Parva.Adhyaya 3.30

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुनःइति विद्धि महाप्राज्ञे क्रोधमूलौ भवाभवौ

krodho hantā manuṣyāṇāṃ krodho bhāvayitā punaḥiti viddhi mahāprājñe krodhamūlau bhavābhavau

यो हि संहरते क्रोधं भावस्तस्य सुशोभनेयः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं न सहते शुभेतस्याभावाय भवति क्रोधः परमदारुणः

yo hi saṃharate krodhaṃ bhāvastasya suśobhaneyaḥ punaḥ puruṣaḥ krodhaṃ nityaṃ na sahate śubhetasyābhāvāya bhavati krodhaḥ paramadāruṇaḥ

क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानामिह दृश्यतेतत्कथं मादृशः क्रोधमुत्सृजेल्लोकनाशनम्

krodhamūlo vināśo hi prajānāmiha dṛśyatetatkathaṃ mādṛśaḥ krodhamutsṛjellokanāśanam

क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात्क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपिक्रुद्धः परुषया वाचा श्रेयसोऽप्यवमन्यते

kruddhaḥ pāpaṃ naraḥ kuryātkruddho hanyādgurūnapikruddhaḥ paruṣayā vācā śreyaso'pyavamanyate

वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचित्नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा

vācyāvācye hi kupito na prajānāti karhicitnākāryamasti kruddhasya nāvācyaṃ vidyate tathā

हिंस्यात्क्रोधादवध्यांश्च वध्यान्संपूजयेदपिआत्मानमपि च क्रुद्धः प्रेषयेद्यमसादनम्

hiṃsyātkrodhādavadhyāṃśca vadhyānsaṃpūjayedapiātmānamapi ca kruddhaḥ preṣayedyamasādanam

एतान्दोषान्प्रपश्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिःइच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम्

etāndoṣānprapaśyadbhirjitaḥ krodho manīṣibhiḥicchadbhiḥ paramaṃ śreya iha cāmutra cottamam

तं क्रोधं वर्जितं धीरैः कथमस्मद्विधश्चरेत्एतद्द्रौपदि संधाय न मे मन्युः प्रवर्धते

taṃ krodhaṃ varjitaṃ dhīraiḥ kathamasmadvidhaścaretetaddraupadi saṃdhāya na me manyuḥ pravardhate

आत्मानं च परं चैव त्रायते महतो भयात्क्रुध्यन्तमप्रतिक्रुध्यन्द्वयोरेष चिकित्सकः

ātmānaṃ ca paraṃ caiva trāyate mahato bhayātkrudhyantamapratikrudhyandvayoreṣa cikitsakaḥ

मूढो यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यतेऽशक्तिमान्नरःबलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानमन्ततः

mūḍho yadi kliśyamānaḥ krudhyate'śaktimānnaraḥbalīyasāṃ manuṣyāṇāṃ tyajatyātmānamantataḥ

तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नश्यन्त्यनात्मनःतस्माद्द्रौपद्यशक्तस्य मन्योर्नियमनं स्मृतम्

tasyātmānaṃ saṃtyajato lokā naśyantyanātmanaḥtasmāddraupadyaśaktasya manyorniyamanaṃ smṛtam

विद्वांस्तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानो न कुप्यतिस नाशयित्वा क्लेष्टारं परलोके च नन्दति

vidvāṃstathaiva yaḥ śaktaḥ kliśyamāno na kupyatisa nāśayitvā kleṣṭāraṃ paraloke ca nandati

तस्माद्बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदाक्षन्तव्यं पुरुषेणाहुरापत्स्वपि विजानता

tasmādbalavatā caiva durbalena ca nityadākṣantavyaṃ puruṣeṇāhurāpatsvapi vijānatā

मन्योर्हि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधवःक्षमावतो जयो नित्यं साधोरिह सतां मतम्

manyorhi vijayaṃ kṛṣṇe praśaṃsantīha sādhavaḥkṣamāvato jayo nityaṃ sādhoriha satāṃ matam

सत्यं चानृततः श्रेयो नृशंसाच्चानृशंसतातमेवं बहुदोषं तु क्रोधं साधुविवर्जितम्मादृशः प्रसृजेत्कस्मात्सुयोधनवधादपि

satyaṃ cānṛtataḥ śreyo nṛśaṃsāccānṛśaṃsatātamevaṃ bahudoṣaṃ tu krodhaṃ sādhuvivarjitammādṛśaḥ prasṛjetkasmātsuyodhanavadhādapi

तेजस्वीति यमाहुर्वै पण्डिता दीर्घदर्शिनःन क्रोधोऽभ्यन्तरस्तस्य भवतीति विनिश्चितम्

tejasvīti yamāhurvai paṇḍitā dīrghadarśinaḥna krodho'bhyantarastasya bhavatīti viniścitam

यस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया प्रतिबाधतेतेजस्विनं तं विद्वांसो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः

yastu krodhaṃ samutpannaṃ prajñayā pratibādhatetejasvinaṃ taṃ vidvāṃso manyante tattvadarśinaḥ

क्रुद्धो हि कार्यं सुश्रोणि न यथावत्प्रपश्यतिन कार्यं न च मर्यादां नरः क्रुद्धोऽनुपश्यति

kruddho hi kāryaṃ suśroṇi na yathāvatprapaśyatina kāryaṃ na ca maryādāṃ naraḥ kruddho'nupaśyati

हन्त्यवध्यानपि क्रुद्धो गुरून्रूक्षैस्तुदत्यपितस्मात्तेजसि कर्तव्ये क्रोधो दूरात्प्रतिष्ठितः

hantyavadhyānapi kruddho gurūnrūkṣaistudatyapitasmāttejasi kartavye krodho dūrātpratiṣṭhitaḥ

दाक्ष्यं ह्यमर्षः शौर्यं च शीघ्रत्वमिति तेजसःगुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुमञ्जसा

dākṣyaṃ hyamarṣaḥ śauryaṃ ca śīghratvamiti tejasaḥguṇāḥ krodhābhibhūtena na śakyāḥ prāptumañjasā

क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक्तेजोऽभिपद्यतेकालयुक्तं महाप्राज्ञे क्रुद्धैस्तेजः सुदुःसहम्

krodhaṃ tyaktvā tu puruṣaḥ samyaktejo'bhipadyatekālayuktaṃ mahāprājñe kruddhaistejaḥ suduḥsaham

क्रोधस्त्वपण्डितैः शश्वत्तेज इत्यभिधीयतेरजस्तल्लोकनाशाय विहितं मानुषान्प्रति

krodhastvapaṇḍitaiḥ śaśvatteja ityabhidhīyaterajastallokanāśāya vihitaṃ mānuṣānprati

तस्माच्छश्वत्त्यजेत्क्रोधं पुरुषः सम्यगाचरन्श्रेयान्स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम्

tasmācchaśvattyajetkrodhaṃ puruṣaḥ samyagācaranśreyānsvadharmānapago na kruddha iti niścitam

यदि सर्वमबुद्धीनामतिक्रान्तममेधसाम्अतिक्रमो मद्विधस्य कथं स्वित्स्यादनिन्दिते

yadi sarvamabuddhīnāmatikrāntamamedhasāmatikramo madvidhasya kathaṃ svitsyādanindite

यदि न स्युर्मनुष्येषु क्षमिणः पृथिवीसमाःन स्यात्संधिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः

yadi na syurmanuṣyeṣu kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥna syātsaṃdhirmanuṣyāṇāṃ krodhamūlo hi vigrahaḥ

अभिषक्तो ह्यभिषजेदाहन्याद्गुरुणा हतःएवं विनाशो भूतानामधर्मः प्रथितो भवेत्

abhiṣakto hyabhiṣajedāhanyādguruṇā hataḥevaṃ vināśo bhūtānāmadharmaḥ prathito bhavet

आक्रुष्टः पुरुषः सर्वः प्रत्याक्रोशेदनन्तरम्प्रतिहन्याद्धतश्चैव तथा हिंस्याच्च हिंसितः

ākruṣṭaḥ puruṣaḥ sarvaḥ pratyākrośedanantarampratihanyāddhataścaiva tathā hiṃsyācca hiṃsitaḥ

हन्युर्हि पितरः पुत्रान्पुत्राश्चापि तथा पितॄन्हन्युश्च पतयो भार्याः पतीन्भार्यास्तथैव च

hanyurhi pitaraḥ putrānputrāścāpi tathā pitṝnhanyuśca patayo bhāryāḥ patīnbhāryāstathaiva ca

एवं संकुपिते लोके जन्म कृष्णे न विद्यतेप्रजानां संधिमूलं हि जन्म विद्धि शुभानने

evaṃ saṃkupite loke janma kṛṣṇe na vidyateprajānāṃ saṃdhimūlaṃ hi janma viddhi śubhānane

ताः क्षीयेरन्प्रजाः सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशेतस्मान्मन्युर्विनाशाय प्रजानामभवाय च

tāḥ kṣīyeranprajāḥ sarvāḥ kṣipraṃ draupadi tādṛśetasmānmanyurvināśāya prajānāmabhavāya ca

यस्मात्तु लोके दृश्यन्ते क्षमिणः पृथिवीसमाःतस्माज्जन्म च भूतानां भवश्च प्रतिपद्यते

yasmāttu loke dṛśyante kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥtasmājjanma ca bhūtānāṃ bhavaśca pratipadyate

क्षन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वास्वापत्सु शोभनेक्षमा भवो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम्

kṣantavyaṃ puruṣeṇeha sarvāsvāpatsu śobhanekṣamā bhavo hi bhūtānāṃ janma caiva prakīrtitam

आक्रुष्टस्ताडितः क्रुद्धः क्षमते यो बलीयसायश्च नित्यं जितक्रोधो विद्वानुत्तमपूरुषः

ākruṣṭastāḍitaḥ kruddhaḥ kṣamate yo balīyasāyaśca nityaṃ jitakrodho vidvānuttamapūruṣaḥ

प्रभाववानपि नरस्तस्य लोकाः सनातनाःक्रोधनस्त्वल्पविज्ञानः प्रेत्य चेह च नश्यति

prabhāvavānapi narastasya lokāḥ sanātanāḥkrodhanastvalpavijñānaḥ pretya ceha ca naśyati

अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम्गीताः क्षमावता कृष्णे काश्यपेन महात्मना

atrāpyudāharantīmā gāthā nityaṃ kṣamāvatāmgītāḥ kṣamāvatā kṛṣṇe kāśyapena mahātmanā

क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम्यस्तामेवं विजानाति स सर्वं क्षन्तुमर्हति

kṣamā dharmaḥ kṣamā yajñaḥ kṣamā vedāḥ kṣamā śrutamyastāmevaṃ vijānāti sa sarvaṃ kṣantumarhati

क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि चक्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमया चोद्धृतं जगत्

kṣamā brahma kṣamā satyaṃ kṣamā bhūtaṃ ca bhāvi cakṣamā tapaḥ kṣamā śaucaṃ kṣamayā coddhṛtaṃ jagat

अति ब्रह्मविदां लोकानति चापि तपस्विनाम्अति यज्ञविदां चैव क्षमिणः प्राप्नुवन्ति तान्

ati brahmavidāṃ lokānati cāpi tapasvināmati yajñavidāṃ caiva kṣamiṇaḥ prāpnuvanti tān

क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम्क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा दानं क्षमा यशः

kṣamā tejasvināṃ tejaḥ kṣamā brahma tapasvināmkṣamā satyaṃ satyavatāṃ kṣamā dānaṃ kṣamā yaśaḥ

तां क्षमामीदृशीं कृष्णे कथमस्मद्विधस्त्यजेत्यस्यां ब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाश्च विष्ठिताःभुज्यन्ते यज्वनां लोकाः क्षमिणामपरे तथा

tāṃ kṣamāmīdṛśīṃ kṛṣṇe kathamasmadvidhastyajetyasyāṃ brahma ca satyaṃ ca yajñā lokāśca viṣṭhitāḥbhujyante yajvanāṃ lokāḥ kṣamiṇāmapare tathā

क्षन्तव्यमेव सततं पुरुषेण विजानतायदा हि क्षमते सर्वं ब्रह्म संपद्यते तदा

kṣantavyameva satataṃ puruṣeṇa vijānatāyadā hi kṣamate sarvaṃ brahma saṃpadyate tadā

क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम्इह संमानमृच्छन्ति परत्र च शुभां गतिम्

kṣamāvatāmayaṃ lokaḥ paraścaiva kṣamāvatāmiha saṃmānamṛcchanti paratra ca śubhāṃ gatim

येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमया निहतः सदातेषां परतरे लोकास्तस्मात्क्षान्तिः परा मता

yeṣāṃ manyurmanuṣyāṇāṃ kṣamayā nihataḥ sadāteṣāṃ paratare lokāstasmātkṣāntiḥ parā matā

इति गीताः काश्यपेन गाथा नित्यं क्षमावताम्श्रुत्वा गाथाः क्षमायास्त्वं तुष्य द्रौपदि मा क्रुधः

iti gītāḥ kāśyapena gāthā nityaṃ kṣamāvatāmśrutvā gāthāḥ kṣamāyāstvaṃ tuṣya draupadi mā krudhaḥ

पितामहः शांतनवः शमं संपूजयिष्यतिआचार्यो विदुरः क्षत्ता शममेव वदिष्यतःकृपश्च संजयश्चैव शममेव वदिष्यतः

pitāmahaḥ śāṃtanavaḥ śamaṃ saṃpūjayiṣyatiācāryo viduraḥ kṣattā śamameva vadiṣyataḥkṛpaśca saṃjayaścaiva śamameva vadiṣyataḥ

सोमदत्तो युयुत्सुश्च द्रोणपुत्रस्तथैव चपितामहश्च नो व्यासः शमं वदति नित्यशः

somadatto yuyutsuśca droṇaputrastathaiva capitāmahaśca no vyāsaḥ śamaṃ vadati nityaśaḥ

एतैर्हि राजा नियतं चोद्यमानः शमं प्रतिराज्यं दातेति मे बुद्धिर्न चेल्लोभान्नशिष्यति

etairhi rājā niyataṃ codyamānaḥ śamaṃ pratirājyaṃ dāteti me buddhirna cellobhānnaśiṣyati

कालोऽयं दारुणः प्राप्तो भरतानामभूतयेनिश्चितं मे सदैवैतत्पुरस्तादपि भामिनि

kālo'yaṃ dāruṇaḥ prāpto bharatānāmabhūtayeniścitaṃ me sadaivaitatpurastādapi bhāmini

सुयोधनो नार्हतीति क्षमामेवं न विन्दतिअर्हस्तस्याहमित्येव तस्मान्मां विन्दते क्षमा

suyodhano nārhatīti kṣamāmevaṃ na vindatiarhastasyāhamityeva tasmānmāṃ vindate kṣamā

एतदात्मवतां वृत्तमेष धर्मः सनातनःक्षमा चैवानृशंस्यं च तत्कर्तास्म्यहमञ्जसा

etadātmavatāṃ vṛttameṣa dharmaḥ sanātanaḥkṣamā caivānṛśaṃsyaṃ ca tatkartāsmyahamañjasā