Parva.Adhyaya 4.42

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

अथ दुर्योधनो राजा समरे भीष्ममब्रवीत्द्रोणं च रथशार्दूलं कृपं च सुमहारथम्

atha duryodhano rājā samare bhīṣmamabravītdroṇaṃ ca rathaśārdūlaṃ kṛpaṃ ca sumahāratham

उक्तोऽयमर्थ आचार्यो मया कर्णेन चासकृत्पुनरेव च वक्ष्यामि न हि तृप्यामि तं ब्रुवन्

ukto'yamartha ācāryo mayā karṇena cāsakṛtpunareva ca vakṣyāmi na hi tṛpyāmi taṃ bruvan

पराजितैर्हि वस्तव्यं तैश्च द्वादश वत्सरान्वने जनपदेऽज्ञातैरेष एव पणो हि नः

parājitairhi vastavyaṃ taiśca dvādaśa vatsarānvane janapade'jñātaireṣa eva paṇo hi naḥ

तेषां न तावन्निर्वृत्तं वर्तते तु त्रयोदशम्अज्ञातवासं बीभत्सुरथास्माभिः समागतः

teṣāṃ na tāvannirvṛttaṃ vartate tu trayodaśamajñātavāsaṃ bībhatsurathāsmābhiḥ samāgataḥ

अनिवृत्ते तु निर्वासे यदि बीभत्सुरागतःपुनर्द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवाः

anivṛtte tu nirvāse yadi bībhatsurāgataḥpunardvādaśa varṣāṇi vane vatsyanti pāṇḍavāḥ

लोभाद्वा ते न जानीयुरस्मान्वा मोह आविशत्हीनातिरिक्तमेतेषां भीष्मो वेदितुमर्हति

lobhādvā te na jānīyurasmānvā moha āviśathīnātiriktameteṣāṃ bhīṣmo veditumarhati

अर्थानां तु पुनर्द्वैधे नित्यं भवति संशयःअन्यथा चिन्तितो ह्यर्थः पुनर्भवति चान्यथा

arthānāṃ tu punardvaidhe nityaṃ bhavati saṃśayaḥanyathā cintito hyarthaḥ punarbhavati cānyathā

उत्तरं मार्गमाणानां मत्स्यसेनां युयुत्सताम्यदि बीभत्सुरायातस्तेषां कः स्यात्पराङ्मुखः

uttaraṃ mārgamāṇānāṃ matsyasenāṃ yuyutsatāmyadi bībhatsurāyātasteṣāṃ kaḥ syātparāṅmukhaḥ

त्रिगर्तानां वयं हेतोर्मत्स्यान्योद्धुमिहागताःमत्स्यानां विप्रकारांस्ते बहूनस्मानकीर्तयन्

trigartānāṃ vayaṃ hetormatsyānyoddhumihāgatāḥmatsyānāṃ viprakārāṃste bahūnasmānakīrtayan

तेषां भयाभिपन्नानां तदस्माभिः प्रतिश्रुतम्प्रथमं तैर्ग्रहीतव्यं मत्स्यानां गोधनं महत्

teṣāṃ bhayābhipannānāṃ tadasmābhiḥ pratiśrutamprathamaṃ tairgrahītavyaṃ matsyānāṃ godhanaṃ mahat

सप्तमीमपराह्णे वै तथा नस्तैः समाहितम्अष्टम्यां पुनरस्माभिरादित्यस्योदयं प्रति

saptamīmaparāhṇe vai tathā nastaiḥ samāhitamaṣṭamyāṃ punarasmābhirādityasyodayaṃ prati

ते वा गावो न पश्यन्ति यदि व स्युः पराजिताःअस्मान्वाप्यतिसंधाय कुर्युर्मत्स्येन संगतम्

te vā gāvo na paśyanti yadi va syuḥ parājitāḥasmānvāpyatisaṃdhāya kuryurmatsyena saṃgatam

अथ वा तानुपायातो मत्स्यो जानपदैः सहसर्वया सेनया सार्धमस्मान्योद्धुमुपागतः

atha vā tānupāyāto matsyo jānapadaiḥ sahasarvayā senayā sārdhamasmānyoddhumupāgataḥ

तेषामेव महावीर्यः कश्चिदेव पुरःसरःअस्माञ्जेतुमिहायातो मत्स्यो वापि स्वयं भवेत्

teṣāmeva mahāvīryaḥ kaścideva puraḥsaraḥasmāñjetumihāyāto matsyo vāpi svayaṃ bhavet

यद्येष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुरागतःसर्वैर्योद्धव्यमस्माभिरिति नः समयः कृतः

yadyeṣa rājā matsyānāṃ yadi bībhatsurāgataḥsarvairyoddhavyamasmābhiriti naḥ samayaḥ kṛtaḥ

अथ कस्मात्स्थिता ह्येते रथेषु रथसत्तमाःभीष्मो द्रोणः कृपश्चैव विकर्णो द्रौणिरेव च

atha kasmātsthitā hyete ratheṣu rathasattamāḥbhīṣmo droṇaḥ kṛpaścaiva vikarṇo drauṇireva ca

संभ्रान्तमनसः सर्वे काले ह्यस्मिन्महारथाःनान्यत्र युद्धाच्छ्रेयोऽस्ति तथात्मा प्रणिधीयताम्

saṃbhrāntamanasaḥ sarve kāle hyasminmahārathāḥnānyatra yuddhācchreyo'sti tathātmā praṇidhīyatām

आच्छिन्ने गोधनेऽस्माकमपि देवेन वज्रिणायमेन वापि संग्रामे को हास्तिनपुरं व्रजेत्

ācchinne godhane'smākamapi devena vajriṇāyamena vāpi saṃgrāme ko hāstinapuraṃ vrajet

शरैरभिप्रणुन्नानां भग्नानां गहने वनेको हि जीवेत्पदातीनां भवेदश्वेषु संशयःआचार्यं पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर्विधीयताम्

śarairabhipraṇunnānāṃ bhagnānāṃ gahane vaneko hi jīvetpadātīnāṃ bhavedaśveṣu saṃśayaḥācāryaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā tathā nītirvidhīyatām

जानाति हि मतं तेषामतस्त्रासयतीव नःअर्जुनेनास्य संप्रीतिमधिकामुपलक्षये

jānāti hi mataṃ teṣāmatastrāsayatīva naḥarjunenāsya saṃprītimadhikāmupalakṣaye

तथा हि दृष्ट्वा बीभत्सुमुपायान्तं प्रशंसतियथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम्

tathā hi dṛṣṭvā bībhatsumupāyāntaṃ praśaṃsatiyathā senā na bhajyeta tathā nītirvidhīyatām

अदेशिका महारण्ये ग्रीष्मे शत्रुवशं गतायथा न विभ्रमेत्सेना तथा नीतिर्विधीयताम्

adeśikā mahāraṇye grīṣme śatruvaśaṃ gatāyathā na vibhrametsenā tathā nītirvidhīyatām

अश्वानां हेषितं श्रुत्वा का प्रशंसा भवेत्परेस्थाने वापि व्रजन्तो वा सदा हेषन्ति वाजिनः

aśvānāṃ heṣitaṃ śrutvā kā praśaṃsā bhavetparesthāne vāpi vrajanto vā sadā heṣanti vājinaḥ

सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति वासवःस्तनयित्नोश्च निर्घोषः श्रूयते बहुशस्तथा

sadā ca vāyavo vānti nityaṃ varṣati vāsavaḥstanayitnośca nirghoṣaḥ śrūyate bahuśastathā

किमत्र कार्यं पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यतेअन्यत्र कामाद्द्वेषाद्वा रोषाद्वास्मासु केवलात्

kimatra kāryaṃ pārthasya kathaṃ vā sa praśasyateanyatra kāmāddveṣādvā roṣādvāsmāsu kevalāt

आचार्या वै कारुणिकाः प्राज्ञाश्चापायदर्शिनःनैते महाभये प्राप्ते संप्रष्टव्याः कथंचन

ācāryā vai kāruṇikāḥ prājñāścāpāyadarśinaḥnaite mahābhaye prāpte saṃpraṣṭavyāḥ kathaṃcana

प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीष्वावसथेषु चकथा विचित्राः कुर्वाणाः पण्डितास्तत्र शोभनाः

prāsādeṣu vicitreṣu goṣṭhīṣvāvasatheṣu cakathā vicitrāḥ kurvāṇāḥ paṇḍitāstatra śobhanāḥ

बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वन्तो जनसंसदिइष्वस्त्रे चारुसंधाने पण्डितास्तत्र शोभनाः

bahūnyāścaryarūpāṇi kurvanto janasaṃsadiiṣvastre cārusaṃdhāne paṇḍitāstatra śobhanāḥ

परेषां विवरज्ञाने मनुष्याचरितेषु चअन्नसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तत्र शोभनाः

pareṣāṃ vivarajñāne manuṣyācariteṣu caannasaṃskāradoṣeṣu paṇḍitāstatra śobhanāḥ

पण्डितान्पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनःविधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्येत वै परः

paṇḍitānpṛṣṭhataḥ kṛtvā pareṣāṃ guṇavādinaḥvidhīyatāṃ tathā nītiryathā vadhyeta vai paraḥ

गावश्चैव प्रतिष्ठन्तां सेनां व्यूहन्तु माचिरम्आरक्षाश्च विधीयन्तां यत्र योत्स्यामहे परान्

gāvaścaiva pratiṣṭhantāṃ senāṃ vyūhantu māciramārakṣāśca vidhīyantāṃ yatra yotsyāmahe parān