तदासीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा

tamanvagacchallakṣmīvāndhanuṣmām̐llakṣmaṇastadāsītā ca bhāryā bhadraṃ te vaidehī janakātmajā

ततो वनं गते रामे राजा दशरथस्तदासमयुज्यत देहस्य कालपर्यायधर्मणा

tato vanaṃ gate rāme rājā daśarathastadāsamayujyata dehasya kālaparyāyadharmaṇā

रामं तु गतमाज्ञाय राजानं च तथागतम्आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्

rāmaṃ tu gatamājñāya rājānaṃ ca tathāgatamānāyya bharataṃ devī kaikeyī vākyamabravīt

गतो दशरथः स्वर्गं वनस्थौ रामलक्ष्मणौगृहाण राज्यं विपुलं क्षेमं निहतकण्टकम्

gato daśarathaḥ svargaṃ vanasthau rāmalakṣmaṇaugṛhāṇa rājyaṃ vipulaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam

तामुवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम्पतिं हत्वा कुलं चेदमुत्साद्य धनलुब्धया

tāmuvāca sa dharmātmā nṛśaṃsaṃ bata te kṛtampatiṃ hatvā kulaṃ cedamutsādya dhanalubdhayā

अयशः पातयित्वा मे मूर्ध्नि त्वं कुलपांसनेसकामा भव मे मातरित्युक्त्वा प्ररुरोद ह

ayaśaḥ pātayitvā me mūrdhni tvaṃ kulapāṃsanesakāmā bhava me mātarityuktvā praruroda ha

स चारित्रं विशोध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौअन्वयाद्भ्रातरं रामं विनिवर्तनलालसः

sa cāritraṃ viśodhyātha sarvaprakṛtisaṃnidhauanvayādbhrātaraṃ rāmaṃ vinivartanalālasaḥ

कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदुःखितःअग्रे प्रस्थाप्य यानैः स शत्रुघ्नसहितो ययौ

kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca suduḥkhitaḥagre prasthāpya yānaiḥ sa śatrughnasahito yayau

वसिष्ठवामदेवाभ्यां विप्रैश्चान्यैः सहस्रशःपौरजानपदैः सार्धं रामानयनकाङ्क्षया

vasiṣṭhavāmadevābhyāṃ vipraiścānyaiḥ sahasraśaḥpaurajānapadaiḥ sārdhaṃ rāmānayanakāṅkṣayā

ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सहलक्ष्मणम्तापसानामलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम्

dadarśa citrakūṭasthaṃ sa rāmaṃ sahalakṣmaṇamtāpasānāmalaṃkāraṃ dhārayantaṃ dhanurdharam

विसर्जितः स रामेण पितुर्वचनकारिणानन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके

visarjitaḥ sa rāmeṇa piturvacanakāriṇānandigrāme'karodrājyaṃ puraskṛtyāsya pāduke

रामस्तु पुनराशङ्क्य पौरजानपदागमम्प्रविवेश महारण्यं शरभङ्गाश्रमं प्रति

rāmastu punarāśaṅkya paurajānapadāgamampraviveśa mahāraṇyaṃ śarabhaṅgāśramaṃ prati

सत्कृत्य शरभङ्गं स दण्डकारण्यमाश्रितःनदीं गोदावरीं रम्यामाश्रित्य न्यवसत्तदा

satkṛtya śarabhaṅgaṃ sa daṇḍakāraṇyamāśritaḥnadīṃ godāvarīṃ ramyāmāśritya nyavasattadā

वसतस्तस्य रामस्य ततः शूर्पणखाकृतम्खरेणासीन्महद्वैरं जनस्थाननिवासिना

vasatastasya rāmasya tataḥ śūrpaṇakhākṛtamkhareṇāsīnmahadvairaṃ janasthānanivāsinā

रक्षार्थं तापसानां च राघवो धर्मवत्सलःचतुर्दश सहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम्

rakṣārthaṃ tāpasānāṃ ca rāghavo dharmavatsalaḥcaturdaśa sahasrāṇi jaghāna bhuvi rakṣasām

दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौचक्रे क्षेमं पुनर्धीमान्धर्मारण्यं स राघवः

dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva nihatya sumahābalaucakre kṣemaṃ punardhīmāndharmāraṇyaṃ sa rāghavaḥ

हतेषु तेषु रक्षःसु ततः शूर्पणखा पुनःययौ निकृत्तनासोष्ठी लङ्कां भ्रातुर्निवेशनम्

hateṣu teṣu rakṣaḥsu tataḥ śūrpaṇakhā punaḥyayau nikṛttanāsoṣṭhī laṅkāṃ bhrāturniveśanam

ततो रावणमभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्छितापपात पादयोर्भ्रातुः संशुष्करुधिरानना

tato rāvaṇamabhyetya rākṣasī duḥkhamūrchitāpapāta pādayorbhrātuḥ saṃśuṣkarudhirānanā

तां तथा विकृतां दृष्ट्वा रावणः क्रोधमूर्छितःउत्पपातासनात्क्रुद्धो दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्

tāṃ tathā vikṛtāṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥutpapātāsanātkruddho dantairdantānupaspṛśan

स्वानमात्यान्विसृज्याथ विविक्ते तामुवाच सःकेनास्येवं कृता भद्रे मामचिन्त्यावमन्य च

svānamātyānvisṛjyātha vivikte tāmuvāca saḥkenāsyevaṃ kṛtā bhadre māmacintyāvamanya ca

कः शूलं तीक्ष्णमासाद्य सर्वगात्रैर्निषेवतेकः शिरस्यग्निमादाय विश्वस्तः स्वपते सुखम्

kaḥ śūlaṃ tīkṣṇamāsādya sarvagātrairniṣevatekaḥ śirasyagnimādāya viśvastaḥ svapate sukham

आशीविषं घोरतरं पादेन स्पृशतीह कःसिंहं केसरिणं कश्च दंष्ट्रासु स्पृश्य तिष्ठति

āśīviṣaṃ ghorataraṃ pādena spṛśatīha kaḥsiṃhaṃ kesariṇaṃ kaśca daṃṣṭrāsu spṛśya tiṣṭhati

इत्येवं ब्रुवतस्तस्य स्रोतोभ्यस्तेजसोऽर्चिषःनिश्चेरुर्दह्यतो रात्रौ वृक्षस्येव स्वरन्ध्रतः

ityevaṃ bruvatastasya srotobhyastejaso'rciṣaḥniścerurdahyato rātrau vṛkṣasyeva svarandhrataḥ

तस्य तत्सर्वमाचख्यौ भगिनी रामविक्रमम्खरदूषणसंयुक्तं राक्षसानां पराभवम्

tasya tatsarvamācakhyau bhaginī rāmavikramamkharadūṣaṇasaṃyuktaṃ rākṣasānāṃ parābhavam

स निश्चित्य ततः कृत्यं स्वसारमुपसान्त्व्य चऊर्ध्वमाचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम्

sa niścitya tataḥ kṛtyaṃ svasāramupasāntvya caūrdhvamācakrame rājā vidhāya nagare vidhim

त्रिकूटं समतिक्रम्य कालपर्वतमेव चददर्श मकरावासं गम्भीरोदं महोदधिम्

trikūṭaṃ samatikramya kālaparvatameva cadadarśa makarāvāsaṃ gambhīrodaṃ mahodadhim

तमतीत्याथ गोकर्णमभ्यगच्छद्दशाननःदयितं स्थानमव्यग्रं शूलपाणेर्महात्मनः

tamatītyātha gokarṇamabhyagacchaddaśānanaḥdayitaṃ sthānamavyagraṃ śūlapāṇermahātmanaḥ

तत्राभ्यगच्छन्मारीचं पूर्वामात्यं दशाननःपुरा रामभयादेव तापस्यं समुपाश्रितम्

tatrābhyagacchanmārīcaṃ pūrvāmātyaṃ daśānanaḥpurā rāmabhayādeva tāpasyaṃ samupāśritam