Parva.Adhyaya 3.28

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततो वनगताः पार्थाः सायाह्ने सह कृष्णयाउपविष्टाः कथाश्चक्रुर्दुःखशोकपरायणाः

tato vanagatāḥ pārthāḥ sāyāhne saha kṛṣṇayāupaviṣṭāḥ kathāścakrurduḥkhaśokaparāyaṇāḥ

प्रिया च दर्शनीया च पण्डिता च पतिव्रताततः कृष्णा धर्मराजमिदं वचनमब्रवीत्

priyā ca darśanīyā ca paṇḍitā ca pativratātataḥ kṛṣṇā dharmarājamidaṃ vacanamabravīt

न नूनं तस्य पापस्य दुःखमस्मासु किंचनविद्यते धार्तराष्ट्रस्य नृशंसस्य दुरात्मनः

na nūnaṃ tasya pāpasya duḥkhamasmāsu kiṃcanavidyate dhārtarāṣṭrasya nṛśaṃsasya durātmanaḥ

यस्त्वां राजन्मया सार्धमजिनैः प्रतिवासितम्भ्रातृभिश्च तथा सर्वैर्नाभ्यभाषत किंचनवनं प्रस्थाप्य दुष्टात्मा नान्वतप्यत दुर्मतिः

yastvāṃ rājanmayā sārdhamajinaiḥ prativāsitambhrātṛbhiśca tathā sarvairnābhyabhāṣata kiṃcanavanaṃ prasthāpya duṣṭātmā nānvatapyata durmatiḥ

आयसं हृदयं नूनं तस्य दुष्कृतकर्मणःयस्त्वां धर्मपरं श्रेष्ठं रूक्षाण्यश्रावयत्तदा

āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ tasya duṣkṛtakarmaṇaḥyastvāṃ dharmaparaṃ śreṣṭhaṃ rūkṣāṇyaśrāvayattadā

सुखोचितमदुःखार्हं दुरात्मा ससुहृद्गणःईदृशं दुःखमानीय मोदते पापपूरुषः

sukhocitamaduḥkhārhaṃ durātmā sasuhṛdgaṇaḥīdṛśaṃ duḥkhamānīya modate pāpapūruṣaḥ

चतुर्णामेव पापानामश्रु वै नापतत्तदात्वयि भारत निष्क्रान्ते वनायाजिनवाससि

caturṇāmeva pāpānāmaśru vai nāpatattadātvayi bhārata niṣkrānte vanāyājinavāsasi

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनःदुर्भ्रातुस्तस्य चोग्रस्य तथा दुःशासनस्य च

duryodhanasya karṇasya śakuneśca durātmanaḥdurbhrātustasya cograsya tathā duḥśāsanasya ca

इतरेषां तु सर्वेषां कुरूणां कुरुसत्तमदुःखेनाभिपरीतानां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम्

itareṣāṃ tu sarveṣāṃ kurūṇāṃ kurusattamaduḥkhenābhiparītānāṃ netrebhyaḥ prāpatajjalam

इदं च शयनं दृष्ट्वा यच्चासीत्ते पुरातनम्शोचामि त्वां महाराज दुःखानर्हं सुखोचितम्

idaṃ ca śayanaṃ dṛṣṭvā yaccāsītte purātanamśocāmi tvāṃ mahārāja duḥkhānarhaṃ sukhocitam

दान्तं यच्च सभामध्ये आसनं रत्नभूषितम्दृष्ट्वा कुशबृसीं चेमां शोको मां रुन्धयत्ययम्

dāntaṃ yacca sabhāmadhye āsanaṃ ratnabhūṣitamdṛṣṭvā kuśabṛsīṃ cemāṃ śoko māṃ rundhayatyayam

यदपश्यं सभायां त्वां राजभिः परिवारितम्तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे

yadapaśyaṃ sabhāyāṃ tvāṃ rājabhiḥ parivāritamtacca rājannapaśyantyāḥ kā śāntirhṛdayasya me

या त्वाहं चन्दनादिग्धमपश्यं सूर्यवर्चसम्सा त्वा पङ्कमलादिग्धं दृष्ट्वा मुह्यामि भारत

yā tvāhaṃ candanādigdhamapaśyaṃ sūryavarcasamsā tvā paṅkamalādigdhaṃ dṛṣṭvā muhyāmi bhārata

या वै त्वा कौशिकैर्वस्त्रैः शुभ्रैर्बहुधनैः पुरादृष्टवत्यस्मि राजेन्द्र सा त्वां पश्यामि चीरिणम्

yā vai tvā kauśikairvastraiḥ śubhrairbahudhanaiḥ purādṛṣṭavatyasmi rājendra sā tvāṃ paśyāmi cīriṇam

यच्च तद्रुक्मपात्रीभिर्ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशःह्रियते ते गृहादन्नं संस्कृतं सार्वकामिकम्

yacca tadrukmapātrībhirbrāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥhriyate te gṛhādannaṃ saṃskṛtaṃ sārvakāmikam

यतीनामगृहाणां ते तथैव गृहमेधिनाम्दीयते भोजनं राजन्नतीव गुणवत्प्रभोतच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे

yatīnāmagṛhāṇāṃ te tathaiva gṛhamedhināmdīyate bhojanaṃ rājannatīva guṇavatprabhotacca rājannapaśyantyāḥ kā śāntirhṛdayasya me

यांस्ते भ्रातॄन्महाराज युवानो मृष्टकुण्डलाःअभोजयन्त मृष्टान्नैः सूदाः परमसंस्कृतैः

yāṃste bhrātṝnmahārāja yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥabhojayanta mṛṣṭānnaiḥ sūdāḥ paramasaṃskṛtaiḥ

सर्वांस्तानद्य पश्यामि वने वन्येन जीवतःअदुःखार्हान्मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मनः

sarvāṃstānadya paśyāmi vane vanyena jīvataḥaduḥkhārhānmanuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ

भीमसेनमिमं चापि दुःखितं वनवासिनम्ध्यायन्तं किं न मन्युस्ते प्राप्ते काले विवर्धते

bhīmasenamimaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinamdhyāyantaṃ kiṃ na manyuste prāpte kāle vivardhate

भीमसेनं हि कर्माणि स्वयं कुर्वाणमच्युतसुखार्हं दुःखितं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते

bhīmasenaṃ hi karmāṇi svayaṃ kurvāṇamacyutasukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate

सत्कृतं विविधैर्यानैर्वस्त्रैरुच्चावचैस्तथातं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते

satkṛtaṃ vividhairyānairvastrairuccāvacaistathātaṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate

कुरूनपि हि यः सर्वान्हन्तुमुत्सहते प्रभुःत्वत्प्रसादं प्रतीक्षंस्तु सहतेऽयं वृकोदरः

kurūnapi hi yaḥ sarvānhantumutsahate prabhuḥtvatprasādaṃ pratīkṣaṃstu sahate'yaṃ vṛkodaraḥ

योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुनाशरातिसर्गे शीघ्रत्वात्कालान्तकयमोपमः

yo'rjunenārjunastulyo dvibāhurbahubāhunāśarātisarge śīghratvātkālāntakayamopamaḥ

यस्य शस्त्रप्रतापेन प्रणताः सर्वपार्थिवाःयज्ञे तव महाराज ब्राह्मणानुपतस्थिरे

yasya śastrapratāpena praṇatāḥ sarvapārthivāḥyajñe tava mahārāja brāhmaṇānupatasthire

तमिमं पुरुषव्याघ्रं पूजितं देवदानवैःध्यायन्तमर्जुनं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते

tamimaṃ puruṣavyāghraṃ pūjitaṃ devadānavaiḥdhyāyantamarjunaṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate

दृष्ट्वा वनगतं पार्थमदुःखार्हं सुखोचितम्न च ते वर्धते मन्युस्तेन मुह्यामि भारत

dṛṣṭvā vanagataṃ pārthamaduḥkhārhaṃ sukhocitamna ca te vardhate manyustena muhyāmi bhārata

यो देवांश्च मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत्तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते

yo devāṃśca manuṣyāṃśca sarpāṃścaikaratho'jayattaṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate

यो यानैरद्भुताकारैर्हयैर्नागैश्च संवृतःप्रसह्य वित्तान्यादत्त पार्थिवेभ्यः परंतपः

yo yānairadbhutākārairhayairnāgaiśca saṃvṛtaḥprasahya vittānyādatta pārthivebhyaḥ paraṃtapaḥ

क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्च बाणशतानि यःतं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते

kṣipatyekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥtaṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate

श्यामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणामुत्तमं रणेनकुलं ते वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते

śyāmaṃ bṛhantaṃ taruṇaṃ carmiṇāmuttamaṃ raṇenakulaṃ te vane dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate

दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिरसहदेवं वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते

darśanīyaṃ ca śūraṃ ca mādrīputraṃ yudhiṣṭhirasahadevaṃ vane dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate

द्रुपदस्य कुले जातां स्नुषां पाण्डोर्महात्मनःमां ते वनगतां दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते

drupadasya kule jātāṃ snuṣāṃ pāṇḍormahātmanaḥmāṃ te vanagatāṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate

नूनं च तव नैवास्ति मन्युर्भरतसत्तमयत्ते भ्रातॄंश्च मां चैव दृष्ट्वा न व्यथते मनः

nūnaṃ ca tava naivāsti manyurbharatasattamayatte bhrātṝṃśca māṃ caiva dṛṣṭvā na vyathate manaḥ

न निर्मन्युः क्षत्रियोऽस्ति लोके निर्वचनं स्मृतम्तदद्य त्वयि पश्यामि क्षत्रिये विपरीतवत्

na nirmanyuḥ kṣatriyo'sti loke nirvacanaṃ smṛtamtadadya tvayi paśyāmi kṣatriye viparītavat

यो न दर्शयते तेजः क्षत्रियः काल आगतेसर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्युत

yo na darśayate tejaḥ kṣatriyaḥ kāla āgatesarvabhūtāni taṃ pārtha sadā paribhavantyuta

तत्त्वया न क्षमा कार्या शत्रून्प्रति कथंचनतेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः

tattvayā na kṣamā kāryā śatrūnprati kathaṃcanatejasaiva hi te śakyā nihantuṃ nātra saṃśayaḥ

तथैव यः क्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यतिअप्रियः सर्वभूतानां सोऽमुत्रेह च नश्यति

tathaiva yaḥ kṣamākāle kṣatriyo nopaśāmyatiapriyaḥ sarvabhūtānāṃ so'mutreha ca naśyati