Parva.Adhyaya 3.266

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

राघवस्तु ससौमित्रिः सुग्रीवेणाभिपालितःवसन्माल्यवतः पृष्ठे ददर्श विमलं नभः

rāghavastu sasaumitriḥ sugrīveṇābhipālitaḥvasanmālyavataḥ pṛṣṭhe dadarśa vimalaṃ nabhaḥ

स दृष्ट्वा विमले व्योम्नि निर्मलं शशलक्षणम्ग्रहनक्षत्रताराभिरनुयातममित्रहा

sa dṛṣṭvā vimale vyomni nirmalaṃ śaśalakṣaṇamgrahanakṣatratārābhiranuyātamamitrahā

कुमुदोत्पलपद्मानां गन्धमादाय वायुनामहीधरस्थः शीतेन सहसा प्रतिबोधितः

kumudotpalapadmānāṃ gandhamādāya vāyunāmahīdharasthaḥ śītena sahasā pratibodhitaḥ

प्रभाते लक्ष्मणं वीरमभ्यभाषत दुर्मनाःसीतां संस्मृत्य धर्मात्मा रुद्धां राक्षसवेश्मनि

prabhāte lakṣmaṇaṃ vīramabhyabhāṣata durmanāḥsītāṃ saṃsmṛtya dharmātmā ruddhāṃ rākṣasaveśmani

गच्छ लक्ष्मण जानीहि किष्किन्धायां कपीश्वरम्प्रमत्तं ग्राम्यधर्मेषु कृतघ्नं स्वार्थपण्डितम्

gaccha lakṣmaṇa jānīhi kiṣkindhāyāṃ kapīśvarampramattaṃ grāmyadharmeṣu kṛtaghnaṃ svārthapaṇḍitam

योऽसौ कुलाधमो मूढो मया राज्येऽभिषेचितःसर्ववानरगोपुच्छा यमृक्षाश्च भजन्ति वै

yo'sau kulādhamo mūḍho mayā rājye'bhiṣecitaḥsarvavānaragopucchā yamṛkṣāśca bhajanti vai

यदर्थं निहतो वाली मया रघुकुलोद्वहत्वया सह महाबाहो किष्किन्धोपवने तदा

yadarthaṃ nihato vālī mayā raghukulodvahatvayā saha mahābāho kiṣkindhopavane tadā

कृतघ्नं तमहं मन्ये वानरापसदं भुवियो मामेवंगतो मूढो न जानीतेऽद्य लक्ष्मण

kṛtaghnaṃ tamahaṃ manye vānarāpasadaṃ bhuviyo māmevaṃgato mūḍho na jānīte'dya lakṣmaṇa

असौ मन्ये न जानीते समयप्रतिपादनम्कृतोपकारं मां नूनमवमन्याल्पया धिया

asau manye na jānīte samayapratipādanamkṛtopakāraṃ māṃ nūnamavamanyālpayā dhiyā

यदि तावदनुद्युक्तः शेते कामसुखात्मकःनेतव्यो वालिमार्गेण सर्वभूतगतिं त्वया

yadi tāvadanudyuktaḥ śete kāmasukhātmakaḥnetavyo vālimārgeṇa sarvabhūtagatiṃ tvayā

अथापि घटतेऽस्माकमर्थे वानरपुंगवःतमादायैहि काकुत्स्थ त्वरावान्भव मा चिरम्

athāpi ghaṭate'smākamarthe vānarapuṃgavaḥtamādāyaihi kākutstha tvarāvānbhava mā ciram

इत्युक्तो लक्ष्मणो भ्रात्रा गुरुवाक्यहिते रतःप्रतस्थे रुचिरं गृह्य समार्गणगुणं धनुःकिष्किन्धाद्वारमासाद्य प्रविवेशानिवारितः

ityukto lakṣmaṇo bhrātrā guruvākyahite rataḥpratasthe ruciraṃ gṛhya samārgaṇaguṇaṃ dhanuḥkiṣkindhādvāramāsādya praviveśānivāritaḥ

सक्रोध इति तं मत्वा राजा प्रत्युद्ययौ हरिःतं सदारो विनीतात्मा सुग्रीवः प्लवगाधिपःपूजया प्रतिजग्राह प्रीयमाणस्तदर्हया

sakrodha iti taṃ matvā rājā pratyudyayau hariḥtaṃ sadāro vinītātmā sugrīvaḥ plavagādhipaḥpūjayā pratijagrāha prīyamāṇastadarhayā

तमब्रवीद्रामवचः सौमित्रिरकुतोभयःस तत्सर्वमशेषेण श्रुत्वा प्रह्वः कृताञ्जलिः

tamabravīdrāmavacaḥ saumitrirakutobhayaḥsa tatsarvamaśeṣeṇa śrutvā prahvaḥ kṛtāñjaliḥ

सभृत्यदारो राजेन्द्र सुग्रीवो वानराधिपःइदमाह वचः प्रीतो लक्ष्मणं नरकुञ्जरम्

sabhṛtyadāro rājendra sugrīvo vānarādhipaḥidamāha vacaḥ prīto lakṣmaṇaṃ narakuñjaram

नास्मि लक्ष्मण दुर्मेधा न कृतघ्नो न निर्घृणःश्रूयतां यः प्रयत्नो मे सीतापर्येषणे कृतः

nāsmi lakṣmaṇa durmedhā na kṛtaghno na nirghṛṇaḥśrūyatāṃ yaḥ prayatno me sītāparyeṣaṇe kṛtaḥ

दिशः प्रस्थापिताः सर्वे विनीता हरयो मयासर्वेषां च कृतः कालो मासेनागमनं पुनः

diśaḥ prasthāpitāḥ sarve vinītā harayo mayāsarveṣāṃ ca kṛtaḥ kālo māsenāgamanaṃ punaḥ

यैरियं सवना साद्रिः सपुरा सागराम्बराविचेतव्या मही वीर सग्रामनगराकरा

yairiyaṃ savanā sādriḥ sapurā sāgarāmbarāvicetavyā mahī vīra sagrāmanagarākarā

स मासः पञ्चरात्रेण पूर्णो भवितुमर्हतिततः श्रोष्यसि रामेण सहितः सुमहत्प्रियम्

sa māsaḥ pañcarātreṇa pūrṇo bhavitumarhatitataḥ śroṣyasi rāmeṇa sahitaḥ sumahatpriyam

इत्युक्तो लक्ष्मणस्तेन वानरेन्द्रेण धीमतात्यक्त्वा रोषमदीनात्मा सुग्रीवं प्रत्यपूजयत्

ityukto lakṣmaṇastena vānarendreṇa dhīmatātyaktvā roṣamadīnātmā sugrīvaṃ pratyapūjayat

स रामं सहसुग्रीवो माल्यवत्पृष्ठमास्थितम्अभिगम्योदयं तस्य कार्यस्य प्रत्यवेदयत्

sa rāmaṃ sahasugrīvo mālyavatpṛṣṭhamāsthitamabhigamyodayaṃ tasya kāryasya pratyavedayat

इत्येवं वानरेन्द्रास्ते समाजग्मुः सहस्रशःदिशस्तिस्रो विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गताः

ityevaṃ vānarendrāste samājagmuḥ sahasraśaḥdiśastisro vicityātha na tu ye dakṣiṇāṃ gatāḥ

आचख्युस्ते तु रामाय महीं सागरमेखलाम्विचितां न तु वैदेह्या दर्शनं रावणस्य वा

ācakhyuste tu rāmāya mahīṃ sāgaramekhalāmvicitāṃ na tu vaidehyā darśanaṃ rāvaṇasya vā

गतास्तु दक्षिणामाशां ये वै वानरपुंगवाःआशावांस्तेषु काकुत्स्थः प्राणानार्तोऽप्यधारयत्

gatāstu dakṣiṇāmāśāṃ ye vai vānarapuṃgavāḥāśāvāṃsteṣu kākutsthaḥ prāṇānārto'pyadhārayat

द्विमासोपरमे काले व्यतीते प्लवगास्ततःसुग्रीवमभिगम्येदं त्वरिता वाक्यमब्रुवन्

dvimāsoparame kāle vyatīte plavagāstataḥsugrīvamabhigamyedaṃ tvaritā vākyamabruvan

रक्षितं वालिना यत्तत्स्फीतं मधुवनं महत्त्वया च प्लवगश्रेष्ठ तद्भुङ्क्ते पवनात्मजः

rakṣitaṃ vālinā yattatsphītaṃ madhuvanaṃ mahattvayā ca plavagaśreṣṭha tadbhuṅkte pavanātmajaḥ

वालिपुत्रोऽङ्गदश्चैव ये चान्ये प्लवगर्षभाःविचेतुं दक्षिणामाशां राजन्प्रस्थापितास्त्वया

vāliputro'ṅgadaścaiva ye cānye plavagarṣabhāḥvicetuṃ dakṣiṇāmāśāṃ rājanprasthāpitāstvayā

तेषां तं प्रणयं श्रुत्वा मेने स कृतकृत्यताम्कृतार्थानां हि भृत्यानामेतद्भवति चेष्टितम्

teṣāṃ taṃ praṇayaṃ śrutvā mene sa kṛtakṛtyatāmkṛtārthānāṃ hi bhṛtyānāmetadbhavati ceṣṭitam

स तद्रामाय मेधावी शशंस प्लवगर्षभःरामश्चाप्यनुमानेन मेने दृष्टां तु मैथिलीम्

sa tadrāmāya medhāvī śaśaṃsa plavagarṣabhaḥrāmaścāpyanumānena mene dṛṣṭāṃ tu maithilīm

हनूमत्प्रमुखाश्चापि विश्रान्तास्ते प्लवंगमाःअभिजग्मुर्हरीन्द्रं तं रामलक्ष्मणसंनिधौ

hanūmatpramukhāścāpi viśrāntāste plavaṃgamāḥabhijagmurharīndraṃ taṃ rāmalakṣmaṇasaṃnidhau

गतिं च मुखवर्णं च दृष्ट्वा रामो हनूमतःअगमत्प्रत्ययं भूयो दृष्टा सीतेति भारत

gatiṃ ca mukhavarṇaṃ ca dṛṣṭvā rāmo hanūmataḥagamatpratyayaṃ bhūyo dṛṣṭā sīteti bhārata

हनूमत्प्रमुखास्ते तु वानराः पूर्णमानसाःप्रणेमुर्विधिवद्रामं सुग्रीवं लक्ष्मणं तथा

hanūmatpramukhāste tu vānarāḥ pūrṇamānasāḥpraṇemurvidhivadrāmaṃ sugrīvaṃ lakṣmaṇaṃ tathā

तानुवाचागतान्रामः प्रगृह्य सशरं धनुःअपि मां जीवयिष्यध्वमपि वः कृतकृत्यता

tānuvācāgatānrāmaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥapi māṃ jīvayiṣyadhvamapi vaḥ kṛtakṛtyatā

अपि राज्यमयोध्यायां कारयिष्याम्यहं पुनःनिहत्य समरे शत्रूनाहृत्य जनकात्मजाम्

api rājyamayodhyāyāṃ kārayiṣyāmyahaṃ punaḥnihatya samare śatrūnāhṛtya janakātmajām

अमोक्षयित्वा वैदेहीमहत्वा च रिपून्रणेहृतदारोऽवधूतश्च नाहं जीवितुमुत्सहे

amokṣayitvā vaidehīmahatvā ca ripūnraṇehṛtadāro'vadhūtaśca nāhaṃ jīvitumutsahe

इत्युक्तवचनं रामं प्रत्युवाचानिलात्मजःप्रियमाख्यामि ते राम दृष्टा सा जानकी मया

ityuktavacanaṃ rāmaṃ pratyuvācānilātmajaḥpriyamākhyāmi te rāma dṛṣṭā sā jānakī mayā

विचित्य दक्षिणामाशां सपर्वतवनाकराम्श्रान्ताः काले व्यतीते स्म दृष्टवन्तो महागुहाम्

vicitya dakṣiṇāmāśāṃ saparvatavanākarāmśrāntāḥ kāle vyatīte sma dṛṣṭavanto mahāguhām

प्रविशामो वयं तां तु बहुयोजनमायताम्अन्धकारां सुविपिनां गहनां कीटसेविताम्

praviśāmo vayaṃ tāṃ tu bahuyojanamāyatāmandhakārāṃ suvipināṃ gahanāṃ kīṭasevitām

गत्वा सुमहदध्वानमादित्यस्य प्रभां ततःदृष्टवन्तः स्म तत्रैव भवनं दिव्यमन्तरा

gatvā sumahadadhvānamādityasya prabhāṃ tataḥdṛṣṭavantaḥ sma tatraiva bhavanaṃ divyamantarā

मयस्य किल दैत्यस्य तदासीद्वेश्म राघवतत्र प्रभावती नाम तपोऽतप्यत तापसी

mayasya kila daityasya tadāsīdveśma rāghavatatra prabhāvatī nāma tapo'tapyata tāpasī

तया दत्तानि भोज्यानि पानानि विविधानि चभुक्त्वा लब्धबलाः सन्तस्तयोक्तेन पथा ततः

tayā dattāni bhojyāni pānāni vividhāni cabhuktvā labdhabalāḥ santastayoktena pathā tataḥ

निर्याय तस्मादुद्देशात्पश्यामो लवणाम्भसःसमीपे सह्यमलयौ दर्दुरं च महागिरिम्

niryāya tasmāduddeśātpaśyāmo lavaṇāmbhasaḥsamīpe sahyamalayau darduraṃ ca mahāgirim

ततो मलयमारुह्य पश्यन्तो वरुणालयम्विषण्णा व्यथिताः खिन्ना निराशा जीविते भृशम्

tato malayamāruhya paśyanto varuṇālayamviṣaṇṇā vyathitāḥ khinnā nirāśā jīvite bhṛśam

अनेकशतविस्तीर्णं योजनानां महोदधिम्तिमिनक्रझषावासं चिन्तयन्तः सुदुःखिताः

anekaśatavistīrṇaṃ yojanānāṃ mahodadhimtiminakrajhaṣāvāsaṃ cintayantaḥ suduḥkhitāḥ

तत्रानशनसंकल्पं कृत्वासीना वयं तदाततः कथान्ते गृध्रस्य जटायोरभवत्कथा

tatrānaśanasaṃkalpaṃ kṛtvāsīnā vayaṃ tadātataḥ kathānte gṛdhrasya jaṭāyorabhavatkathā

ततः पर्वतशृङ्गाभं घोररूपं भयावहम्पक्षिणं दृष्टवन्तः स्म वैनतेयमिवापरम्

tataḥ parvataśṛṅgābhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvahampakṣiṇaṃ dṛṣṭavantaḥ sma vainateyamivāparam

सोऽस्मानतर्कयद्भोक्तुमथाभ्येत्य वचोऽब्रवीत्भोः क एष मम भ्रातुर्जटायोः कुरुते कथाम्

so'smānatarkayadbhoktumathābhyetya vaco'bravītbhoḥ ka eṣa mama bhrāturjaṭāyoḥ kurute kathām

संपातिर्नाम तस्याहं ज्येष्ठो भ्राता खगाधिपःअन्योन्यस्पर्धयारूढावावामादित्यसंसदम्

saṃpātirnāma tasyāhaṃ jyeṣṭho bhrātā khagādhipaḥanyonyaspardhayārūḍhāvāvāmādityasaṃsadam

ततो दग्धाविमौ पक्षौ न दग्धौ तु जटायुषःतदा मे चिरदृष्टः स भ्राता गृध्रपतिः प्रियःनिर्दग्धपक्षः पतितो ह्यहमस्मिन्महागिरौ

tato dagdhāvimau pakṣau na dagdhau tu jaṭāyuṣaḥtadā me ciradṛṣṭaḥ sa bhrātā gṛdhrapatiḥ priyaḥnirdagdhapakṣaḥ patito hyahamasminmahāgirau

तस्यैवं वदतोऽस्माभिर्हतो भ्राता निवेदितःव्यसनं भवतश्चेदं संक्षेपाद्वै निवेदितम्

tasyaivaṃ vadato'smābhirhato bhrātā niveditaḥvyasanaṃ bhavataścedaṃ saṃkṣepādvai niveditam

स संपातिस्तदा राजञ्श्रुत्वा सुमहदप्रियम्विषण्णचेताः पप्रच्छ पुनरस्मानरिंदम

sa saṃpātistadā rājañśrutvā sumahadapriyamviṣaṇṇacetāḥ papraccha punarasmānariṃdama

कः स रामः कथं सीता जटायुश्च कथं हतःइच्छामि सर्वमेवैतच्छ्रोतुं प्लवगसत्तमाः

kaḥ sa rāmaḥ kathaṃ sītā jaṭāyuśca kathaṃ hataḥicchāmi sarvamevaitacchrotuṃ plavagasattamāḥ

तस्याहं सर्वमेवैतं भवतो व्यसनागमम्प्रायोपवेशने चैव हेतुं विस्तरतोऽब्रुवम्

tasyāhaṃ sarvamevaitaṃ bhavato vyasanāgamamprāyopaveśane caiva hetuṃ vistarato'bruvam

सोऽस्मानुत्थापयामास वाक्येनानेन पक्षिराट्रावणो विदितो मह्यं लङ्का चास्य महापुरी

so'smānutthāpayāmāsa vākyenānena pakṣirāṭrāvaṇo vidito mahyaṃ laṅkā cāsya mahāpurī

दृष्टा पारे समुद्रस्य त्रिकूटगिरिकन्दरेभवित्री तत्र वैदेही न मेऽस्त्यत्र विचारणा

dṛṣṭā pāre samudrasya trikūṭagirikandarebhavitrī tatra vaidehī na me'styatra vicāraṇā

इति तस्य वचः श्रुत्वा वयमुत्थाय सत्वराःसागरप्लवने मन्त्रं मन्त्रयामः परंतप

iti tasya vacaḥ śrutvā vayamutthāya satvarāḥsāgaraplavane mantraṃ mantrayāmaḥ paraṃtapa

नाध्यवस्यद्यदा कश्चित्सागरस्य विलङ्घनेततः पितरमाविश्य पुप्लुवेऽहं महार्णवम्शतयोजनविस्तीर्णं निहत्य जलराक्षसीम्

nādhyavasyadyadā kaścitsāgarasya vilaṅghanetataḥ pitaramāviśya pupluve'haṃ mahārṇavamśatayojanavistīrṇaṃ nihatya jalarākṣasīm

तत्र सीता मया दृष्टा रावणान्तःपुरे सतीउपवासतपःशीला भर्तृदर्शनलालसाजटिला मलदिग्धाङ्गी कृशा दीना तपस्विनी

tatra sītā mayā dṛṣṭā rāvaṇāntaḥpure satīupavāsatapaḥśīlā bhartṛdarśanalālasājaṭilā maladigdhāṅgī kṛśā dīnā tapasvinī

निमित्तैस्तामहं सीतामुपलभ्य पृथग्विधैःउपसृत्याब्रुवं चार्यामभिगम्य रहोगताम्

nimittaistāmahaṃ sītāmupalabhya pṛthagvidhaiḥupasṛtyābruvaṃ cāryāmabhigamya rahogatām

सीते रामस्य दूतोऽहं वानरो मारुतात्मजःत्वद्दर्शनमभिप्रेप्सुरिह प्राप्तो विहायसा

sīte rāmasya dūto'haṃ vānaro mārutātmajaḥtvaddarśanamabhiprepsuriha prāpto vihāyasā

राजपुत्रौ कुशलिनौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौसर्वशाखामृगेन्द्रेण सुग्रीवेणाभिपालितौ

rājaputrau kuśalinau bhrātarau rāmalakṣmaṇausarvaśākhāmṛgendreṇa sugrīveṇābhipālitau

कुशलं त्वाब्रवीद्रामः सीते सौमित्रिणा सहसखिभावाच्च सुग्रीवः कुशलं त्वानुपृच्छति

kuśalaṃ tvābravīdrāmaḥ sīte saumitriṇā sahasakhibhāvācca sugrīvaḥ kuśalaṃ tvānupṛcchati

क्षिप्रमेष्यति ते भर्ता सर्वशाखामृगैः सहप्रत्ययं कुरु मे देवि वानरोऽस्मि न राक्षसः

kṣiprameṣyati te bhartā sarvaśākhāmṛgaiḥ sahapratyayaṃ kuru me devi vānaro'smi na rākṣasaḥ

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा सीता मां प्रत्युवाच हअवैमि त्वां हनूमन्तमविन्ध्यवचनादहम्

muhūrtamiva ca dhyātvā sītā māṃ pratyuvāca haavaimi tvāṃ hanūmantamavindhyavacanādaham

अविन्ध्यो हि महाबाहो राक्षसो वृद्धसंमतःकथितस्तेन सुग्रीवस्त्वद्विधैः सचिवैर्वृतः

avindhyo hi mahābāho rākṣaso vṛddhasaṃmataḥkathitastena sugrīvastvadvidhaiḥ sacivairvṛtaḥ

गम्यतामिति चोक्त्वा मां सीता प्रादादिमं मणिम्धारिता येन वैदेही कालमेतमनिन्दिता

gamyatāmiti coktvā māṃ sītā prādādimaṃ maṇimdhāritā yena vaidehī kālametamaninditā

प्रत्ययार्थं कथां चेमां कथयामास जानकीक्षिप्तामिषीकां काकस्य चित्रकूटे महागिरौभवता पुरुषव्याघ्र प्रत्यभिज्ञानकारणात्

pratyayārthaṃ kathāṃ cemāṃ kathayāmāsa jānakīkṣiptāmiṣīkāṃ kākasya citrakūṭe mahāgiraubhavatā puruṣavyāghra pratyabhijñānakāraṇāt

श्रावयित्वा तदात्मानं ततो दग्ध्वा च तां पुरीम्संप्राप्त इति तं रामः प्रियवादिनमर्चयत्

śrāvayitvā tadātmānaṃ tato dagdhvā ca tāṃ purīmsaṃprāpta iti taṃ rāmaḥ priyavādinamarcayat