Parva.Adhyaya 4.4

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कर्माण्युक्तानि युष्माभिर्यानि तानि करिष्यथमम चापि यथाबुद्धि रुचितानि विनिश्चयात्

karmāṇyuktāni yuṣmābhiryāni tāni kariṣyathamama cāpi yathābuddhi rucitāni viniścayāt

पुरोहितोऽयमस्माकमग्निहोत्राणि रक्षतुसूदपौरोगवैः सार्धं द्रुपदस्य निवेशने

purohito'yamasmākamagnihotrāṇi rakṣatusūdapaurogavaiḥ sārdhaṃ drupadasya niveśane

इन्द्रसेनमुखाश्चेमे रथानादाय केवलान्यान्तु द्वारवतीं शीघ्रमिति मे वर्तते मतिः

indrasenamukhāśceme rathānādāya kevalānyāntu dvāravatīṃ śīghramiti me vartate matiḥ

इमाश्च नार्यो द्रौपद्याः सर्वशः परिचारिकाःपाञ्चालानेव गच्छन्तु सूदपौरोगवैः सह

imāśca nāryo draupadyāḥ sarvaśaḥ paricārikāḥpāñcālāneva gacchantu sūdapaurogavaiḥ saha

सर्वैरपि च वक्तव्यं न प्रज्ञायन्त पाण्डवाःगता ह्यस्मानपाकीर्य सर्वे द्वैतवनादिति

sarvairapi ca vaktavyaṃ na prajñāyanta pāṇḍavāḥgatā hyasmānapākīrya sarve dvaitavanāditi

धौम्य उवाच · dhaumya uvāca

विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिरनुरागतःअतोऽहमपि वक्ष्यामि हेतुमात्रं निबोधत

vidite cāpi vaktavyaṃ suhṛdbhiranurāgataḥato'hamapi vakṣyāmi hetumātraṃ nibodhata

हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा ब्रवीमि वःयथा राजकुलं प्राप्य चरन्प्रेष्यो न रिष्यति

hantemāṃ rājavasatiṃ rājaputrā bravīmi vaḥyathā rājakulaṃ prāpya caranpreṣyo na riṣyati

दुर्वसं त्वेव कौरव्या जानता राजवेश्मनिअमानितैः सुमानार्हा अज्ञातैः परिवत्सरम्

durvasaṃ tveva kauravyā jānatā rājaveśmaniamānitaiḥ sumānārhā ajñātaiḥ parivatsaram

दिष्टद्वारो लभेद्द्वारं न च राजसु विश्वसेत्तदेवासनमन्विच्छेद्यत्र नाभिषजेत्परः

diṣṭadvāro labheddvāraṃ na ca rājasu viśvasettadevāsanamanvicchedyatra nābhiṣajetparaḥ

नास्य यानं न पर्यङ्कं न पीठं न गजं रथम्आरोहेत्संमतोऽस्मीति स राजवसतिं वसेत्

nāsya yānaṃ na paryaṅkaṃ na pīṭhaṃ na gajaṃ rathamārohetsaṃmato'smīti sa rājavasatiṃ vaset

अथ यत्रैनमासीनं शङ्केरन्दुष्टचारिणःन तत्रोपविशेज्जातु स राजवसतिं वसेत्

atha yatrainamāsīnaṃ śaṅkeranduṣṭacāriṇaḥna tatropaviśejjātu sa rājavasatiṃ vaset

न चानुशिष्येद्राजानमपृच्छन्तं कदाचनतूष्णीं त्वेनमुपासीत काले समभिपूजयन्

na cānuśiṣyedrājānamapṛcchantaṃ kadācanatūṣṇīṃ tvenamupāsīta kāle samabhipūjayan

असूयन्ति हि राजानो जनाननृतवादिनःतथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा

asūyanti hi rājāno janānanṛtavādinaḥtathaiva cāvamanyante mantriṇaṃ vādinaṃ mṛṣā

नैषां दारेषु कुर्वीत मैत्रीं प्राज्ञः कथंचनअन्तःपुरचरा ये च द्वेष्टि यानहिताश्च ये

naiṣāṃ dāreṣu kurvīta maitrīṃ prājñaḥ kathaṃcanaantaḥpuracarā ye ca dveṣṭi yānahitāśca ye

विदिते चास्य कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपिएवं विचरतो राज्ञो न क्षतिर्जायते क्वचित्

vidite cāsya kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapievaṃ vicarato rājño na kṣatirjāyate kvacit

यत्नाच्चोपचरेदेनमग्निवद्देववच्च हअनृतेनोपचीर्णो हि हिंस्यादेनमसंशयम्

yatnāccopacaredenamagnivaddevavacca haanṛtenopacīrṇo hi hiṃsyādenamasaṃśayam

यच्च भर्तानुयुञ्जीत तदेवाभ्यनुवर्तयेत्प्रमादमवहेलां च कोपं च परिवर्जयेत्

yacca bhartānuyuñjīta tadevābhyanuvartayetpramādamavahelāṃ ca kopaṃ ca parivarjayet

समर्थनासु सर्वासु हितं च प्रियमेव चसंवर्णयेत्तदेवास्य प्रियादपि हितं वदेत्

samarthanāsu sarvāsu hitaṃ ca priyameva casaṃvarṇayettadevāsya priyādapi hitaṃ vadet

अनुकूलो भवेच्चास्य सर्वार्थेषु कथासु चअप्रियं चाहितं यत्स्यात्तदस्मै नानुवर्णयेत्

anukūlo bhaveccāsya sarvārtheṣu kathāsu caapriyaṃ cāhitaṃ yatsyāttadasmai nānuvarṇayet

नाहमस्य प्रियोऽस्मीति मत्वा सेवेत पण्डितःअप्रमत्तश्च यत्तश्च हितं कुर्यात्प्रियं च यत्

nāhamasya priyo'smīti matvā seveta paṇḍitaḥapramattaśca yattaśca hitaṃ kuryātpriyaṃ ca yat

नास्यानिष्टानि सेवेत नाहितैः सह संवसेत्स्वस्थानान्न विकम्पेत स राजवसतिं वसेत्

nāsyāniṣṭāni seveta nāhitaiḥ saha saṃvasetsvasthānānna vikampeta sa rājavasatiṃ vaset

दक्षिणं वाथ वामं वा पार्श्वमासीत पण्डितःरक्षिणां ह्यात्तशस्त्राणां स्थानं पश्चाद्विधीयतेनित्यं विप्रतिषिद्धं तु पुरस्तादासनं महत्

dakṣiṇaṃ vātha vāmaṃ vā pārśvamāsīta paṇḍitaḥrakṣiṇāṃ hyāttaśastrāṇāṃ sthānaṃ paścādvidhīyatenityaṃ vipratiṣiddhaṃ tu purastādāsanaṃ mahat

न च संदर्शने किंचित्प्रवृद्धमपि संजपेत्अपि ह्येतद्दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम्

na ca saṃdarśane kiṃcitpravṛddhamapi saṃjapetapi hyetaddaridrāṇāṃ vyalīkasthānamuttamam

न मृषाभिहितं राज्ञो मनुष्येषु प्रकाशयेत्यं चासूयन्ति राजानः पुरुषं न वदेच्च तम्

na mṛṣābhihitaṃ rājño manuṣyeṣu prakāśayetyaṃ cāsūyanti rājānaḥ puruṣaṃ na vadecca tam

शूरोऽस्मीति न दृप्तः स्याद्बुद्धिमानिति वा पुनःप्रियमेवाचरन्राज्ञः प्रियो भवति भोगवान्

śūro'smīti na dṛptaḥ syādbuddhimāniti vā punaḥpriyamevācaranrājñaḥ priyo bhavati bhogavān

ऐश्वर्यं प्राप्य दुष्प्रापं प्रियं प्राप्य च राजतःअप्रमत्तो भवेद्राज्ञः प्रियेषु च हितेषु च

aiśvaryaṃ prāpya duṣprāpaṃ priyaṃ prāpya ca rājataḥapramatto bhavedrājñaḥ priyeṣu ca hiteṣu ca

यस्य कोपो महाबाधः प्रसादश्च महाफलःकस्तस्य मनसापीच्छेदनर्थं प्राज्ञसंमतः

yasya kopo mahābādhaḥ prasādaśca mahāphalaḥkastasya manasāpīcchedanarthaṃ prājñasaṃmataḥ

न चोष्ठौ निर्भुजेज्जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत्सदा क्षुतं च वातं च ष्ठीवनं चाचरेच्छनैः

na coṣṭhau nirbhujejjātu na ca vākyaṃ samākṣipetsadā kṣutaṃ ca vātaṃ ca ṣṭhīvanaṃ cācarecchanaiḥ

हास्यवस्तुषु चाप्यस्य वर्तमानेषु केषुचित्नातिगाढं प्रहृष्येत न चाप्युन्मत्तवद्धसेत्

hāsyavastuṣu cāpyasya vartamāneṣu keṣucitnātigāḍhaṃ prahṛṣyeta na cāpyunmattavaddhaset

न चातिधैर्येण चरेद्गुरुतां हि व्रजेत्तथास्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयेत प्रसादजम्

na cātidhairyeṇa caredgurutāṃ hi vrajettathāsmitaṃ tu mṛdupūrveṇa darśayeta prasādajam

लाभे न हर्षयेद्यस्तु न व्यथेद्योऽवमानितःअसंमूढश्च यो नित्यं स राजवसतिं वसेत्

lābhe na harṣayedyastu na vyathedyo'vamānitaḥasaṃmūḍhaśca yo nityaṃ sa rājavasatiṃ vaset

राजानं राजपुत्रं वा संवर्तयति यः सदाअमात्यः पण्डितो भूत्वा स चिरं तिष्ठति श्रियम्

rājānaṃ rājaputraṃ vā saṃvartayati yaḥ sadāamātyaḥ paṇḍito bhūtvā sa ciraṃ tiṣṭhati śriyam

प्रगृहीतश्च योऽमात्यो निगृहीतश्च कारणैःन निर्बध्नाति राजानं लभते प्रग्रहं पुनः

pragṛhītaśca yo'mātyo nigṛhītaśca kāraṇaiḥna nirbadhnāti rājānaṃ labhate pragrahaṃ punaḥ

प्रत्यक्षं च परोक्षं च गुणवादी विचक्षणःउपजीवी भवेद्राज्ञो विषये चापि यो वसेत्

pratyakṣaṃ ca parokṣaṃ ca guṇavādī vicakṣaṇaḥupajīvī bhavedrājño viṣaye cāpi yo vaset

अमात्यो हि बलाद्भोक्तुं राजानं प्रार्थयेत्तु यःन स तिष्ठेच्चिरं स्थानं गच्छेच्च प्राणसंशयम्

amātyo hi balādbhoktuṃ rājānaṃ prārthayettu yaḥna sa tiṣṭhecciraṃ sthānaṃ gacchecca prāṇasaṃśayam

श्रेयः सदात्मनो दृष्ट्वा परं राज्ञा न संवदेत्विशेषयेन्न राजानं योग्याभूमिषु सर्वदा

śreyaḥ sadātmano dṛṣṭvā paraṃ rājñā na saṃvadetviśeṣayenna rājānaṃ yogyābhūmiṣu sarvadā

अम्लानो बलवाञ्शूरश्छायेवानपगः सदासत्यवादी मृदुर्दान्तः स राजवसतिं वसेत्

amlāno balavāñśūraśchāyevānapagaḥ sadāsatyavādī mṛdurdāntaḥ sa rājavasatiṃ vaset

अन्यस्मिन्प्रेष्यमाणे तु पुरस्ताद्यः समुत्पतेत्अहं किं करवाणीति स राजवसतिं वसेत्

anyasminpreṣyamāṇe tu purastādyaḥ samutpatetahaṃ kiṃ karavāṇīti sa rājavasatiṃ vaset

उष्णे वा यदि वा शीते रात्रौ वा यदि वा दिवाआदिष्टो न विकल्पेत स राजवसतिं वसेत्

uṣṇe vā yadi vā śīte rātrau vā yadi vā divāādiṣṭo na vikalpeta sa rājavasatiṃ vaset

यो वै गृहेभ्यः प्रवसन्प्रियाणां नानुसंस्मरेत्दुःखेन सुखमन्विच्छेत्स राजवसतिं वसेत्

yo vai gṛhebhyaḥ pravasanpriyāṇāṃ nānusaṃsmaretduḥkhena sukhamanvicchetsa rājavasatiṃ vaset

समवेषं न कुर्वीत नात्युच्चैः संनिधौ हसेत्मन्त्रं न बहुधा कुर्यादेवं राज्ञः प्रियो भवेत्

samaveṣaṃ na kurvīta nātyuccaiḥ saṃnidhau hasetmantraṃ na bahudhā kuryādevaṃ rājñaḥ priyo bhavet

न कर्मणि नियुक्तः सन्धनं किंचिदुपस्पृशेत्प्राप्नोति हि हरन्द्रव्यं बन्धनं यदि वा वधम्

na karmaṇi niyuktaḥ sandhanaṃ kiṃcidupaspṛśetprāpnoti hi harandravyaṃ bandhanaṃ yadi vā vadham

यानं वस्त्रमलंकारं यच्चान्यत्संप्रयच्छतितदेव धारयेन्नित्यमेवं प्रियतरो भवेत्

yānaṃ vastramalaṃkāraṃ yaccānyatsaṃprayacchatitadeva dhārayennityamevaṃ priyataro bhavet

संवत्सरमिमं तात तथाशीला बुभूषवःअथ स्वविषयं प्राप्य यथाकामं चरिष्यथ

saṃvatsaramimaṃ tāta tathāśīlā bubhūṣavaḥatha svaviṣayaṃ prāpya yathākāmaṃ cariṣyatha

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अनुशिष्टाः स्म भद्रं ते नैतद्वक्तास्ति कश्चनकुन्तीमृते मातरं नो विदुरं च महामतिम्

anuśiṣṭāḥ sma bhadraṃ te naitadvaktāsti kaścanakuntīmṛte mātaraṃ no viduraṃ ca mahāmatim

यदेवानन्तरं कार्यं तद्भवान्कर्तुमर्हतितारणायास्य दुःखस्य प्रस्थानाय जयाय च

yadevānantaraṃ kāryaṃ tadbhavānkartumarhatitāraṇāyāsya duḥkhasya prasthānāya jayāya ca

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्तस्ततो राज्ञा धौम्योऽथ द्विजसत्तमःअकरोद्विधिवत्सर्वं प्रस्थाने यद्विधीयते

evamuktastato rājñā dhaumyo'tha dvijasattamaḥakarodvidhivatsarvaṃ prasthāne yadvidhīyate

तेषां समिध्य तानग्नीन्मन्त्रवच्च जुहाव सःसमृद्धिवृद्धिलाभाय पृथिवीविजयाय च

teṣāṃ samidhya tānagnīnmantravacca juhāva saḥsamṛddhivṛddhilābhāya pṛthivīvijayāya ca

अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा ब्राह्मणांश्च तपोधनान्याज्ञसेनीं पुरस्कृत्य षडेवाथ प्रवव्रजुः

agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā brāhmaṇāṃśca tapodhanānyājñasenīṃ puraskṛtya ṣaḍevātha pravavrajuḥ