Parva.Adhyaya 3.267

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

ततस्तत्रैव रामस्य समासीनस्य तैः सहसमाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात्तदा

tatastatraiva rāmasya samāsīnasya taiḥ sahasamājagmuḥ kapiśreṣṭhāḥ sugrīvavacanāttadā

वृतः कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम्श्वशुरो वालिनः श्रीमान्सुषेणो राममभ्ययात्

vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvināmśvaśuro vālinaḥ śrīmānsuṣeṇo rāmamabhyayāt

कोटीशतवृतौ चापि गजो गवय एव चवानरेन्द्रौ महावीर्यौ पृथक्पृथगदृश्यताम्

koṭīśatavṛtau cāpi gajo gavaya eva cavānarendrau mahāvīryau pṛthakpṛthagadṛśyatām

षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन्प्रत्यदृश्यतगोलाङ्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शनः

ṣaṣṭikoṭisahasrāṇi prakarṣanpratyadṛśyatagolāṅgūlo mahārāja gavākṣo bhīmadarśanaḥ

गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादनःकोटीसहस्रमुग्राणां हरीणां समकर्षत

gandhamādanavāsī tu prathito gandhamādanaḥkoṭīsahasramugrāṇāṃ harīṇāṃ samakarṣata

पनसो नाम मेधावी वानरः सुमहाबलःकोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति

panaso nāma medhāvī vānaraḥ sumahābalaḥkoṭīrdaśa dvādaśa ca triṃśatpañca prakarṣati

श्रीमान्दधिमुखो नाम हरिवृद्धोऽपि वीर्यवान्प्रचकर्ष महत्सैन्यं हरीणां भीमतेजसाम्

śrīmāndadhimukho nāma harivṛddho'pi vīryavānpracakarṣa mahatsainyaṃ harīṇāṃ bhīmatejasām

कृष्णानां मुखपुण्ड्राणामृक्षाणां भीमकर्मणाम्कोटीशतसहस्रेण जाम्बवान्प्रत्यदृश्यत

kṛṣṇānāṃ mukhapuṇḍrāṇāmṛkṣāṇāṃ bhīmakarmaṇāmkoṭīśatasahasreṇa jāmbavānpratyadṛśyata

एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपाःअसंख्येया महाराज समीयू रामकारणात्

ete cānye ca bahavo hariyūthapayūthapāḥasaṃkhyeyā mahārāja samīyū rāmakāraṇāt

शिरीषकुसुमाभानां सिंहानामिव नर्दताम्श्रूयते तुमुलः शब्दस्तत्र तत्र प्रधावताम्

śirīṣakusumābhānāṃ siṃhānāmiva nardatāmśrūyate tumulaḥ śabdastatra tatra pradhāvatām

गिरिकूटनिभाः केचित्केचिन्महिषसंनिभाःशरदभ्रप्रतीकाशाः पिष्टहिङ्गुलकाननाः

girikūṭanibhāḥ kecitkecinmahiṣasaṃnibhāḥśaradabhrapratīkāśāḥ piṣṭahiṅgulakānanāḥ

उत्पतन्तः पतन्तश्च प्लवमानाश्च वानराःउद्धुन्वन्तोऽपरे रेणून्समाजग्मुः समन्ततः

utpatantaḥ patantaśca plavamānāśca vānarāḥuddhunvanto'pare reṇūnsamājagmuḥ samantataḥ

स वानरमहालोकः पूर्णसागरसंनिभःनिवेशमकरोत्तत्र सुग्रीवानुमते तदा

sa vānaramahālokaḥ pūrṇasāgarasaṃnibhaḥniveśamakarottatra sugrīvānumate tadā

ततस्तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशःतिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते

tatasteṣu harīndreṣu samāvṛtteṣu sarvaśaḥtithau praśaste nakṣatre muhūrte cābhipūjite

तेन व्यूढेन सैन्येन लोकानुद्वर्तयन्निवप्रययौ राघवः श्रीमान्सुग्रीवसहितस्तदा

tena vyūḍhena sainyena lokānudvartayannivaprayayau rāghavaḥ śrīmānsugrīvasahitastadā

मुखमासीत्तु सैन्यस्य हनूमान्मारुतात्मजःजघनं पालयामास सौमित्रिरकुतोभयः

mukhamāsīttu sainyasya hanūmānmārutātmajaḥjaghanaṃ pālayāmāsa saumitrirakutobhayaḥ

बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ राघवौ तत्र रेजतुःवृतौ हरिमहामात्रैश्चन्द्रसूर्यौ ग्रहैरिव

baddhagodhāṅgulitrāṇau rāghavau tatra rejatuḥvṛtau harimahāmātraiścandrasūryau grahairiva

प्रबभौ हरिसैन्यं तच्छालतालशिलायुधम्सुमहच्छालिभवनं यथा सूर्योदयं प्रति

prababhau harisainyaṃ tacchālatālaśilāyudhamsumahacchālibhavanaṃ yathā sūryodayaṃ prati

नलनीलाङ्गदक्राथमैन्दद्विविदपालिताययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये

nalanīlāṅgadakrāthamaindadvividapālitāyayau sumahatī senā rāghavasyārthasiddhaye

विधिवत्सुप्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु चप्रभूतमधुमांसेषु वारिमत्सु शिवेषु च

vidhivatsupraśasteṣu bahumūlaphaleṣu caprabhūtamadhumāṃseṣu vārimatsu śiveṣu ca

निवसन्ती निराबाधा तथैव गिरिसानुषुउपायाद्धरिसेना सा क्षारोदमथ सागरम्

nivasantī nirābādhā tathaiva girisānuṣuupāyāddharisenā sā kṣārodamatha sāgaram

द्वितीयसागरनिभं तद्बलं बहुलध्वजम्वेलावनं समासाद्य निवासमकरोत्तदा

dvitīyasāgaranibhaṃ tadbalaṃ bahuladhvajamvelāvanaṃ samāsādya nivāsamakarottadā

ततो दाशरथिः श्रीमान्सुग्रीवं प्रत्यभाषतमध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः

tato dāśarathiḥ śrīmānsugrīvaṃ pratyabhāṣatamadhye vānaramukhyānāṃ prāptakālamidaṃ vacaḥ

उपायः को नु भवतां मतः सागरलङ्घनेइयं च महती सेना सागरश्चापि दुस्तरः

upāyaḥ ko nu bhavatāṃ mataḥ sāgaralaṅghaneiyaṃ ca mahatī senā sāgaraścāpi dustaraḥ

तत्रान्ये व्याहरन्ति स्म वानराः पटुमानिनःसमर्था लङ्घने सिन्धोर्न तु कृत्स्नस्य वानराः

tatrānye vyāharanti sma vānarāḥ paṭumāninaḥsamarthā laṅghane sindhorna tu kṛtsnasya vānarāḥ

केचिन्नौभिर्व्यवस्यन्ति केचिच्च विविधैः प्लवैःनेति रामश्च तान्सर्वान्सान्त्वयन्प्रत्यभाषत

kecinnaubhirvyavasyanti kecicca vividhaiḥ plavaiḥneti rāmaśca tānsarvānsāntvayanpratyabhāṣata

शतयोजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराःक्रान्तुं तोयनिधिं वीरा नैषा वो नैष्ठिकी मतिः

śatayojanavistāraṃ na śaktāḥ sarvavānarāḥkrāntuṃ toyanidhiṃ vīrā naiṣā vo naiṣṭhikī matiḥ

नावो न सन्ति सेनाया बह्व्यस्तारयितुं तथावणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्

nāvo na santi senāyā bahvyastārayituṃ tathāvaṇijāmupaghātaṃ ca kathamasmadvidhaścaret

विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेषु वै परःप्लवोडुपप्रतारश्च नैवात्र मम रोचते

vistīrṇaṃ caiva naḥ sainyaṃ hanyācchidreṣu vai paraḥplavoḍupapratāraśca naivātra mama rocate

अहं त्विमं जलनिधिं समारप्स्याम्युपायतःप्रतिशेष्याम्युपवसन्दर्शयिष्यति मां ततः

ahaṃ tvimaṃ jalanidhiṃ samārapsyāmyupāyataḥpratiśeṣyāmyupavasandarśayiṣyati māṃ tataḥ

न चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्येनमहं ततःमहास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः

na ceddarśayitā mārgaṃ dhakṣyāmyenamahaṃ tataḥmahāstrairapratihatairatyagnipavanojjvalaiḥ

इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवःप्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत्कुशसंस्तरे

ityuktvā sahasaumitrirupaspṛśyātha rāghavaḥpratiśiśye jalanidhiṃ vidhivatkuśasaṃstare

सागरस्तु ततः स्वप्ने दर्शयामास राघवम्देवो नदनदीभर्ता श्रीमान्यादोगणैर्वृतः

sāgarastu tataḥ svapne darśayāmāsa rāghavamdevo nadanadībhartā śrīmānyādogaṇairvṛtaḥ

कौसल्यामातरित्येवमाभाष्य मधुरं वचःइदमित्याह रत्नानामाकरैः शतशो वृतः

kausalyāmātarityevamābhāṣya madhuraṃ vacaḥidamityāha ratnānāmākaraiḥ śataśo vṛtaḥ

ब्रूहि किं ते करोम्यत्र साहाय्यं पुरुषर्षभइक्ष्वाकुरस्मि ते ज्ञातिरिति रामस्तमब्रवीत्

brūhi kiṃ te karomyatra sāhāyyaṃ puruṣarṣabhaikṣvākurasmi te jñātiriti rāmastamabravīt

मार्गमिच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीपतेयेन गत्वा दशग्रीवं हन्यां पौलस्त्यपांसनम्

mārgamicchāmi sainyasya dattaṃ nadanadīpateyena gatvā daśagrīvaṃ hanyāṃ paulastyapāṃsanam

यद्येवं याचतो मार्गं न प्रदास्यति मे भवान्शरैस्त्वां शोषयिष्यामि दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः

yadyevaṃ yācato mārgaṃ na pradāsyati me bhavānśaraistvāṃ śoṣayiṣyāmi divyāstrapratimantritaiḥ

इत्येवं ब्रुवतः श्रुत्वा रामस्य वरुणालयःउवाच व्यथितो वाक्यमिति बद्धाञ्जलिः स्थितः

ityevaṃ bruvataḥ śrutvā rāmasya varuṇālayaḥuvāca vyathito vākyamiti baddhāñjaliḥ sthitaḥ

नेच्छामि प्रतिघातं ते नास्मि विघ्नकरस्तवशृणु चेदं वचो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर

necchāmi pratighātaṃ te nāsmi vighnakarastavaśṛṇu cedaṃ vaco rāma śrutvā kartavyamācara

यदि दास्यामि ते मार्गं सैन्यस्य व्रजतोऽऽज्ञयाअन्येऽप्याज्ञापयिष्यन्ति मामेवं धनुषो बलात्

yadi dāsyāmi te mārgaṃ sainyasya vrajato''jñayāanye'pyājñāpayiṣyanti māmevaṃ dhanuṣo balāt

अस्ति त्वत्र नलो नाम वानरः शिल्पिसंमतःत्वष्टुर्देवस्य तनयो बलवान्विश्वकर्मणः

asti tvatra nalo nāma vānaraḥ śilpisaṃmataḥtvaṣṭurdevasya tanayo balavānviśvakarmaṇaḥ

स यत्काष्ठं तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयिसर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति

sa yatkāṣṭhaṃ tṛṇaṃ vāpi śilāṃ vā kṣepsyate mayisarvaṃ taddhārayiṣyāmi sa te seturbhaviṣyati

इत्युक्त्वान्तर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच हकुरु सेतुं समुद्रे त्वं शक्तो ह्यसि मतो मम

ityuktvāntarhite tasminrāmo nalamuvāca hakuru setuṃ samudre tvaṃ śakto hyasi mato mama

तेनोपायेन काकुत्स्थः सेतुबन्धमकारयत्दशयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम्

tenopāyena kākutsthaḥ setubandhamakārayatdaśayojanavistāramāyataṃ śatayojanam

नलसेतुरिति ख्यातो योऽद्यापि प्रथितो भुविरामस्याज्ञां पुरस्कृत्य धार्यते गिरिसंनिभः

nalaseturiti khyāto yo'dyāpi prathito bhuvirāmasyājñāṃ puraskṛtya dhāryate girisaṃnibhaḥ

तत्रस्थं स तु धर्मात्मा समागच्छद्विभीषणःभ्राता वै राक्षसेन्द्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह

tatrasthaṃ sa tu dharmātmā samāgacchadvibhīṣaṇaḥbhrātā vai rākṣasendrasya caturbhiḥ sacivaiḥ saha

प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महामनाःसुग्रीवस्य तु शङ्काभूत्प्रणिधिः स्यादिति स्म ह

pratijagrāha rāmastaṃ svāgatena mahāmanāḥsugrīvasya tu śaṅkābhūtpraṇidhiḥ syāditi sma ha

राघवस्तस्य चेष्टाभिः सम्यक्च चरितेङ्गितैःयदा तत्त्वेन तुष्टोऽभूत्तत एनमपूजयत्

rāghavastasya ceṣṭābhiḥ samyakca cariteṅgitaiḥyadā tattvena tuṣṭo'bhūttata enamapūjayat

सर्वराक्षसराज्ये चाप्यभ्यषिञ्चद्विभीषणम्चक्रे च मन्त्रानुचरं सुहृदं लक्ष्मणस्य च

sarvarākṣasarājye cāpyabhyaṣiñcadvibhīṣaṇamcakre ca mantrānucaraṃ suhṛdaṃ lakṣmaṇasya ca

विभीषणमते चैव सोऽत्यक्रामन्महार्णवम्ससैन्यः सेतुना तेन मासेनैव नराधिप

vibhīṣaṇamate caiva so'tyakrāmanmahārṇavamsasainyaḥ setunā tena māsenaiva narādhipa

ततो गत्वा समासाद्य लङ्कोद्यानान्यनेकशःभेदयामास कपिभिर्महान्ति च बहूनि च

tato gatvā samāsādya laṅkodyānānyanekaśaḥbhedayāmāsa kapibhirmahānti ca bahūni ca

तत्रास्तां रावणामात्यौ राक्षसौ शुकसारणौचारौ वानररूपेण तौ जग्राह विभीषणः

tatrāstāṃ rāvaṇāmātyau rākṣasau śukasāraṇaucārau vānararūpeṇa tau jagrāha vibhīṣaṇaḥ

प्रतिपन्नौ यदा रूपं राक्षसं तौ निशाचरौदर्शयित्वा ततः सैन्यं रामः पश्चादवासृजत्

pratipannau yadā rūpaṃ rākṣasaṃ tau niśācaraudarśayitvā tataḥ sainyaṃ rāmaḥ paścādavāsṛjat

निवेश्योपवने सैन्यं तच्छूरः प्राज्ञवानरम्प्रेषयामास दौत्येन रावणस्य ततोऽङ्गदम्

niveśyopavane sainyaṃ tacchūraḥ prājñavānarampreṣayāmāsa dautyena rāvaṇasya tato'ṅgadam