पर्व.अध्याय 3.65

बृहदश्व उवाच · bṛhadaśva uvāca

हृतराज्ये नले भीमः सभार्ये प्रेष्यतां गतेद्विजान्प्रस्थापयामास नलदर्शनकाङ्क्षया

hṛtarājye nale bhīmaḥ sabhārye preṣyatāṃ gatedvijānprasthāpayāmāsa naladarśanakāṅkṣayā

संदिदेश च तान्भीमो वसु दत्त्वा च पुष्कलम्मृगयध्वं नलं चैव दमयन्तीं च मे सुताम्

saṃdideśa ca tānbhīmo vasu dattvā ca puṣkalammṛgayadhvaṃ nalaṃ caiva damayantīṃ ca me sutām

अस्मिन्कर्मणि निष्पन्ने विज्ञाते निषधाधिपेगवां सहस्रं दास्यामि यो वस्तावानयिष्यतिअग्रहारं च दास्यामि ग्रामं नगरसंमितम्

asminkarmaṇi niṣpanne vijñāte niṣadhādhipegavāṃ sahasraṃ dāsyāmi yo vastāvānayiṣyatiagrahāraṃ ca dāsyāmi grāmaṃ nagarasaṃmitam

न चेच्छक्याविहानेतुं दमयन्ती नलोऽपि वाज्ञातमात्रेऽपि दास्यामि गवां दशशतं धनम्

na cecchakyāvihānetuṃ damayantī nalo'pi vājñātamātre'pi dāsyāmi gavāṃ daśaśataṃ dhanam

इत्युक्तास्ते ययुर्हृष्टा ब्राह्मणाः सर्वतोदिशम्पुरराष्ट्राणि चिन्वन्तो नैषधं सह भार्यया

ityuktāste yayurhṛṣṭā brāhmaṇāḥ sarvatodiśampurarāṣṭrāṇi cinvanto naiṣadhaṃ saha bhāryayā

ततश्चेदिपुरीं रम्यां सुदेवो नाम वै द्विजःविचिन्वानोऽथ वैदर्भीमपश्यद्राजवेश्मनिपुण्याहवाचने राज्ञः सुनन्दासहितां स्थिताम्

tataścedipurīṃ ramyāṃ sudevo nāma vai dvijaḥvicinvāno'tha vaidarbhīmapaśyadrājaveśmanipuṇyāhavācane rājñaḥ sunandāsahitāṃ sthitām

मन्दप्रख्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम्पिनद्धां धूमजालेन प्रभामिव विभावसोः

mandaprakhyāyamānena rūpeṇāpratimena tāmpinaddhāṃ dhūmajālena prabhāmiva vibhāvasoḥ

तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम्तर्कयामास भैमीति कारणैरुपपादयन्

tāṃ samīkṣya viśālākṣīmadhikaṃ malināṃ kṛśāmtarkayāmāsa bhaimīti kāraṇairupapādayan

सुदेव उवाच · sudeva uvāca

यथेयं मे पुरा दृष्टा तथारूपेयमङ्गनाकृतार्थोऽस्म्यद्य दृष्ट्वेमां लोककान्तामिव श्रियम्

yatheyaṃ me purā dṛṣṭā tathārūpeyamaṅganākṛtārtho'smyadya dṛṣṭvemāṃ lokakāntāmiva śriyam

पूर्णचन्द्राननां श्यामां चारुवृत्तपयोधराम्कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः

pūrṇacandrānanāṃ śyāmāṃ cāruvṛttapayodharāmkurvantīṃ prabhayā devīṃ sarvā vitimirā diśaḥ

चारुपद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतीमिवइष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव

cārupadmapalāśākṣīṃ manmathasya ratīmivaiṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhāmiva

विदर्भसरसस्तस्माद्दैवदोषादिवोद्धृताम्मलपङ्कानुलिप्ताङ्गीं मृणालीमिव तां भृशम्

vidarbhasarasastasmāddaivadoṣādivoddhṛtāmmalapaṅkānuliptāṅgīṃ mṛṇālīmiva tāṃ bhṛśam

पौर्णमासीमिव निशां राहुग्रस्तनिशाकराम्पतिशोकाकुलां दीनां शुष्कस्रोतां नदीमिव

paurṇamāsīmiva niśāṃ rāhugrastaniśākarāmpatiśokākulāṃ dīnāṃ śuṣkasrotāṃ nadīmiva

विध्वस्तपर्णकमलां वित्रासितविहंगमाम्हस्तिहस्तपरिक्लिष्टां व्याकुलामिव पद्मिनीम्

vidhvastaparṇakamalāṃ vitrāsitavihaṃgamāmhastihastaparikliṣṭāṃ vyākulāmiva padminīm

सुकुमारीं सुजाताङ्गीं रत्नगर्भगृहोचिताम्दह्यमानामिवोष्णेन मृणालीमचिरोद्धृताम्

sukumārīṃ sujātāṅgīṃ ratnagarbhagṛhocitāmdahyamānāmivoṣṇena mṛṇālīmaciroddhṛtām

रूपौदार्यगुणोपेतां मण्डनार्हाममण्डिताम्चन्द्रलेखामिव नवां व्योम्नि नीलाभ्रसंवृताम्

rūpaudāryaguṇopetāṃ maṇḍanārhāmamaṇḍitāmcandralekhāmiva navāṃ vyomni nīlābhrasaṃvṛtām

कामभोगैः प्रियैर्हीनां हीनां बन्धुजनेन चदेहं धारयतीं दीनां भर्तृदर्शनकाङ्क्षया

kāmabhogaiḥ priyairhīnāṃ hīnāṃ bandhujanena cadehaṃ dhārayatīṃ dīnāṃ bhartṛdarśanakāṅkṣayā

भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणैर्विनाएषा विरहिता तेन शोभनापि न शोभते

bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇairvināeṣā virahitā tena śobhanāpi na śobhate

दुष्करं कुरुतेऽत्यर्थं हीनो यदनया नलःधारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति

duṣkaraṃ kurute'tyarthaṃ hīno yadanayā nalaḥdhārayatyātmano dehaṃ na śokenāvasīdati

इमामसितकेशान्तां शतपत्रायतेक्षणाम्सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथते मनः

imāmasitakeśāntāṃ śatapatrāyatekṣaṇāmsukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathate manaḥ

कदा नु खलु दुःखस्य पारं यास्यति वै शुभाभर्तुः समागमात्साध्वी रोहिणी शशिनो यथा

kadā nu khalu duḥkhasya pāraṃ yāsyati vai śubhābhartuḥ samāgamātsādhvī rohiṇī śaśino yathā

अस्या नूनं पुनर्लाभान्नैषधः प्रीतिमेष्यतिराजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनर्लब्ध्वेव मेदिनीम्

asyā nūnaṃ punarlābhānnaiṣadhaḥ prītimeṣyatirājā rājyaparibhraṣṭaḥ punarlabdhveva medinīm

तुल्यशीलवयोयुक्तां तुल्याभिजनसंयुताम्नैषधोऽर्हति वैदर्भीं तं चेयमसितेक्षणा

tulyaśīlavayoyuktāṃ tulyābhijanasaṃyutāmnaiṣadho'rhati vaidarbhīṃ taṃ ceyamasitekṣaṇā

युक्तं तस्याप्रमेयस्य वीर्यसत्त्ववतो मयासमाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनलालसाम्

yuktaṃ tasyāprameyasya vīryasattvavato mayāsamāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanalālasām

अयमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम्अदृष्टपूर्वां दुःखस्य दुःखार्तां ध्यानतत्पराम्

ayamāśvāsayāmyenāṃ pūrṇacandranibhānanāmadṛṣṭapūrvāṃ duḥkhasya duḥkhārtāṃ dhyānatatparām

बृहदश्व उवाच · bṛhadaśva uvāca

एवं विमृश्य विविधैः कारणैर्लक्षणैश्च ताम्उपगम्य ततो भैमीं सुदेवो ब्राह्मणोऽब्रवीत्

evaṃ vimṛśya vividhaiḥ kāraṇairlakṣaṇaiśca tāmupagamya tato bhaimīṃ sudevo brāhmaṇo'bravīt

अहं सुदेवो वैदर्भि भ्रातुस्ते दयितः सखाभीमस्य वचनाद्राज्ञस्त्वामन्वेष्टुमिहागतः

ahaṃ sudevo vaidarbhi bhrātuste dayitaḥ sakhābhīmasya vacanādrājñastvāmanveṣṭumihāgataḥ

कुशली ते पिता राज्ञि जनित्री भ्रातरश्च तेआयुष्मन्तौ कुशलिनौ तत्रस्थौ दारकौ च तेत्वत्कृते बन्धुवर्गाश्च गतसत्त्वा इवासते

kuśalī te pitā rājñi janitrī bhrātaraśca teāyuṣmantau kuśalinau tatrasthau dārakau ca tetvatkṛte bandhuvargāśca gatasattvā ivāsate

अभिज्ञाय सुदेवं तु दमयन्ती युधिष्ठिरपर्यपृच्छत्ततः सर्वान्क्रमेण सुहृदः स्वकान्

abhijñāya sudevaṃ tu damayantī yudhiṣṭhiraparyapṛcchattataḥ sarvānkrameṇa suhṛdaḥ svakān

रुरोद च भृशं राजन्वैदर्भी शोककर्शितादृष्ट्वा सुदेवं सहसा भ्रातुरिष्टं द्विजोत्तमम्

ruroda ca bhṛśaṃ rājanvaidarbhī śokakarśitādṛṣṭvā sudevaṃ sahasā bhrāturiṣṭaṃ dvijottamam

ततो रुदन्तीं तां दृष्ट्वा सुनन्दा शोककर्शिताम्सुदेवेन सहैकान्ते कथयन्तीं च भारत

tato rudantīṃ tāṃ dṛṣṭvā sunandā śokakarśitāmsudevena sahaikānte kathayantīṃ ca bhārata

जनित्र्यै प्रेषयामास सैरन्ध्री रुदते भृशम्ब्राह्मणेन समागम्य तां वेद यदि मन्यसे

janitryai preṣayāmāsa sairandhrī rudate bhṛśambrāhmaṇena samāgamya tāṃ veda yadi manyase

अथ चेदिपतेर्माता राज्ञश्चान्तःपुरात्तदाजगाम यत्र सा बाला ब्राह्मणेन सहाभवत्

atha cedipatermātā rājñaścāntaḥpurāttadājagāma yatra sā bālā brāhmaṇena sahābhavat

ततः सुदेवमानाय्य राजमाता विशां पतेपप्रच्छ भार्या कस्येयं सुता वा कस्य भामिनी

tataḥ sudevamānāyya rājamātā viśāṃ patepapraccha bhāryā kasyeyaṃ sutā vā kasya bhāminī

कथं च नष्टा ज्ञातिभ्यो भर्तुर्वा वामलोचनात्वया च विदिता विप्र कथमेवंगता सती

kathaṃ ca naṣṭā jñātibhyo bharturvā vāmalocanātvayā ca viditā vipra kathamevaṃgatā satī

एतदिच्छाम्यहं त्वत्तो ज्ञातुं सर्वमशेषतःतत्त्वेन हि ममाचक्ष्व पृच्छन्त्या देवरूपिणीम्

etadicchāmyahaṃ tvatto jñātuṃ sarvamaśeṣataḥtattvena hi mamācakṣva pṛcchantyā devarūpiṇīm

एवमुक्तस्तया राजन्सुदेवो द्विजसत्तमःसुखोपविष्ट आचष्ट दमयन्त्या यथातथम्

evamuktastayā rājansudevo dvijasattamaḥsukhopaviṣṭa ācaṣṭa damayantyā yathātatham