Parva.Adhyaya 3.49

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनियुधिष्ठिरप्रभृतयः किमकुर्वन्त पाण्डवाः

astrahetorgate pārthe śakralokaṃ mahātmaniyudhiṣṭhiraprabhṛtayaḥ kimakurvanta pāṇḍavāḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनिन्यवसन्कृष्णया सार्धं काम्यके पुरुषर्षभाः

astrahetorgate pārthe śakralokaṃ mahātmaninyavasankṛṣṇayā sārdhaṃ kāmyake puruṣarṣabhāḥ

ततः कदाचिदेकान्ते विविक्त इव शाद्वलेदुःखार्ता भरतश्रेष्ठा निषेदुः सह कृष्णयाधनंजयं शोचमानाः साश्रुकण्ठाः सुदुःखिताः

tataḥ kadācidekānte vivikta iva śādvaleduḥkhārtā bharataśreṣṭhā niṣeduḥ saha kṛṣṇayādhanaṃjayaṃ śocamānāḥ sāśrukaṇṭhāḥ suduḥkhitāḥ

तद्वियोगाद्धि तान्सर्वाञ्शोकः समभिपुप्लुवेधनंजयवियोगाच्च राज्यनाशाच्च दुःखिताः

tadviyogāddhi tānsarvāñśokaḥ samabhipupluvedhanaṃjayaviyogācca rājyanāśācca duḥkhitāḥ

अथ भीमो महाबाहुर्युधिष्ठिरमभाषतनिदेशात्ते महाराज गतोऽसौ पुरुषर्षभःअर्जुनः पाण्डुपुत्राणां यस्मिन्प्राणाः प्रतिष्ठिताः

atha bhīmo mahābāhuryudhiṣṭhiramabhāṣatanideśātte mahārāja gato'sau puruṣarṣabhaḥarjunaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ yasminprāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ

यस्मिन्विनष्टे पाञ्चालाः सह पुत्रैस्तथा वयम्सात्यकिर्वासुदेवश्च विनश्येयुरसंशयम्

yasminvinaṣṭe pāñcālāḥ saha putraistathā vayamsātyakirvāsudevaśca vinaśyeyurasaṃśayam

योऽसौ गच्छति तेजस्वी बहून्क्लेशानचिन्तयन्भवन्नियोगाद्बीभत्सुस्ततो दुःखतरं नु किम्

yo'sau gacchati tejasvī bahūnkleśānacintayanbhavanniyogādbībhatsustato duḥkhataraṃ nu kim

यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनःमन्यामहे जितानाजौ परान्प्राप्तां च मेदिनीम्

yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥmanyāmahe jitānājau parānprāptāṃ ca medinīm

यस्य प्रभावान्न मया सभामध्ये धनुष्मतःनीता लोकममुं सर्वे धार्तराष्ट्राः ससौबलाः

yasya prabhāvānna mayā sabhāmadhye dhanuṣmataḥnītā lokamamuṃ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sasaubalāḥ

ते वयं बाहुबलिनः क्रोधमुत्थितमात्मनःसहामहे भवन्मूलं वासुदेवेन पालिताः

te vayaṃ bāhubalinaḥ krodhamutthitamātmanaḥsahāmahe bhavanmūlaṃ vāsudevena pālitāḥ

वयं हि सह कृष्णेन हत्वा कर्णमुखान्परान्स्वबाहुविजितां कृत्स्नां प्रशासेम वसुंधराम्

vayaṃ hi saha kṛṣṇena hatvā karṇamukhānparānsvabāhuvijitāṃ kṛtsnāṃ praśāsema vasuṃdharām

भवतो द्यूतदोषेण सर्वे वयमुपप्लुताःअहीनपौरुषा राजन्बलिभिर्बलवत्तमाः

bhavato dyūtadoṣeṇa sarve vayamupaplutāḥahīnapauruṣā rājanbalibhirbalavattamāḥ

क्षात्रं धर्मं महाराज समवेक्षितुमर्हसिन हि धर्मो महाराज क्षत्रियस्य वनाश्रयःराज्यमेव परं धर्मं क्षत्रियस्य विदुर्बुधाः

kṣātraṃ dharmaṃ mahārāja samavekṣitumarhasina hi dharmo mahārāja kṣatriyasya vanāśrayaḥrājyameva paraṃ dharmaṃ kṣatriyasya vidurbudhāḥ

स क्षत्रधर्मविद्राजन्मा धर्म्यान्नीनशः पथःप्राग्द्वादश समा राजन्धार्तराष्ट्रान्निहन्महि

sa kṣatradharmavidrājanmā dharmyānnīnaśaḥ pathaḥprāgdvādaśa samā rājandhārtarāṣṭrānnihanmahi

निवर्त्य च वनात्पार्थमानाय्य च जनार्दनम्व्यूढानीकान्महाराज जवेनैव महाहवेधार्तराष्ट्रानमुं लोकं गमयामि विशां पते

nivartya ca vanātpārthamānāyya ca janārdanamvyūḍhānīkānmahārāja javenaiva mahāhavedhārtarāṣṭrānamuṃ lokaṃ gamayāmi viśāṃ pate

सर्वानहं हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान्ससौबलान्दुर्योधनं च कर्णं च यो वान्यः प्रतियोत्स्यते

sarvānahaṃ haniṣyāmi dhārtarāṣṭrānsasaubalānduryodhanaṃ ca karṇaṃ ca yo vānyaḥ pratiyotsyate

मया प्रशमिते पश्चात्त्वमेष्यसि वनात्पुनःएवं कृते न ते दोषो भविष्यति विशां पते

mayā praśamite paścāttvameṣyasi vanātpunaḥevaṃ kṛte na te doṣo bhaviṣyati viśāṃ pate

यज्ञैश्च विविधैस्तात कृतं पापमरिंदमअवधूय महाराज गच्छेम स्वर्गमुत्तमम्

yajñaiśca vividhaistāta kṛtaṃ pāpamariṃdamaavadhūya mahārāja gacchema svargamuttamam

एवमेतद्भवेद्राजन्यदि राजा न बालिशःअस्माकं दीर्घसूत्रः स्याद्भवान्धर्मपरायणः

evametadbhavedrājanyadi rājā na bāliśaḥasmākaṃ dīrghasūtraḥ syādbhavāndharmaparāyaṇaḥ

निकृत्या निकृतिप्रज्ञा हन्तव्या इति निश्चयःन हि नैकृतिकं हत्वा निकृत्या पापमुच्यते

nikṛtyā nikṛtiprajñā hantavyā iti niścayaḥna hi naikṛtikaṃ hatvā nikṛtyā pāpamucyate

तथा भारत धर्मेषु धर्मज्ञैरिह दृश्यतेअहोरात्रं महाराज तुल्यं संवत्सरेण हि

tathā bhārata dharmeṣu dharmajñairiha dṛśyateahorātraṃ mahārāja tulyaṃ saṃvatsareṇa hi

तथैव वेदवचनं श्रूयते नित्यदा विभोसंवत्सरो महाराज पूर्णो भवति कृच्छ्रतः

tathaiva vedavacanaṃ śrūyate nityadā vibhosaṃvatsaro mahārāja pūrṇo bhavati kṛcchrataḥ

यदि वेदाः प्रमाणं ते दिवसादूर्ध्वमच्युतत्रयोदश समाः कालो ज्ञायतां परिनिष्ठितः

yadi vedāḥ pramāṇaṃ te divasādūrdhvamacyutatrayodaśa samāḥ kālo jñāyatāṃ pariniṣṭhitaḥ

कालो दुर्योधनं हन्तुं सानुबन्धमरिंदमएकाग्रां पृथिवीं सर्वां पुरा राजन्करोति सः

kālo duryodhanaṃ hantuṃ sānubandhamariṃdamaekāgrāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ purā rājankaroti saḥ

एवं ब्रुवाणं भीमं तु धर्मराजो युधिष्ठिरःउवाच सान्त्वयन्राजा मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम्

evaṃ bruvāṇaṃ bhīmaṃ tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥuvāca sāntvayanrājā mūrdhnyupāghrāya pāṇḍavam

असंशयं महाबाहो हनिष्यसि सुयोधनम्वर्षात्त्रयोदशादूर्ध्वं सह गाण्डीवधन्वना

asaṃśayaṃ mahābāho haniṣyasi suyodhanamvarṣāttrayodaśādūrdhvaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā

यच्च मा भाषसे पार्थ प्राप्तः काल इति प्रभोअनृतं नोत्सहे वक्तुं न ह्येतन्मयि विद्यते

yacca mā bhāṣase pārtha prāptaḥ kāla iti prabhoanṛtaṃ notsahe vaktuṃ na hyetanmayi vidyate

अन्तरेणापि कौन्तेय निकृतिं पापनिश्चयम्हन्ता त्वमसि दुर्धर्ष सानुबन्धं सुयोधनम्

antareṇāpi kaunteya nikṛtiṃ pāpaniścayamhantā tvamasi durdharṣa sānubandhaṃ suyodhanam

एवं ब्रुवति भीमं तु धर्मराजे युधिष्ठिरेआजगाम महाभागो बृहदश्वो महानृषिः

evaṃ bruvati bhīmaṃ tu dharmarāje yudhiṣṭhireājagāma mahābhāgo bṛhadaśvo mahānṛṣiḥ

तमभिप्रेक्ष्य धर्मात्मा संप्राप्तं धर्मचारिणम्शास्त्रवन्मधुपर्केण पूजयामास धर्मराट्

tamabhiprekṣya dharmātmā saṃprāptaṃ dharmacāriṇamśāstravanmadhuparkeṇa pūjayāmāsa dharmarāṭ

आश्वस्तं चैनमासीनमुपासीनो युधिष्ठिरःअभिप्रेक्ष्य महाबाहुः कृपणं बह्वभाषत

āśvastaṃ cainamāsīnamupāsīno yudhiṣṭhiraḥabhiprekṣya mahābāhuḥ kṛpaṇaṃ bahvabhāṣata

अक्षद्यूतेन भगवन्धनं राज्यं च मे हृतम्आहूय निकृतिप्रज्ञैः कितवैरक्षकोविदैः

akṣadyūtena bhagavandhanaṃ rājyaṃ ca me hṛtamāhūya nikṛtiprajñaiḥ kitavairakṣakovidaiḥ

अनक्षज्ञस्य हि सतो निकृत्या पापनिश्चयैःभार्या च मे सभां नीता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

anakṣajñasya hi sato nikṛtyā pāpaniścayaiḥbhāryā ca me sabhāṃ nītā prāṇebhyo'pi garīyasī

अस्ति राजा मया कश्चिदल्पभाग्यतरो भुविभवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वोऽपि वा भवेत्न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीति मे मतिः

asti rājā mayā kaścidalpabhāgyataro bhuvibhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvo'pi vā bhavetna matto duḥkhitataraḥ pumānastīti me matiḥ

बृहदश्व उवाच · bṛhadaśva uvāca

यद्ब्रवीषि महाराज न मत्तो विद्यते क्वचित्अल्पभाग्यतरः कश्चित्पुमानस्तीति पाण्डव

yadbravīṣi mahārāja na matto vidyate kvacitalpabhāgyataraḥ kaścitpumānastīti pāṇḍava

अत्र ते कथयिष्यामि यदि शुश्रूषसेऽनघयस्त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत्पृथिवीपते

atra te kathayiṣyāmi yadi śuśrūṣase'naghayastvatto duḥkhitataro rājāsītpṛthivīpate

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

अथैनमब्रवीद्राजा ब्रवीतु भगवानितिइमामवस्थां संप्राप्तं श्रोतुमिच्छामि पार्थिवम्

athainamabravīdrājā bravītu bhagavānitiimāmavasthāṃ saṃprāptaṃ śrotumicchāmi pārthivam

बृहदश्व उवाच · bṛhadaśva uvāca

शृणु राजन्नवहितः सह भ्रातृभिरच्युतयस्त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत्पृथिवीपते

śṛṇu rājannavahitaḥ saha bhrātṛbhiracyutayastvatto duḥkhitataro rājāsītpṛthivīpate

निषधेषु महीपालो वीरसेन इति स्म हतस्य पुत्रोऽभवन्नाम्ना नलो धर्मार्थदर्शिवान्

niṣadheṣu mahīpālo vīrasena iti sma hatasya putro'bhavannāmnā nalo dharmārthadarśivān

स निकृत्या जितो राजा पुष्करेणेति नः श्रुतम्वनवासमदुःखार्हो भार्यया न्यवसत्सह

sa nikṛtyā jito rājā puṣkareṇeti naḥ śrutamvanavāsamaduḥkhārho bhāryayā nyavasatsaha

न तस्याश्वो न च रथो न भ्राता न च बान्धवाःवने निवसतो राजञ्शिष्यन्ते स्म कदाचन

na tasyāśvo na ca ratho na bhrātā na ca bāndhavāḥvane nivasato rājañśiṣyante sma kadācana

भवान्हि संवृतो वीरैर्भ्रातृभिर्देवसंमितैःब्रह्मकल्पैर्द्विजाग्र्यैश्च तस्मान्नार्हसि शोचितुम्

bhavānhi saṃvṛto vīrairbhrātṛbhirdevasaṃmitaiḥbrahmakalpairdvijāgryaiśca tasmānnārhasi śocitum

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

विस्तरेणाहमिच्छामि नलस्य सुमहात्मनःचरितं वदतां श्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि

vistareṇāhamicchāmi nalasya sumahātmanaḥcaritaṃ vadatāṃ śreṣṭha tanmamākhyātumarhasi