Parva.Adhyaya 5.10

इन्द्र उवाच · indra uvāca

सर्वं व्याप्तमिदं देवा वृत्रेण जगदव्ययम्न ह्यस्य सदृशं किंचित्प्रतिघाताय यद्भवेत्

sarvaṃ vyāptamidaṃ devā vṛtreṇa jagadavyayamna hyasya sadṛśaṃ kiṃcitpratighātāya yadbhavet

समर्थो ह्यभवं पूर्वमसमर्थोऽस्मि सांप्रतम्कथं कुर्यां नु भद्रं वो दुष्प्रधर्षः स मे मतः

samartho hyabhavaṃ pūrvamasamartho'smi sāṃpratamkathaṃ kuryāṃ nu bhadraṃ vo duṣpradharṣaḥ sa me mataḥ

तेजस्वी च महात्मा च युद्धे चामितविक्रमःग्रसेत्त्रिभुवनं सर्वं सदेवासुरमानुषम्

tejasvī ca mahātmā ca yuddhe cāmitavikramaḥgrasettribhuvanaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam

तस्माद्विनिश्चयमिमं शृणुध्वं मे दिवौकसःविष्णोः क्षयमुपागम्य समेत्य च महात्मनातेन संमन्त्र्य वेत्स्यामो वधोपायं दुरात्मनः

tasmādviniścayamimaṃ śṛṇudhvaṃ me divaukasaḥviṣṇoḥ kṣayamupāgamya sametya ca mahātmanātena saṃmantrya vetsyāmo vadhopāyaṃ durātmanaḥ

शल्य उवाच · śalya uvāca

एवमुक्ते मघवता देवाः सर्षिगणास्तदाशरण्यं शरणं देवं जग्मुर्विष्णुं महाबलम्

evamukte maghavatā devāḥ sarṣigaṇāstadāśaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ jagmurviṣṇuṃ mahābalam

ऊचुश्च सर्वे देवेशं विष्णुं वृत्रभयार्दिताःत्वया लोकास्त्रयः क्रान्तास्त्रिभिर्विक्रमणैः प्रभो

ūcuśca sarve deveśaṃ viṣṇuṃ vṛtrabhayārditāḥtvayā lokāstrayaḥ krāntāstribhirvikramaṇaiḥ prabho

अमृतं चाहृतं विष्णो दैत्याश्च निहता रणेबलिं बद्ध्वा महादैत्यं शक्रो देवाधिपः कृतः

amṛtaṃ cāhṛtaṃ viṣṇo daityāśca nihatā raṇebaliṃ baddhvā mahādaityaṃ śakro devādhipaḥ kṛtaḥ

त्वं प्रभुः सर्वलोकानां त्वया सर्वमिदं ततम्त्वं हि देव महादेवः सर्वलोकनमस्कृतः

tvaṃ prabhuḥ sarvalokānāṃ tvayā sarvamidaṃ tatamtvaṃ hi deva mahādevaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ

गतिर्भव त्वं देवानां सेन्द्राणाममरोत्तमजगद्व्याप्तमिदं सर्वं वृत्रेणासुरसूदन

gatirbhava tvaṃ devānāṃ sendrāṇāmamarottamajagadvyāptamidaṃ sarvaṃ vṛtreṇāsurasūdana

विष्णुरुवाचअवश्यं करणीयं मे भवतां हितमुत्तमम्तस्मादुपायं वक्ष्यामि यथासौ न भविष्यति

viṣṇuruvācaavaśyaṃ karaṇīyaṃ me bhavatāṃ hitamuttamamtasmādupāyaṃ vakṣyāmi yathāsau na bhaviṣyati

गच्छध्वं सर्षिगन्धर्वा यत्रासौ विश्वरूपधृक्साम तस्य प्रयुञ्जध्वं तत एनं विजेष्यथ

gacchadhvaṃ sarṣigandharvā yatrāsau viśvarūpadhṛksāma tasya prayuñjadhvaṃ tata enaṃ vijeṣyatha

भविष्यति गतिर्देवाः शक्रस्य मम तेजसाअदृश्यश्च प्रवेक्ष्यामि वज्रमस्यायुधोत्तमम्

bhaviṣyati gatirdevāḥ śakrasya mama tejasāadṛśyaśca pravekṣyāmi vajramasyāyudhottamam

गच्छध्वमृषिभिः सार्धं गन्धर्वैश्च सुरोत्तमाःवृत्रस्य सह शक्रेण संधिं कुरुत माचिरम्

gacchadhvamṛṣibhiḥ sārdhaṃ gandharvaiśca surottamāḥvṛtrasya saha śakreṇa saṃdhiṃ kuruta māciram

शल्य उवाच · śalya uvāca

एवमुक्तास्तु देवेन ऋषयस्त्रिदशास्तथाययुः समेत्य सहिताः शक्रं कृत्वा पुरःसरम्

evamuktāstu devena ṛṣayastridaśāstathāyayuḥ sametya sahitāḥ śakraṃ kṛtvā puraḥsaram

समीपमेत्य च तदा सर्व एव महौजसःतं तेजसा प्रज्वलितं प्रतपन्तं दिशो दश

samīpametya ca tadā sarva eva mahaujasaḥtaṃ tejasā prajvalitaṃ pratapantaṃ diśo daśa

ग्रसन्तमिव लोकांस्त्रीन्सूर्याचन्द्रमसौ यथाददृशुस्तत्र ते वृत्रं शक्रेण सह देवताः

grasantamiva lokāṃstrīnsūryācandramasau yathādadṛśustatra te vṛtraṃ śakreṇa saha devatāḥ

ऋषयोऽथ ततोऽभ्येत्य वृत्रमूचुः प्रियं वचःव्याप्तं जगदिदं सर्वं तेजसा तव दुर्जय

ṛṣayo'tha tato'bhyetya vṛtramūcuḥ priyaṃ vacaḥvyāptaṃ jagadidaṃ sarvaṃ tejasā tava durjaya

न च शक्नोषि निर्जेतुं वासवं भूरिविक्रमम्युध्यतोश्चापि वां कालो व्यतीतः सुमहानिह

na ca śaknoṣi nirjetuṃ vāsavaṃ bhūrivikramamyudhyatoścāpi vāṃ kālo vyatītaḥ sumahāniha

पीड्यन्ते च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाःसख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यदाअवाप्स्यसि सुखं त्वं च शक्रलोकांश्च शाश्वतान्

pīḍyante ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥsakhyaṃ bhavatu te vṛtra śakreṇa saha nityadāavāpsyasi sukhaṃ tvaṃ ca śakralokāṃśca śāśvatān

ऋषिवाक्यं निशम्याथ स वृत्रः सुमहाबलःउवाच तांस्तदा सर्वान्प्रणम्य शिरसासुरः

ṛṣivākyaṃ niśamyātha sa vṛtraḥ sumahābalaḥuvāca tāṃstadā sarvānpraṇamya śirasāsuraḥ

सर्वे यूयं महाभागा गन्धर्वाश्चैव सर्वशःयद्ब्रूत तच्छ्रुतं सर्वं ममापि शृणुतानघाः

sarve yūyaṃ mahābhāgā gandharvāścaiva sarvaśaḥyadbrūta tacchrutaṃ sarvaṃ mamāpi śṛṇutānaghāḥ

संधिः कथं वै भविता मम शक्रस्य चोभयोःतेजसोर्हि द्वयोर्देवाः सख्यं वै भविता कथम्

saṃdhiḥ kathaṃ vai bhavitā mama śakrasya cobhayoḥtejasorhi dvayordevāḥ sakhyaṃ vai bhavitā katham

ऋषय ऊचुःसकृत्सतां संगतं लिप्सितव्यं; ततः परं भविता भव्यमेवनातिक्रमेत्सत्पुरुषेण संगतं; तस्मात्सतां संगतं लिप्सितव्यम्

ṛṣaya ūcuḥsakṛtsatāṃ saṃgataṃ lipsitavyaṃ; tataḥ paraṃ bhavitā bhavyamevanātikrametsatpuruṣeṇa saṃgataṃ; tasmātsatāṃ saṃgataṃ lipsitavyam

दृढं सतां संगतं चापि नित्यं; ब्रूयाच्चार्थं ह्यर्थकृच्छ्रेषु धीरःमहार्थवत्सत्पुरुषेण संगतं; तस्मात्सन्तं न जिघांसेत धीरः

dṛḍhaṃ satāṃ saṃgataṃ cāpi nityaṃ; brūyāccārthaṃ hyarthakṛcchreṣu dhīraḥmahārthavatsatpuruṣeṇa saṃgataṃ; tasmātsantaṃ na jighāṃseta dhīraḥ

इन्द्रः सतां संमतश्च निवासश्च महात्मनाम्सत्यवादी ह्यदीनश्च धर्मवित्सुविनिश्चितः

indraḥ satāṃ saṃmataśca nivāsaśca mahātmanāmsatyavādī hyadīnaśca dharmavitsuviniścitaḥ

तेन ते सह शक्रेण संधिर्भवतु शाश्वतःएवं विश्वासमागच्छ मा ते भूद्बुद्धिरन्यथा

tena te saha śakreṇa saṃdhirbhavatu śāśvataḥevaṃ viśvāsamāgaccha mā te bhūdbuddhiranyathā

शल्य उवाच · śalya uvāca

महर्षिवचनं श्रुत्वा तानुवाच महाद्युतिःअवश्यं भगवन्तो मे माननीयास्तपस्विनः

maharṣivacanaṃ śrutvā tānuvāca mahādyutiḥavaśyaṃ bhagavanto me mānanīyāstapasvinaḥ

ब्रवीमि यदहं देवास्तत्सर्वं क्रियतामिहततः सर्वं करिष्यामि यदूचुर्मां द्विजर्षभाः

bravīmi yadahaṃ devāstatsarvaṃ kriyatāmihatataḥ sarvaṃ kariṣyāmi yadūcurmāṃ dvijarṣabhāḥ

न शुष्केण न चार्द्रेण नाश्मना न च दारुणान शस्त्रेण न वज्रेण न दिवा न तथा निशि

na śuṣkeṇa na cārdreṇa nāśmanā na ca dāruṇāna śastreṇa na vajreṇa na divā na tathā niśi

वध्यो भवेयं विप्रेन्द्राः शक्रस्य सह दैवतैःएवं मे रोचते संधिः शक्रेण सह नित्यदा

vadhyo bhaveyaṃ viprendrāḥ śakrasya saha daivataiḥevaṃ me rocate saṃdhiḥ śakreṇa saha nityadā

बाढमित्येव ऋषयस्तमूचुर्भरतर्षभएवं कृते तु संधाने वृत्रः प्रमुदितोऽभवत्

bāḍhamityeva ṛṣayastamūcurbharatarṣabhaevaṃ kṛte tu saṃdhāne vṛtraḥ pramudito'bhavat

यत्तः सदाभवच्चापि शक्रोऽमर्षसमन्वितःवृत्रस्य वधसंयुक्तानुपायाननुचिन्तयन्रन्ध्रान्वेषी समुद्विग्नः सदाभूद्बलवृत्रहा

yattaḥ sadābhavaccāpi śakro'marṣasamanvitaḥvṛtrasya vadhasaṃyuktānupāyānanucintayanrandhrānveṣī samudvignaḥ sadābhūdbalavṛtrahā

स कदाचित्समुद्रान्ते तमपश्यन्महासुरम्संध्याकाल उपावृत्ते मुहूर्ते रम्यदारुणे

sa kadācitsamudrānte tamapaśyanmahāsuramsaṃdhyākāla upāvṛtte muhūrte ramyadāruṇe

ततः संचिन्त्य भगवान्वरदानं महात्मनःसंध्येयं वर्तते रौद्रा न रात्रिर्दिवसं न चवृत्रश्चावश्यवध्योऽयं मम सर्वहरो रिपुः

tataḥ saṃcintya bhagavānvaradānaṃ mahātmanaḥsaṃdhyeyaṃ vartate raudrā na rātrirdivasaṃ na cavṛtraścāvaśyavadhyo'yaṃ mama sarvaharo ripuḥ

यदि वृत्रं न हन्म्यद्य वञ्चयित्वा महासुरम्महाबलं महाकायं न मे श्रेयो भविष्यति

yadi vṛtraṃ na hanmyadya vañcayitvā mahāsurammahābalaṃ mahākāyaṃ na me śreyo bhaviṣyati

एवं संचिन्तयन्नेव शक्रो विष्णुमनुस्मरन्अथ फेनं तदापश्यत्समुद्रे पर्वतोपमम्

evaṃ saṃcintayanneva śakro viṣṇumanusmaranatha phenaṃ tadāpaśyatsamudre parvatopamam

नायं शुष्को न चार्द्रोऽयं न च शस्त्रमिदं तथाएनं क्षेप्स्यामि वृत्रस्य क्षणादेव नशिष्यति

nāyaṃ śuṣko na cārdro'yaṃ na ca śastramidaṃ tathāenaṃ kṣepsyāmi vṛtrasya kṣaṇādeva naśiṣyati

सवज्रमथ फेनं तं क्षिप्रं वृत्रे निसृष्टवान्प्रविश्य फेनं तं विष्णुरथ वृत्रं व्यनाशयत्

savajramatha phenaṃ taṃ kṣipraṃ vṛtre nisṛṣṭavānpraviśya phenaṃ taṃ viṣṇuratha vṛtraṃ vyanāśayat

निहते तु ततो वृत्रे दिशो वितिमिराभवन्प्रववौ च शिवो वायुः प्रजाश्च जहृषुस्तदा

nihate tu tato vṛtre diśo vitimirābhavanpravavau ca śivo vāyuḥ prajāśca jahṛṣustadā

ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाःऋषयश्च महेन्द्रं तमस्तुवन्विविधैः स्तवैः

tato devāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥṛṣayaśca mahendraṃ tamastuvanvividhaiḥ stavaiḥ

नमस्कृतः सर्वभूतैः सर्वभूतानि सान्त्वयन्हतशत्रुः प्रहृष्टात्मा वासवः सह दैवतैःविष्णुं त्रिभुवनश्रेष्ठं पूजयामास धर्मवित्

namaskṛtaḥ sarvabhūtaiḥ sarvabhūtāni sāntvayanhataśatruḥ prahṛṣṭātmā vāsavaḥ saha daivataiḥviṣṇuṃ tribhuvanaśreṣṭhaṃ pūjayāmāsa dharmavit

ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयंकरेअनृतेनाभिभूतोऽभूच्छक्रः परमदुर्मनाःत्रैशीर्षयाभिभूतश्च स पूर्वं ब्रह्महत्यया

tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṃkareanṛtenābhibhūto'bhūcchakraḥ paramadurmanāḥtraiśīrṣayābhibhūtaśca sa pūrvaṃ brahmahatyayā

सोऽन्तमाश्रित्य लोकानां नष्टसंज्ञो विचेतनःन प्राज्ञायत देवेन्द्रस्त्वभिभूतः स्वकल्मषैःप्रतिच्छन्नो वसत्यप्सु चेष्टमान इवोरगः

so'ntamāśritya lokānāṃ naṣṭasaṃjño vicetanaḥna prājñāyata devendrastvabhibhūtaḥ svakalmaṣaiḥpraticchanno vasatyapsu ceṣṭamāna ivoragaḥ

ततः प्रनष्टे देवेन्द्रे ब्रह्महत्याभयार्दितेभूमिः प्रध्वस्तसंकाशा निर्वृक्षा शुष्ककाननाविच्छिन्नस्रोतसो नद्यः सरांस्यनुदकानि च

tataḥ pranaṣṭe devendre brahmahatyābhayārditebhūmiḥ pradhvastasaṃkāśā nirvṛkṣā śuṣkakānanāvicchinnasrotaso nadyaḥ sarāṃsyanudakāni ca

संक्षोभश्चापि सत्त्वानामनावृष्टिकृतोऽभवत्देवाश्चापि भृशं त्रस्तास्तथा सर्वे महर्षयः

saṃkṣobhaścāpi sattvānāmanāvṛṣṭikṛto'bhavatdevāścāpi bhṛśaṃ trastāstathā sarve maharṣayaḥ

अराजकं जगत्सर्वमभिभूतमुपद्रवैःततो भीताभवन्देवाः को नो राजा भवेदिति

arājakaṃ jagatsarvamabhibhūtamupadravaiḥtato bhītābhavandevāḥ ko no rājā bhavediti

दिवि देवर्षयश्चापि देवराजविनाकृताःन च स्म कश्चिद्देवानां राज्याय कुरुते मनः

divi devarṣayaścāpi devarājavinākṛtāḥna ca sma kaściddevānāṃ rājyāya kurute manaḥ