Parva.Adhyaya 4.53

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

यत्रैषा काञ्चनी वेदी प्रदीप्ताग्निशिखोपमाउच्छ्रिता काञ्चने दण्डे पताकाभिरलंकृतातत्र मां वह भद्रं ते द्रोणानीकाय मारिष

yatraiṣā kāñcanī vedī pradīptāgniśikhopamāucchritā kāñcane daṇḍe patākābhiralaṃkṛtātatra māṃ vaha bhadraṃ te droṇānīkāya māriṣa

अश्वाः शोणाः प्रकाशन्ते बृहन्तश्चारुवाहिनःस्निग्धविद्रुमसंकाशास्ताम्रास्याः प्रियदर्शनाःयुक्ता रथवरे यस्य सर्वशिक्षाविशारदाः

aśvāḥ śoṇāḥ prakāśante bṛhantaścāruvāhinaḥsnigdhavidrumasaṃkāśāstāmrāsyāḥ priyadarśanāḥyuktā rathavare yasya sarvaśikṣāviśāradāḥ

दीर्घबाहुर्महातेजा बलरूपसमन्वितःसर्वलोकेषु विख्यातो भारद्वाजः प्रतापवान्

dīrghabāhurmahātejā balarūpasamanvitaḥsarvalokeṣu vikhyāto bhāradvājaḥ pratāpavān

बुद्ध्या तुल्यो ह्युशनसा बृहस्पतिसमो नयेवेदास्तथैव चत्वारो ब्रह्मचर्यं तथैव च

buddhyā tulyo hyuśanasā bṛhaspatisamo nayevedāstathaiva catvāro brahmacaryaṃ tathaiva ca

ससंहाराणि दिव्यानि सर्वाण्यस्त्राणि मारिषधनुर्वेदश्च कार्त्स्न्येन यस्मिन्नित्यं प्रतिष्ठितः

sasaṃhārāṇi divyāni sarvāṇyastrāṇi māriṣadhanurvedaśca kārtsnyena yasminnityaṃ pratiṣṭhitaḥ

क्षमा दमश्च सत्यं च आनृशंस्यमथार्जवम्एते चान्ये च बहवो गुणा यस्मिन्द्विजोत्तमे

kṣamā damaśca satyaṃ ca ānṛśaṃsyamathārjavamete cānye ca bahavo guṇā yasmindvijottame

तेनाहं योद्धुमिच्छामि महाभागेन संयुगेतस्मात्त्वं प्रापयाचार्यं क्षिप्रमुत्तर वाहय

tenāhaṃ yoddhumicchāmi mahābhāgena saṃyugetasmāttvaṃ prāpayācāryaṃ kṣipramuttara vāhaya

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

अर्जुनेनैवमुक्तस्तु वैराटिर्हेमभूषितान्चोदयामास तानश्वान्भारद्वाजरथं प्रति

arjunenaivamuktastu vairāṭirhemabhūṣitāncodayāmāsa tānaśvānbhāradvājarathaṃ prati

तमापतन्तं वेगेन पाण्डवं रथिनां वरम्द्रोणः प्रत्युद्ययौ पार्थं मत्तो मत्तमिव द्विपम्

tamāpatantaṃ vegena pāṇḍavaṃ rathināṃ varamdroṇaḥ pratyudyayau pārthaṃ matto mattamiva dvipam

ततः प्राध्मापयच्छङ्खं भेरीशतनिनादितम्प्रचुक्षुभे बलं सर्वमुद्धूत इव सागरः

tataḥ prādhmāpayacchaṅkhaṃ bherīśatanināditampracukṣubhe balaṃ sarvamuddhūta iva sāgaraḥ

अथ शोणान्सदश्वांस्तान्हंसवर्णैर्मनोजवैःमिश्रितान्समरे दृष्ट्वा व्यस्मयन्त रणे जनाः

atha śoṇānsadaśvāṃstānhaṃsavarṇairmanojavaiḥmiśritānsamare dṛṣṭvā vyasmayanta raṇe janāḥ

तौ रथौ वीर्यसंपन्नौ दृष्ट्वा संग्राममूर्धनिआचार्यशिष्यावजितौ कृतविद्यौ मनस्विनौ

tau rathau vīryasaṃpannau dṛṣṭvā saṃgrāmamūrdhaniācāryaśiṣyāvajitau kṛtavidyau manasvinau

समाश्लिष्टौ तदान्योन्यं द्रोणपार्थौ महाबलौदृष्ट्वा प्राकम्पत मुहुर्भरतानां महद्बलम्

samāśliṣṭau tadānyonyaṃ droṇapārthau mahābalaudṛṣṭvā prākampata muhurbharatānāṃ mahadbalam

हर्षयुक्तस्तथा पार्थः प्रहसन्निव वीर्यवान्रथं रथेन द्रोणस्य समासाद्य महारथः

harṣayuktastathā pārthaḥ prahasanniva vīryavānrathaṃ rathena droṇasya samāsādya mahārathaḥ

अभिवाद्य महाबाहुः सान्त्वपूर्वमिदं वचःउवाच श्लक्ष्णया वाचा कौन्तेयः परवीरहा

abhivādya mahābāhuḥ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥuvāca ślakṣṇayā vācā kaunteyaḥ paravīrahā

उषिताः स्म वने वासं प्रतिकर्म चिकीर्षवःकोपं नार्हसि नः कर्तुं सदा समरदुर्जय

uṣitāḥ sma vane vāsaṃ pratikarma cikīrṣavaḥkopaṃ nārhasi naḥ kartuṃ sadā samaradurjaya

अहं तु प्रहृते पूर्वं प्रहरिष्यामि तेऽनघइति मे वर्तते बुद्धिस्तद्भवान्कर्तुमर्हति

ahaṃ tu prahṛte pūrvaṃ prahariṣyāmi te'naghaiti me vartate buddhistadbhavānkartumarhati

ततोऽस्मै प्राहिणोद्द्रोणः शरानधिकविंशतिम्अप्राप्तांश्चैव तान्पार्थश्चिच्छेद कृतहस्तवत्

tato'smai prāhiṇoddroṇaḥ śarānadhikaviṃśatimaprāptāṃścaiva tānpārthaściccheda kṛtahastavat

ततः शरसहस्रेण रथं पार्थस्य वीर्यवान्अवाकिरत्ततो द्रोणः शीघ्रमस्त्रं विदर्शयन्

tataḥ śarasahasreṇa rathaṃ pārthasya vīryavānavākirattato droṇaḥ śīghramastraṃ vidarśayan

एवं प्रववृते युद्धं भारद्वाजकिरीटिनोःसमं विमुञ्चतोः संख्ये विशिखान्दीप्ततेजसः

evaṃ pravavṛte yuddhaṃ bhāradvājakirīṭinoḥsamaṃ vimuñcatoḥ saṃkhye viśikhāndīptatejasaḥ

तावुभौ ख्यातकर्माणावुभौ वायुसमौ जवेउभौ दिव्यास्त्रविदुषावुभावुत्तमतेजसौक्षिपन्तौ शरजालानि मोहयामासतुर्नृपान्

tāvubhau khyātakarmāṇāvubhau vāyusamau javeubhau divyāstraviduṣāvubhāvuttamatejasaukṣipantau śarajālāni mohayāmāsaturnṛpān

व्यस्मयन्त ततो योधाः सर्वे तत्र समागताःशरान्विसृजतोस्तूर्णं साधु साध्विति पूजयन्

vyasmayanta tato yodhāḥ sarve tatra samāgatāḥśarānvisṛjatostūrṇaṃ sādhu sādhviti pūjayan

द्रोणं हि समरे कोऽन्यो योद्धुमर्हति फल्गुनात्रौद्रः क्षत्रियधर्मोऽयं गुरुणा यदयुध्यतइत्यब्रुवञ्जनास्तत्र संग्रामशिरसि स्थिताः

droṇaṃ hi samare ko'nyo yoddhumarhati phalgunātraudraḥ kṣatriyadharmo'yaṃ guruṇā yadayudhyataityabruvañjanāstatra saṃgrāmaśirasi sthitāḥ

वीरौ तावपि संरब्धौ संनिकृष्टौ महारथौछादयेतां शरव्रातैरन्योन्यमपराजितौ

vīrau tāvapi saṃrabdhau saṃnikṛṣṭau mahārathauchādayetāṃ śaravrātairanyonyamaparājitau

विस्फार्य सुमहच्चापं हेमपृष्ठं दुरासदम्संरब्धोऽथ भरद्वाजः फल्गुनं प्रत्ययुध्यत

visphārya sumahaccāpaṃ hemapṛṣṭhaṃ durāsadamsaṃrabdho'tha bharadvājaḥ phalgunaṃ pratyayudhyata

स सायकमयैर्जालैरर्जुनस्य रथं प्रतिभानुमद्भिः शिलाधौतैर्भानोः प्रच्छादयत्प्रभाम्

sa sāyakamayairjālairarjunasya rathaṃ pratibhānumadbhiḥ śilādhautairbhānoḥ pracchādayatprabhām

पार्थं च स महाबाहुर्महावेगैर्महारथःविव्याध निशितैर्बाणैर्मेघो वृष्ट्येव पर्वतम्

pārthaṃ ca sa mahābāhurmahāvegairmahārathaḥvivyādha niśitairbāṇairmegho vṛṣṭyeva parvatam

तथैव दिव्यं गाण्डीवं धनुरादाय पाण्डवःशत्रुघ्नं वेगवद्धृष्टो भारसाधनमुत्तमम्विससर्ज शरांश्चित्रान्सुवर्णविकृतान्बहून्

tathaiva divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanurādāya pāṇḍavaḥśatrughnaṃ vegavaddhṛṣṭo bhārasādhanamuttamamvisasarja śarāṃścitrānsuvarṇavikṛtānbahūn

नाशयञ्शरवर्षाणि भारद्वाजस्य वीर्यवान्तूर्णं चापविनिर्मुक्तैस्तदद्भुतमिवाभवत्

nāśayañśaravarṣāṇi bhāradvājasya vīryavāntūrṇaṃ cāpavinirmuktaistadadbhutamivābhavat

स रथेन चरन्पार्थः प्रेक्षणीयो धनंजयःयुगपद्दिक्षु सर्वासु सर्वशस्त्राण्यदर्शयत्

sa rathena caranpārthaḥ prekṣaṇīyo dhanaṃjayaḥyugapaddikṣu sarvāsu sarvaśastrāṇyadarśayat

एकच्छायमिवाकाशं बाणैश्चक्रे समन्ततःनादृश्यत तदा द्रोणो नीहारेणेव संवृतः

ekacchāyamivākāśaṃ bāṇaiścakre samantataḥnādṛśyata tadā droṇo nīhāreṇeva saṃvṛtaḥ

तस्याभवत्तदा रूपं संवृतस्य शरोत्तमैःजाज्वल्यमानस्य यथा पर्वतस्येव सर्वतः

tasyābhavattadā rūpaṃ saṃvṛtasya śarottamaiḥjājvalyamānasya yathā parvatasyeva sarvataḥ

दृष्ट्वा तु पार्थस्य रणे शरैः स्वरथमावृतम्स विस्फार्य धनुश्चित्रं मेघस्तनितनिस्वनम्

dṛṣṭvā tu pārthasya raṇe śaraiḥ svarathamāvṛtamsa visphārya dhanuścitraṃ meghastanitanisvanam

अग्निचक्रोपमं घोरं विकर्षन्परमायुधम्व्यशातयच्छरांस्तांस्तु द्रोणः समितिशोभनःमहानभूत्ततः शब्दो वंशानामिव दह्यताम्

agnicakropamaṃ ghoraṃ vikarṣanparamāyudhamvyaśātayaccharāṃstāṃstu droṇaḥ samitiśobhanaḥmahānabhūttataḥ śabdo vaṃśānāmiva dahyatām

जाम्बूनदमयैः पुङ्खैश्चित्रचापवरातिगैःप्राच्छादयदमेयात्मा दिशः सूर्यस्य च प्रभाम्

jāmbūnadamayaiḥ puṅkhaiścitracāpavarātigaiḥprācchādayadameyātmā diśaḥ sūryasya ca prabhām

ततः कनकपुङ्खानां शराणां नतपर्वणाम्वियच्चराणां वियति दृश्यन्ते बहुशः प्रजाः

tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇāmviyaccarāṇāṃ viyati dṛśyante bahuśaḥ prajāḥ

द्रोणस्य पुङ्खसक्ताश्च प्रभवन्तः शरासनात्एको दीर्घ इवादृश्यदाकाशे संहतः शरः

droṇasya puṅkhasaktāśca prabhavantaḥ śarāsanāteko dīrgha ivādṛśyadākāśe saṃhataḥ śaraḥ

एवं तौ स्वर्णविकृतान्विमुञ्चन्तौ महाशरान्आकाशं संवृतं वीरावुल्काभिरिव चक्रतुः

evaṃ tau svarṇavikṛtānvimuñcantau mahāśarānākāśaṃ saṃvṛtaṃ vīrāvulkābhiriva cakratuḥ

शरास्तयोश्च विबभुः कङ्कबर्हिणवाससःपङ्क्त्यः शरदि खस्थानां हंसानां चरतामिव

śarāstayośca vibabhuḥ kaṅkabarhiṇavāsasaḥpaṅktyaḥ śaradi khasthānāṃ haṃsānāṃ caratāmiva

युद्धं समभवत्तत्र सुसंरब्धं महात्मनोःद्रोणपाण्डवयोर्घोरं वृत्रवासवयोरिव

yuddhaṃ samabhavattatra susaṃrabdhaṃ mahātmanoḥdroṇapāṇḍavayorghoraṃ vṛtravāsavayoriva

तौ गजाविव चासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम्शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः

tau gajāviva cāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparamśaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairanyonyamabhijaghnatuḥ

तौ व्यवाहरतां शूरौ संरब्धौ रणशोभिनौउदीरयन्तौ समरे दिव्यान्यस्त्राणि भागशः

tau vyavāharatāṃ śūrau saṃrabdhau raṇaśobhinauudīrayantau samare divyānyastrāṇi bhāgaśaḥ

अथ त्वाचार्यमुख्येन शरान्सृष्टाञ्शिलाशितान्न्यवारयच्छितैर्बाणैरर्जुनो जयतां वरः

atha tvācāryamukhyena śarānsṛṣṭāñśilāśitānnyavārayacchitairbāṇairarjuno jayatāṃ varaḥ

दर्शयन्नैन्द्रिरात्मानमुग्रमुग्रपराक्रमःइषुभिस्तूर्णमाकाशं बहुभिश्च समावृणोत्

darśayannaindrirātmānamugramugraparākramaḥiṣubhistūrṇamākāśaṃ bahubhiśca samāvṛṇot

जिघांसन्तं नरव्याघ्रमर्जुनं तिग्मतेजसम्आचार्यमुख्यः समरे द्रोणः शस्त्रभृतां वरःअर्जुनेन सहाक्रीडच्छरैः संनतपर्वभिः

jighāṃsantaṃ naravyāghramarjunaṃ tigmatejasamācāryamukhyaḥ samare droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥarjunena sahākrīḍaccharaiḥ saṃnataparvabhiḥ

दिव्यान्यस्त्राणि मुञ्चन्तं भारद्वाजं महारणेअस्त्रैरस्त्राणि संवार्य फल्गुनः समयोधयत्

divyānyastrāṇi muñcantaṃ bhāradvājaṃ mahāraṇeastrairastrāṇi saṃvārya phalgunaḥ samayodhayat

तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्नरसिंहयोःअमर्षिणोस्तदान्योन्यं देवदानवयोरिव

tayorāsītsaṃprahāraḥ kruddhayornarasiṃhayoḥamarṣiṇostadānyonyaṃ devadānavayoriva

ऐन्द्रं वायव्यमाग्नेयमस्त्रमस्त्रेण पाण्डवःद्रोणेन मुक्तं मुक्तं तु ग्रसते स्म पुनः पुनः

aindraṃ vāyavyamāgneyamastramastreṇa pāṇḍavaḥdroṇena muktaṃ muktaṃ tu grasate sma punaḥ punaḥ

एवं शूरौ महेष्वासौ विसृजन्तौ शिताञ्शरान्एकच्छायं चक्रतुस्तावाकाशं शरवृष्टिभिः

evaṃ śūrau maheṣvāsau visṛjantau śitāñśarānekacchāyaṃ cakratustāvākāśaṃ śaravṛṣṭibhiḥ

ततोऽर्जुनेन मुक्तानां पततां च शरीरिषुपर्वतेष्विव वज्राणां शराणां श्रूयते स्वनः

tato'rjunena muktānāṃ patatāṃ ca śarīriṣuparvateṣviva vajrāṇāṃ śarāṇāṃ śrūyate svanaḥ

ततो नागा रथाश्चैव सादिनश्च विशां पतेशोणिताक्ता व्यदृश्यन्त पुष्पिता इव किंशुकाः

tato nāgā rathāścaiva sādinaśca viśāṃ pateśoṇitāktā vyadṛśyanta puṣpitā iva kiṃśukāḥ

बाहुभिश्च सकेयूरैर्विचित्रैश्च महारथैःसुवर्णचित्रैः कवचैर्ध्वजैश्च विनिपातितैः

bāhubhiśca sakeyūrairvicitraiśca mahārathaiḥsuvarṇacitraiḥ kavacairdhvajaiśca vinipātitaiḥ

योधैश्च निहतैस्तत्र पार्थबाणप्रपीडितैःबलमासीत्समुद्भ्रान्तं द्रोणार्जुनसमागमे

yodhaiśca nihataistatra pārthabāṇaprapīḍitaiḥbalamāsītsamudbhrāntaṃ droṇārjunasamāgame

विधुन्वानौ तु तौ वीरौ धनुषी भारसाधनेआच्छादयेतामन्योन्यं तितक्षन्तौ रणेषुभिः

vidhunvānau tu tau vīrau dhanuṣī bhārasādhaneācchādayetāmanyonyaṃ titakṣantau raṇeṣubhiḥ

अथान्तरिक्षे नादोऽभूद्द्रोणं तत्र प्रशंसताम्दुष्करं कृतवान्द्रोणो यदर्जुनमयोधयत्

athāntarikṣe nādo'bhūddroṇaṃ tatra praśaṃsatāmduṣkaraṃ kṛtavāndroṇo yadarjunamayodhayat

प्रमाथिनं महावीर्यं दृढमुष्टिं दुरासदम्जेतारं देवदैत्यानां सर्पाणां च महारथम्

pramāthinaṃ mahāvīryaṃ dṛḍhamuṣṭiṃ durāsadamjetāraṃ devadaityānāṃ sarpāṇāṃ ca mahāratham

अविश्रमं च शिक्षां च लाघवं दूरपातिताम्पार्थस्य समरे दृष्ट्वा द्रोणस्याभूच्च विस्मयः

aviśramaṃ ca śikṣāṃ ca lāghavaṃ dūrapātitāmpārthasya samare dṛṣṭvā droṇasyābhūcca vismayaḥ

अथ गाण्डीवमुद्यम्य दिव्यं धनुरमर्षणःविचकर्ष रणे पार्थो बाहुभ्यां भरतर्षभ

atha gāṇḍīvamudyamya divyaṃ dhanuramarṣaṇaḥvicakarṣa raṇe pārtho bāhubhyāṃ bharatarṣabha

तस्य बाणमयं वर्षं शलभानामिवायतम्न च बाणान्तरे वायुरस्य शक्नोति सर्पितुम्

tasya bāṇamayaṃ varṣaṃ śalabhānāmivāyatamna ca bāṇāntare vāyurasya śaknoti sarpitum

अनिशं संदधानस्य शरानुत्सृजतस्तदाददृशे नान्तरं किंचित्पार्थस्याददतोऽपि च

aniśaṃ saṃdadhānasya śarānutsṛjatastadādadṛśe nāntaraṃ kiṃcitpārthasyādadato'pi ca

तथा शीघ्रास्त्रयुद्धे तु वर्तमाने सुदारुणेशीघ्राच्छीघ्रतरं पार्थः शरानन्यानुदीरयत्

tathā śīghrāstrayuddhe tu vartamāne sudāruṇeśīghrācchīghrataraṃ pārthaḥ śarānanyānudīrayat

ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम्युगपत्प्रापतंस्तत्र द्रोणस्य रथमन्तिकात्

tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇāmyugapatprāpataṃstatra droṇasya rathamantikāt

अवकीर्यमाणे द्रोणे तु शरैर्गाण्डीवधन्वनाहाहाकारो महानासीत्सैन्यानां भरतर्षभ

avakīryamāṇe droṇe tu śarairgāṇḍīvadhanvanāhāhākāro mahānāsītsainyānāṃ bharatarṣabha

पाण्डवस्य तु शीघ्रास्त्रं मघवान्समपूजयत्गन्धर्वाप्सरसश्चैव ये च तत्र समागताः

pāṇḍavasya tu śīghrāstraṃ maghavānsamapūjayatgandharvāpsarasaścaiva ye ca tatra samāgatāḥ

ततो वृन्देन महता रथानां रथयूथपःआचार्यपुत्रः सहसा पाण्डवं प्रत्यवारयत्

tato vṛndena mahatā rathānāṃ rathayūthapaḥācāryaputraḥ sahasā pāṇḍavaṃ pratyavārayat

अश्वत्थामा तु तत्कर्म हृदयेन महात्मनःपूजयामास पार्थस्य कोपं चास्याकरोद्भृशम्

aśvatthāmā tu tatkarma hṛdayena mahātmanaḥpūjayāmāsa pārthasya kopaṃ cāsyākarodbhṛśam

स मन्युवशमापन्नः पार्थमभ्यद्रवद्रणेकिरञ्शरसहस्राणि पर्जन्य इव वृष्टिमान्

sa manyuvaśamāpannaḥ pārthamabhyadravadraṇekirañśarasahasrāṇi parjanya iva vṛṣṭimān

आवृत्य तु महाबाहुर्यतो द्रौणिस्ततो हयान्अन्तरं प्रददौ पार्थो द्रोणस्य व्यपसर्पितुम्

āvṛtya tu mahābāhuryato drauṇistato hayānantaraṃ pradadau pārtho droṇasya vyapasarpitum

स तु लब्ध्वान्तरं तूर्णमपायाज्जवनैर्हयैःछिन्नवर्मध्वजः शूरो निकृत्तः परमेषुभिः

sa tu labdhvāntaraṃ tūrṇamapāyājjavanairhayaiḥchinnavarmadhvajaḥ śūro nikṛttaḥ parameṣubhiḥ