Parva.Adhyaya 3.54

बृहदश्व उवाच · bṛhadaśva uvāca

अथ काले शुभे प्राप्ते तिथौ पुण्ये क्षणे तथाआजुहाव महीपालान्भीमो राजा स्वयंवरे

atha kāle śubhe prāpte tithau puṇye kṣaṇe tathāājuhāva mahīpālānbhīmo rājā svayaṃvare

तच्छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताःत्वरिताः समुपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः

tacchrutvā pṛthivīpālāḥ sarve hṛcchayapīḍitāḥtvaritāḥ samupājagmurdamayantīmabhīpsavaḥ

कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम्विविशुस्ते महारङ्गं नृपाः सिंहा इवाचलम्

kanakastambharuciraṃ toraṇena virājitamviviśuste mahāraṅgaṃ nṛpāḥ siṃhā ivācalam

तत्रासनेषु विविधेष्वासीनाः पृथिवीक्षितःसुरभिस्रग्धराः सर्वे सुमृष्टमणिकुण्डलाः

tatrāsaneṣu vividheṣvāsīnāḥ pṛthivīkṣitaḥsurabhisragdharāḥ sarve sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ

तां राजसमितिं पूर्णां नागैर्भोगवतीमिवसंपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर्व्याघ्रैर्गिरिगुहामिव

tāṃ rājasamitiṃ pūrṇāṃ nāgairbhogavatīmivasaṃpūrṇāṃ puruṣavyāghrairvyāghrairgiriguhāmiva

तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाःआकारवन्तः सुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः

tatra sma pīnā dṛśyante bāhavaḥ parighopamāḥākāravantaḥ suślakṣṇāḥ pañcaśīrṣā ivoragāḥ

सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि चमुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि

sukeśāntāni cārūṇi sunāsāni śubhāni camukhāni rājñāṃ śobhante nakṣatrāṇi yathā divi

दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभाननामुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूंषि च मनांसि च

damayantī tato raṅgaṃ praviveśa śubhānanāmuṣṇantī prabhayā rājñāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca

तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम्तत्र तत्रैव सक्ताभून्न चचाल च पश्यताम्

tasyā gātreṣu patitā teṣāṃ dṛṣṭirmahātmanāmtatra tatraiva saktābhūnna cacāla ca paśyatām

ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारतददर्श भैमी पुरुषान्पञ्च तुल्याकृतीनिव

tataḥ saṃkīrtyamāneṣu rājñāṃ nāmasu bhāratadadarśa bhaimī puruṣānpañca tulyākṛtīniva

तान्समीक्ष्य ततः सर्वान्निर्विशेषाकृतीन्स्थितान्संदेहादथ वैदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम्यं यं हि ददृशे तेषां तं तं मेने नलं नृपम्

tānsamīkṣya tataḥ sarvānnirviśeṣākṛtīnsthitānsaṃdehādatha vaidarbhī nābhyajānānnalaṃ nṛpamyaṃ yaṃ hi dadṛśe teṣāṃ taṃ taṃ mene nalaṃ nṛpam

सा चिन्तयन्ती बुद्ध्याथ तर्कयामास भामिनीकथं नु देवाञ्जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम्

sā cintayantī buddhyātha tarkayāmāsa bhāminīkathaṃ nu devāñjānīyāṃ kathaṃ vidyāṃ nalaṃ nṛpam

एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिताश्रुतानि देवलिङ्गानि चिन्तयामास भारत

evaṃ saṃcintayantī sā vaidarbhī bhṛśaduḥkhitāśrutāni devaliṅgāni cintayāmāsa bhārata

देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मेतानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये

devānāṃ yāni liṅgāni sthavirebhyaḥ śrutāni metānīha tiṣṭhatāṃ bhūmāvekasyāpi na lakṣaye

सा विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनःशरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत

sā viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥśaraṇaṃ prati devānāṃ prāptakālamamanyata

वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सादेवेभ्यः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत्

vācā ca manasā caiva namaskāraṃ prayujya sādevebhyaḥ prāñjalirbhūtvā vepamānedamabravīt

हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतःपतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे

haṃsānāṃ vacanaṃ śrutvā yathā me naiṣadho vṛtaḥpatitve tena satyena devāstaṃ pradiśantu me

वाचा च मनसा चैव यथा नाभिचराम्यहम्तेन सत्येन विबुधास्तमेव प्रदिशन्तु मे

vācā ca manasā caiva yathā nābhicarāmyahamtena satyena vibudhāstameva pradiśantu me

यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिपःतेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे

yathā devaiḥ sa me bhartā vihito niṣadhādhipaḥtena satyena me devāstameva pradiśantu me

स्वं चैव रूपं पुष्यन्तु लोकपालाः सहेश्वराःयथाहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम्

svaṃ caiva rūpaṃ puṣyantu lokapālāḥ saheśvarāḥyathāhamabhijānīyāṃ puṇyaślokaṃ narādhipam

निशम्य दमयन्त्यास्तत्करुणं परिदेवितम्निश्चयं परमं तथ्यमनुरागं च नैषधे

niśamya damayantyāstatkaruṇaṃ paridevitamniścayaṃ paramaṃ tathyamanurāgaṃ ca naiṣadhe

मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च भारतयथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्यं लिङ्गधारणे

manoviśuddhiṃ buddhiṃ ca bhaktiṃ rāgaṃ ca bhāratayathoktaṃ cakrire devāḥ sāmarthyaṃ liṅgadhāraṇe

सापश्यद्विबुधान्सर्वानस्वेदान्स्तब्धलोचनान्हृषितस्रग्रजोहीनान्स्थितानस्पृशतः क्षितिम्

sāpaśyadvibudhānsarvānasvedānstabdhalocanānhṛṣitasragrajohīnānsthitānaspṛśataḥ kṣitim

छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रजःस्वेदसमन्वितःभूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचितः

chāyādvitīyo mlānasragrajaḥsvedasamanvitaḥbhūmiṣṭho naiṣadhaścaiva nimeṣeṇa ca sūcitaḥ

सा समीक्ष्य ततो देवान्पुण्यश्लोकं च भारतनैषधं वरयामास भैमी धर्मेण भारत

sā samīkṣya tato devānpuṇyaślokaṃ ca bhāratanaiṣadhaṃ varayāmāsa bhaimī dharmeṇa bhārata

विलज्जमाना वस्त्रान्ते जग्राहायतलोचनास्कन्धदेशेऽसृजच्चास्य स्रजं परमशोभनाम्वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी

vilajjamānā vastrānte jagrāhāyatalocanāskandhadeśe'sṛjaccāsya srajaṃ paramaśobhanāmvarayāmāsa caivainaṃ patitve varavarṇinī

ततो हा हेति सहसा शब्दो मुक्तो नराधिपैःदेवैर्महर्षिभिश्चैव साधु साध्विति भारतविस्मितैरीरितः शब्दः प्रशंसद्भिर्नलं नृपम्

tato hā heti sahasā śabdo mukto narādhipaiḥdevairmaharṣibhiścaiva sādhu sādhviti bhāratavismitairīritaḥ śabdaḥ praśaṃsadbhirnalaṃ nṛpam

वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसःप्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान्ददुः

vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥprahṛṣṭamanasaḥ sarve nalāyāṣṭau varāndaduḥ

प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम्नैषधाय ददौ शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः

pratyakṣadarśanaṃ yajñe gatiṃ cānuttamāṃ śubhāmnaiṣadhāya dadau śakraḥ prīyamāṇaḥ śacīpatiḥ

अग्निरात्मभवं प्रादाद्यत्र वाञ्छति नैषधःलोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशनः

agnirātmabhavaṃ prādādyatra vāñchati naiṣadhaḥlokānātmaprabhāṃścaiva dadau tasmai hutāśanaḥ

यमस्त्वन्नरसं प्रादाद्धर्मे च परमां स्थितिम्अपांपतिरपां भावं यत्र वाञ्छति नैषधः

yamastvannarasaṃ prādāddharme ca paramāṃ sthitimapāṃpatirapāṃ bhāvaṃ yatra vāñchati naiṣadhaḥ

स्रजं चोत्तमगन्धाढ्यां सर्वे च मिथुनं ददुःवरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गताः

srajaṃ cottamagandhāḍhyāṃ sarve ca mithunaṃ daduḥvarānevaṃ pradāyāsya devāste tridivaṃ gatāḥ

पार्थिवाश्चानुभूयास्या विवाहं विस्मयान्विताःदमयन्त्याः प्रमुदिताः प्रतिजग्मुर्यथागतम्

pārthivāścānubhūyāsyā vivāhaṃ vismayānvitāḥdamayantyāḥ pramuditāḥ pratijagmuryathāgatam

अवाप्य नारीरत्नं तत्पुण्यश्लोकोऽपि पार्थिवःरेमे सह तया राजा शच्येव बलवृत्रहा

avāpya nārīratnaṃ tatpuṇyaśloko'pi pārthivaḥreme saha tayā rājā śacyeva balavṛtrahā

अतीव मुदितो राजा भ्राजमानोंऽशुमानिवअरञ्जयत्प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन्

atīva mudito rājā bhrājamānoṃ'śumānivaarañjayatprajā vīro dharmeṇa paripālayan

ईजे चाप्यश्वमेधेन ययातिरिव नाहुषःअन्यैश्च क्रतुभिर्धीमान्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः

īje cāpyaśvamedhena yayātiriva nāhuṣaḥanyaiśca kratubhirdhīmānbahubhiścāptadakṣiṇaiḥ

पुनश्च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु चदमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः

punaśca ramaṇīyeṣu vaneṣūpavaneṣu cadamayantyā saha nalo vijahārāmaropamaḥ

एवं स यजमानश्च विहरंश्च नराधिपःररक्ष वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः

evaṃ sa yajamānaśca viharaṃśca narādhipaḥrarakṣa vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ