Parva.Adhyaya 3.58

बृहदश्व उवाच · bṛhadaśva uvāca

ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतःपुष्करेण हृतं राज्यं यच्चान्यद्वसु किंचन

tatastu yāte vārṣṇeye puṇyaślokasya dīvyataḥpuṣkareṇa hṛtaṃ rājyaṃ yaccānyadvasu kiṃcana

हृतराज्यं नलं राजन्प्रहसन्पुष्करोऽब्रवीत्द्यूतं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणोऽस्ति कस्तव

hṛtarājyaṃ nalaṃ rājanprahasanpuṣkaro'bravītdyūtaṃ pravartatāṃ bhūyaḥ pratipāṇo'sti kastava

शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यद्धृतं मयादमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे

śiṣṭā te damayantyekā sarvamanyaddhṛtaṃ mayādamayantyāḥ paṇaḥ sādhu vartatāṃ yadi manyase

पुष्करेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युनाव्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत्

puṣkareṇaivamuktasya puṇyaślokasya manyunāvyadīryateva hṛdayaṃ na cainaṃ kiṃcidabravīt

ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान्उत्सृज्य सर्वगात्रेभ्यो भूषणानि महायशाः

tataḥ puṣkaramālokya nalaḥ paramamanyumānutsṛjya sarvagātrebhyo bhūṣaṇāni mahāyaśāḥ

एकवासा असंवीतः सुहृच्छोकविवर्धनःनिश्चक्राम तदा राजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम्

ekavāsā asaṃvītaḥ suhṛcchokavivardhanaḥniścakrāma tadā rājā tyaktvā suvipulāṃ śriyam

दमयन्त्येकवस्त्रा तं गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वियात्स तया बाह्यतः सार्धं त्रिरात्रं नैषधोऽवसत्

damayantyekavastrā taṃ gacchantaṃ pṛṣṭhato'nviyātsa tayā bāhyataḥ sārdhaṃ trirātraṃ naiṣadho'vasat

पुष्करस्तु महाराज घोषयामास वै पुरेनले यः सम्यगातिष्ठेत्स गच्छेद्वध्यतां मम

puṣkarastu mahārāja ghoṣayāmāsa vai purenale yaḥ samyagātiṣṭhetsa gacchedvadhyatāṃ mama

पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन चपौरा न तस्मिन्सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर

puṣkarasya tu vākyena tasya vidveṣaṇena capaurā na tasminsatkāraṃ kṛtavanto yudhiṣṭhira

स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हो न सत्कृतःत्रिरात्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन्

sa tathā nagarābhyāśe satkārārho na satkṛtaḥtrirātramuṣito rājā jalamātreṇa vartayan

क्षुधा संपीड्यमानस्तु नलो बहुतिथेऽहनिअपश्यच्छकुनान्कांश्चिद्धिरण्यसदृशच्छदान्

kṣudhā saṃpīḍyamānastu nalo bahutithe'haniapaśyacchakunānkāṃściddhiraṇyasadṛśacchadān

स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बलीअस्ति भक्षो ममाद्यायं वसु चेदं भविष्यति

sa cintayāmāsa tadā niṣadhādhipatirbalīasti bhakṣo mamādyāyaṃ vasu cedaṃ bhaviṣyati

ततस्तानन्तरीयेण वाससा समवास्तृणोत्तस्यान्तरीयमादाय जग्मुः सर्वे विहायसा

tatastānantarīyeṇa vāsasā samavāstṛṇottasyāntarīyamādāya jagmuḥ sarve vihāyasā

उत्पतन्तः खगास्ते तु वाक्यमाहुस्तदा नलम्दृष्ट्वा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम्

utpatantaḥ khagāste tu vākyamāhustadā nalamdṛṣṭvā digvāsasaṃ bhūmau sthitaṃ dīnamadhomukham

वयमक्षाः सुदुर्बुद्धे तव वासो जिहीर्षवःआगता न हि नः प्रीतिः सवाससि गते त्वयि

vayamakṣāḥ sudurbuddhe tava vāso jihīrṣavaḥāgatā na hi naḥ prītiḥ savāsasi gate tvayi

तान्समीक्ष्य गतानक्षानात्मानं च विवाससम्पुण्यश्लोकस्ततो राजा दमयन्तीमथाब्रवीत्

tānsamīkṣya gatānakṣānātmānaṃ ca vivāsasampuṇyaślokastato rājā damayantīmathābravīt

येषां प्रकोपादैश्वर्यात्प्रच्युतोऽहमनिन्दितेप्राणयात्रां न विन्दे च दुःखितः क्षुधयार्दितः

yeṣāṃ prakopādaiśvaryātpracyuto'hamaninditeprāṇayātrāṃ na vinde ca duḥkhitaḥ kṣudhayārditaḥ

येषां कृते न सत्कारमकुर्वन्मयि नैषधाःत इमे शकुना भूत्वा वासोऽप्यपहरन्ति मे

yeṣāṃ kṛte na satkāramakurvanmayi naiṣadhāḥta ime śakunā bhūtvā vāso'pyapaharanti me

वैषम्यं परमं प्राप्तो दुःखितो गतचेतनःभर्ता तेऽहं निबोधेदं वचनं हितमात्मनः

vaiṣamyaṃ paramaṃ prāpto duḥkhito gatacetanaḥbhartā te'haṃ nibodhedaṃ vacanaṃ hitamātmanaḥ

एते गच्छन्ति बहवः पन्थानो दक्षिणापथम्अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम्

ete gacchanti bahavaḥ panthāno dakṣiṇāpathamavantīmṛkṣavantaṃ ca samatikramya parvatam

एष विन्ध्यो महाशैलः पयोष्णी च समुद्रगाआश्रमाश्च महर्षीणाममी पुष्पफलान्विताः

eṣa vindhyo mahāśailaḥ payoṣṇī ca samudragāāśramāśca maharṣīṇāmamī puṣpaphalānvitāḥ

एष पन्था विदर्भाणामयं गच्छति कोसलान्अतः परं च देशोऽयं दक्षिणे दक्षिणापथः

eṣa panthā vidarbhāṇāmayaṃ gacchati kosalānataḥ paraṃ ca deśo'yaṃ dakṣiṇe dakṣiṇāpathaḥ

ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिताउवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वचः

tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitāuvāca damayantī taṃ naiṣadhaṃ karuṇaṃ vacaḥ

उद्वेपते मे हृदयं सीदन्त्यङ्गानि सर्वशःतव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्याः पुनः पुनः

udvepate me hṛdayaṃ sīdantyaṅgāni sarvaśaḥtava pārthiva saṃkalpaṃ cintayantyāḥ punaḥ punaḥ

हृतराज्यं हृतधनं विवस्त्रं क्षुच्छ्रमान्वितम्कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां विजने वने

hṛtarājyaṃ hṛtadhanaṃ vivastraṃ kṣucchramānvitamkathamutsṛjya gaccheyamahaṃ tvāṃ vijane vane

श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य चिन्तयानस्य तत्सुखम्वने घोरे महाराज नाशयिष्यामि ते क्लमम्

śrāntasya te kṣudhārtasya cintayānasya tatsukhamvane ghore mahārāja nāśayiṣyāmi te klamam

न च भार्यासमं किंचिद्विद्यते भिषजां मतम्औषधं सर्वदुःखेषु सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

na ca bhāryāsamaṃ kiṃcidvidyate bhiṣajāṃ matamauṣadhaṃ sarvaduḥkheṣu satyametadbravīmi te

नल उवाच · nala uvāca

एवमेतद्यथात्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमेनास्ति भार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम्

evametadyathāttha tvaṃ damayanti sumadhyamenāsti bhāryāsamaṃ mitraṃ narasyārtasya bheṣajam

न चाहं त्यक्तुकामस्त्वां किमर्थं भीरु शङ्कसेत्यजेयमहमात्मानं न त्वेव त्वामनिन्दिते

na cāhaṃ tyaktukāmastvāṃ kimarthaṃ bhīru śaṅkasetyajeyamahamātmānaṃ na tveva tvāmanindite

दमयन्त्युवाचयदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहेच्छसितत्किमर्थं विदर्भाणां पन्थाः समुपदिश्यते

damayantyuvācayadi māṃ tvaṃ mahārāja na vihātumihecchasitatkimarthaṃ vidarbhāṇāṃ panthāḥ samupadiśyate

अवैमि चाहं नृपते न त्वं मां त्यक्तुमर्हसिचेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महापते

avaimi cāhaṃ nṛpate na tvaṃ māṃ tyaktumarhasicetasā tvapakṛṣṭena māṃ tyajethā mahāpate

पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि नरसत्तमअतोनिमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरप्रभ

panthānaṃ hi mamābhīkṣṇamākhyāsi narasattamaatonimittaṃ śokaṃ me vardhayasyamaraprabha

यदि चायमभिप्रायस्तव राजन्व्रजेदितिसहितावेव गच्छावो विदर्भान्यदि मन्यसे

yadi cāyamabhiprāyastava rājanvrajeditisahitāveva gacchāvo vidarbhānyadi manyase

विदर्भराजस्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानदतेन त्वं पूजितो राजन्सुखं वत्स्यसि नो गृहे

vidarbharājastatra tvāṃ pūjayiṣyati mānadatena tvaṃ pūjito rājansukhaṃ vatsyasi no gṛhe