Parva.Adhyaya 3.60

बृहदश्व उवाच · bṛhadaśva uvāca

अपक्रान्ते नले राजन्दमयन्ती गतक्लमाअबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने

apakrānte nale rājandamayantī gataklamāabudhyata varārohā saṃtrastā vijane vane

सापश्यमाना भर्तारं दुःखशोकसमन्विताप्राक्रोशदुच्चैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम्

sāpaśyamānā bhartāraṃ duḥkhaśokasamanvitāprākrośaduccaiḥ saṃtrastā mahārājeti naiṣadham

हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन्किं जहासि माम्हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने

hā nātha hā mahārāja hā svāminkiṃ jahāsi māmhā hatāsmi vinaṣṭāsmi bhītāsmi vijane vane

ननु नाम महाराज धर्मज्ञः सत्यवागसिकथमुक्त्वा तथासत्यं सुप्तामुत्सृज्य मां गतः

nanu nāma mahārāja dharmajñaḥ satyavāgasikathamuktvā tathāsatyaṃ suptāmutsṛjya māṃ gataḥ

कथमुत्सृज्य गन्तासि वश्यां भार्यामनुव्रताम्विशेषतोऽनपकृते परेणापकृते सति

kathamutsṛjya gantāsi vaśyāṃ bhāryāmanuvratāmviśeṣato'napakṛte pareṇāpakṛte sati

शक्ष्यसे ता गिरः सत्याः कर्तुं मयि नरेश्वरयास्त्वया लोकपालानां संनिधौ कथिताः पुरा

śakṣyase tā giraḥ satyāḥ kartuṃ mayi nareśvarayāstvayā lokapālānāṃ saṃnidhau kathitāḥ purā

पर्याप्तः परिहासोऽयमेतावान्पुरुषर्षभभीताहमस्मि दुर्धर्ष दर्शयात्मानमीश्वर

paryāptaḥ parihāso'yametāvānpuruṣarṣabhabhītāhamasmi durdharṣa darśayātmānamīśvara

दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेष तिष्ठसि नैषधआवार्य गुल्मैरात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे

dṛśyase dṛśyase rājanneṣa tiṣṭhasi naiṣadhaāvārya gulmairātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase

नृशंसं बत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिहविलपन्तीं समालिङ्ग्य नाश्वासयसि पार्थिव

nṛśaṃsaṃ bata rājendra yanmāmevaṃgatāmihavilapantīṃ samāliṅgya nāśvāsayasi pārthiva

न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचनकथं नु भवितास्येक इति त्वां नृप शोचिमि

na śocāmyahamātmānaṃ na cānyadapi kiṃcanakathaṃ nu bhavitāsyeka iti tvāṃ nṛpa śocimi

कथं नु राजंस्तृषितः क्षुधितः श्रमकर्शितःसायाह्ने वृक्षमूलेषु मामपश्यन्भविष्यसि

kathaṃ nu rājaṃstṛṣitaḥ kṣudhitaḥ śramakarśitaḥsāyāhne vṛkṣamūleṣu māmapaśyanbhaviṣyasi

ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युनाइतश्चेतश्च रुदती पर्यधावत दुःखिता

tataḥ sā tīvraśokārtā pradīpteva ca manyunāitaścetaśca rudatī paryadhāvata duḥkhitā

मुहुरुत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वलामुहुरालीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति

muhurutpatate bālā muhuḥ patati vihvalāmuhurālīyate bhītā muhuḥ krośati roditi

सा तीव्रशोकसंतप्ता मुहुर्निःश्वस्य विह्वलाउवाच भैमी निष्क्रम्य रोदमाना पतिव्रता

sā tīvraśokasaṃtaptā muhurniḥśvasya vihvalāuvāca bhaimī niṣkramya rodamānā pativratā

यस्याभिशापाद्दुःखार्तो दुःखं विन्दति नैषधःतस्य भूतस्य तद्दुःखाद्दुःखमभ्यधिकं भवेत्

yasyābhiśāpādduḥkhārto duḥkhaṃ vindati naiṣadhaḥtasya bhūtasya tadduḥkhādduḥkhamabhyadhikaṃ bhavet

अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान्नलम्तस्माद्दुःखतरं प्राप्य जीवत्वसुखजीविकाम्

apāpacetasaṃ pāpo ya evaṃ kṛtavānnalamtasmādduḥkhataraṃ prāpya jīvatvasukhajīvikām

एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनःअन्वेषति स्म भर्तारं वने श्वापदसेविते

evaṃ tu vilapantī sā rājño bhāryā mahātmanaḥanveṣati sma bhartāraṃ vane śvāpadasevite

उन्मत्तवद्भीमसुता विलपन्ती ततस्ततःहा हा राजन्निति मुहुरितश्चेतश्च धावति

unmattavadbhīmasutā vilapantī tatastataḥhā hā rājanniti muhuritaścetaśca dhāvati

तां शुष्यमाणामत्यर्थं कुररीमिव वाशतीम्करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं मुहुर्मुहुः

tāṃ śuṣyamāṇāmatyarthaṃ kurarīmiva vāśatīmkaruṇaṃ bahu śocantīṃ vilapantīṃ muhurmuhuḥ

सहसाभ्यागतां भैमीमभ्याशपरिवर्तिनीम्जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः

sahasābhyāgatāṃ bhaimīmabhyāśaparivartinīmjagrāhājagaro grāho mahākāyaḥ kṣudhānvitaḥ

सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च पराजितानात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम्

sā grasyamānā grāheṇa śokena ca parājitānātmānaṃ śocati tathā yathā śocati naiṣadham

हा नाथ मामिह वने ग्रस्यमानामनाथवत्ग्राहेणानेन विपिने किमर्थं नाभिधावसि

hā nātha māmiha vane grasyamānāmanāthavatgrāheṇānena vipine kimarthaṃ nābhidhāvasi

कथं भविष्यसि पुनर्मामनुस्मृत्य नैषधपापान्मुक्तः पुनर्लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च

kathaṃ bhaviṣyasi punarmāmanusmṛtya naiṣadhapāpānmuktaḥ punarlabdhvā buddhiṃ ceto dhanāni ca

श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषधकः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति मानद

śrāntasya te kṣudhārtasya pariglānasya naiṣadhakaḥ śramaṃ rājaśārdūla nāśayiṣyati mānada

तामकस्मान्मृगव्याधो विचरन्गहने वनेआक्रन्दतीमुपश्रुत्य जवेनाभिससार ह

tāmakasmānmṛgavyādho vicarangahane vaneākrandatīmupaśrutya javenābhisasāra ha

तां स दृष्ट्वा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम्त्वरमाणो मृगव्याधः समभिक्रम्य वेगितः

tāṃ sa dṛṣṭvā tathā grastāmurageṇāyatekṣaṇāmtvaramāṇo mṛgavyādhaḥ samabhikramya vegitaḥ

मुखतः पातयामास शस्त्रेण निशितेन हनिर्विचेष्टं भुजंगं तं विशस्य मृगजीवनः

mukhataḥ pātayāmāsa śastreṇa niśitena hanirviceṣṭaṃ bhujaṃgaṃ taṃ viśasya mṛgajīvanaḥ

मोक्षयित्वा च तां व्याधः प्रक्षाल्य सलिलेन चसमाश्वास्य कृताहारामथ पप्रच्छ भारत

mokṣayitvā ca tāṃ vyādhaḥ prakṣālya salilena casamāśvāsya kṛtāhārāmatha papraccha bhārata

कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चाभ्यागता वनम्कथं चेदं महत्कृच्छ्रं प्राप्तवत्यसि भामिनि

kasya tvaṃ mṛgaśāvākṣi kathaṃ cābhyāgatā vanamkathaṃ cedaṃ mahatkṛcchraṃ prāptavatyasi bhāmini

दमयन्ती तथा तेन पृच्छ्यमाना विशां पतेसर्वमेतद्यथावृत्तमाचचक्षेऽस्य भारत

damayantī tathā tena pṛcchyamānā viśāṃ patesarvametadyathāvṛttamācacakṣe'sya bhārata

तामर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रोणिपयोधराम्सुकुमारानवद्याङ्गीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्

tāmardhavastrasaṃvītāṃ pīnaśroṇipayodharāmsukumārānavadyāṅgīṃ pūrṇacandranibhānanām

अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम्लक्षयित्वा मृगव्याधः कामस्य वशमेयिवान्

arālapakṣmanayanāṃ tathā madhurabhāṣiṇīmlakṣayitvā mṛgavyādhaḥ kāmasya vaśameyivān

तामथ श्लक्ष्णया वाचा लुब्धको मृदुपूर्वयासान्त्वयामास कामार्तस्तदबुध्यत भामिनी

tāmatha ślakṣṇayā vācā lubdhako mṛdupūrvayāsāntvayāmāsa kāmārtastadabudhyata bhāminī

दमयन्ती तु तं दुष्टमुपलभ्य पतिव्रतातीव्ररोषसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना

damayantī tu taṃ duṣṭamupalabhya pativratātīvraroṣasamāviṣṭā prajajvāleva manyunā

स तु पापमतिः क्षुद्रः प्रधर्षयितुमातुरःदुर्धर्षां तर्कयामास दीप्तामग्निशिखामिव

sa tu pāpamatiḥ kṣudraḥ pradharṣayitumāturaḥdurdharṣāṃ tarkayāmāsa dīptāmagniśikhāmiva

दमयन्ती तु दुःखार्ता पतिराज्यविनाकृताअतीतवाक्पथे काले शशापैनं रुषा किल

damayantī tu duḥkhārtā patirājyavinākṛtāatītavākpathe kāle śaśāpainaṃ ruṣā kila

यथाहं नैषधादन्यं मनसापि न चिन्तयेतथायं पततां क्षुद्रः परासुर्मृगजीवनः

yathāhaṃ naiṣadhādanyaṃ manasāpi na cintayetathāyaṃ patatāṃ kṣudraḥ parāsurmṛgajīvanaḥ

उक्तमात्रे तु वचने तया स मृगजीवनःव्यसुः पपात मेदिन्यामग्निदग्ध इव द्रुमः

uktamātre tu vacane tayā sa mṛgajīvanaḥvyasuḥ papāta medinyāmagnidagdha iva drumaḥ