Parva.Adhyaya 5.9

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथमिन्द्रेण राजेन्द्र सभार्येण महात्मनादुःखं प्राप्तं परं घोरमेतदिच्छामि वेदितुम्

kathamindreṇa rājendra sabhāryeṇa mahātmanāduḥkhaṃ prāptaṃ paraṃ ghorametadicchāmi veditum

शल्य उवाच · śalya uvāca

शृणु राजन्पुरा वृत्तमितिहासं पुरातनम्सभार्येण यथा प्राप्तं दुःखमिन्द्रेण भारत

śṛṇu rājanpurā vṛttamitihāsaṃ purātanamsabhāryeṇa yathā prāptaṃ duḥkhamindreṇa bhārata

त्वष्टा प्रजापतिर्ह्यासीद्देवश्रेष्ठो महातपाःस पुत्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्रोहात्किलासृजत्

tvaṣṭā prajāpatirhyāsīddevaśreṣṭho mahātapāḥsa putraṃ vai triśirasamindradrohātkilāsṛjat

ऐन्द्रं स प्रार्थयत्स्थानं विश्वरूपो महाद्युतिःतैस्त्रिभिर्वदनैर्घोरैः सूर्येन्दुज्वलनोपमैः

aindraṃ sa prārthayatsthānaṃ viśvarūpo mahādyutiḥtaistribhirvadanairghoraiḥ sūryendujvalanopamaiḥ

वेदानेकेन सोऽधीते सुरामेकेन चापिबत्एकेन च दिशः सर्वाः पिबन्निव निरीक्षते

vedānekena so'dhīte surāmekena cāpibatekena ca diśaḥ sarvāḥ pibanniva nirīkṣate

स तपस्वी मृदुर्दान्तो धर्मे तपसि चोद्यतःतपोऽतप्यन्महत्तीव्रं सुदुश्चरमरिंदम

sa tapasvī mṛdurdānto dharme tapasi codyataḥtapo'tapyanmahattīvraṃ suduścaramariṃdama

तस्य दृष्ट्वा तपोवीर्यं सत्त्वं चामिततेजसःविषादमगमच्छक्र इन्द्रोऽयं मा भवेदिति

tasya dṛṣṭvā tapovīryaṃ sattvaṃ cāmitatejasaḥviṣādamagamacchakra indro'yaṃ mā bhavediti

कथं सज्जेत भोगेषु न च तप्येन्महत्तपःविवर्धमानस्त्रिशिराः सर्वं त्रिभुवनं ग्रसेत्

kathaṃ sajjeta bhogeṣu na ca tapyenmahattapaḥvivardhamānastriśirāḥ sarvaṃ tribhuvanaṃ graset

इति संचिन्त्य बहुधा बुद्धिमान्भरतर्षभआज्ञापयत्सोऽप्सरसस्त्वष्टृपुत्रप्रलोभने

iti saṃcintya bahudhā buddhimānbharatarṣabhaājñāpayatso'psarasastvaṣṭṛputrapralobhane

यथा स सज्जेत्त्रिशिराः कामभोगेषु वै भृशम्क्षिप्रं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत माचिरम्

yathā sa sajjettriśirāḥ kāmabhogeṣu vai bhṛśamkṣipraṃ kuruta gacchadhvaṃ pralobhayata māciram

शृङ्गारवेषाः सुश्रोण्यो भावैर्युक्ता मनोहरैःप्रलोभयत भद्रं वः शमयध्वं भयं मम

śṛṅgāraveṣāḥ suśroṇyo bhāvairyuktā manoharaiḥpralobhayata bhadraṃ vaḥ śamayadhvaṃ bhayaṃ mama

अस्वस्थं ह्यात्मनात्मानं लक्षयामि वराङ्गनाःभयमेतन्महाघोरं क्षिप्रं नाशयताबलाः

asvasthaṃ hyātmanātmānaṃ lakṣayāmi varāṅganāḥbhayametanmahāghoraṃ kṣipraṃ nāśayatābalāḥ

अप्सरस ऊचुःतथा यत्नं करिष्यामः शक्र तस्य प्रलोभनेयथा नावाप्स्यसि भयं तस्माद्बलनिषूदन

apsarasa ūcuḥtathā yatnaṃ kariṣyāmaḥ śakra tasya pralobhaneyathā nāvāpsyasi bhayaṃ tasmādbalaniṣūdana

निर्दहन्निव चक्षुर्भ्यां योऽसावास्ते तपोनिधिःतं प्रलोभयितुं देव गच्छामः सहिता वयम्यतिष्यामो वशे कर्तुं व्यपनेतुं च ते भयम्

nirdahanniva cakṣurbhyāṃ yo'sāvāste taponidhiḥtaṃ pralobhayituṃ deva gacchāmaḥ sahitā vayamyatiṣyāmo vaśe kartuṃ vyapanetuṃ ca te bhayam

शल्य उवाच · śalya uvāca

इन्द्रेण तास्त्वनुज्ञाता जग्मुस्त्रिशिरसोऽन्तिकम्तत्र ता विविधैर्भावैर्लोभयन्त्यो वराङ्गनाःनृत्यं संदर्शयन्त्यश्च तथैवाङ्गेषु सौष्ठवम्

indreṇa tāstvanujñātā jagmustriśiraso'ntikamtatra tā vividhairbhāvairlobhayantyo varāṅganāḥnṛtyaṃ saṃdarśayantyaśca tathaivāṅgeṣu sauṣṭhavam

विचेरुः संप्रहर्षं च नाभ्यगच्छन्महातपाःइन्द्रियाणि वशे कृत्वा पूर्णसागरसंनिभः

viceruḥ saṃpraharṣaṃ ca nābhyagacchanmahātapāḥindriyāṇi vaśe kṛtvā pūrṇasāgarasaṃnibhaḥ

तास्तु यत्नं परं कृत्वा पुनः शक्रमुपस्थिताःकृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजमथाब्रुवन्

tāstu yatnaṃ paraṃ kṛtvā punaḥ śakramupasthitāḥkṛtāñjalipuṭāḥ sarvā devarājamathābruvan

न स शक्यः सुदुर्धर्षो धैर्याच्चालयितुं प्रभोयत्ते कार्यं महाभाग क्रियतां तदनन्तरम्

na sa śakyaḥ sudurdharṣo dhairyāccālayituṃ prabhoyatte kāryaṃ mahābhāga kriyatāṃ tadanantaram

संपूज्याप्सरसः शक्रो विसृज्य च महामतिःचिन्तयामास तस्यैव वधोपायं महात्मनः

saṃpūjyāpsarasaḥ śakro visṛjya ca mahāmatiḥcintayāmāsa tasyaiva vadhopāyaṃ mahātmanaḥ

स तूष्णीं चिन्तयन्वीरो देवराजः प्रतापवान्विनिश्चितमतिर्धीमान्वधे त्रिशिरसोऽभवत्

sa tūṣṇīṃ cintayanvīro devarājaḥ pratāpavānviniścitamatirdhīmānvadhe triśiraso'bhavat

वज्रमस्य क्षिपाम्यद्य स क्षिप्रं न भविष्यतिशत्रुः प्रवृद्धो नोपेक्ष्यो दुर्बलोऽपि बलीयसा

vajramasya kṣipāmyadya sa kṣipraṃ na bhaviṣyatiśatruḥ pravṛddho nopekṣyo durbalo'pi balīyasā

शास्त्रबुद्ध्या विनिश्चित्य कृत्वा बुद्धिं वधे दृढाम्अथ वैश्वानरनिभं घोररूपं भयावहम्मुमोच वज्रं संक्रुद्धः शक्रस्त्रिशिरसं प्रति

śāstrabuddhyā viniścitya kṛtvā buddhiṃ vadhe dṛḍhāmatha vaiśvānaranibhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvahammumoca vajraṃ saṃkruddhaḥ śakrastriśirasaṃ prati

स पपात हतस्तेन वज्रेण दृढमाहतःपर्वतस्येव शिखरं प्रणुन्नं मेदिनीतले

sa papāta hatastena vajreṇa dṛḍhamāhataḥparvatasyeva śikharaṃ praṇunnaṃ medinītale

तं तु वज्रहतं दृष्ट्वा शयानमचलोपमम्न शर्म लेभे देवेन्द्रो दीपितस्तस्य तेजसाहतोऽपि दीप्ततेजाः स जीवन्निव च दृश्यते

taṃ tu vajrahataṃ dṛṣṭvā śayānamacalopamamna śarma lebhe devendro dīpitastasya tejasāhato'pi dīptatejāḥ sa jīvanniva ca dṛśyate

अभितस्तत्र तक्षाणं घटमानं शचीपतिःअपश्यदब्रवीच्चैनं सत्वरं पाकशासनःक्षिप्रं छिन्धि शिरांस्यस्य कुरुष्व वचनं मम

abhitastatra takṣāṇaṃ ghaṭamānaṃ śacīpatiḥapaśyadabravīccainaṃ satvaraṃ pākaśāsanaḥkṣipraṃ chindhi śirāṃsyasya kuruṣva vacanaṃ mama

तक्षोवाचमहास्कन्धो भृशं ह्येष परशुर्न तरिष्यतिकर्तुं चाहं न शक्ष्यामि कर्म सद्भिर्विगर्हितम्

takṣovācamahāskandho bhṛśaṃ hyeṣa paraśurna tariṣyatikartuṃ cāhaṃ na śakṣyāmi karma sadbhirvigarhitam

इन्द्र उवाच · indra uvāca

मा भैस्त्वं क्षिप्रमेतद्वै कुरुष्व वचनं मममत्प्रसादाद्धि ते शस्त्रं वज्रकल्पं भविष्यति

mā bhaistvaṃ kṣiprametadvai kuruṣva vacanaṃ mamamatprasādāddhi te śastraṃ vajrakalpaṃ bhaviṣyati

तक्षोवाचकं भवन्तमहं विद्यां घोरकर्माणमद्य वैएतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन कथयस्व मे

takṣovācakaṃ bhavantamahaṃ vidyāṃ ghorakarmāṇamadya vaietadicchāmyahaṃ śrotuṃ tattvena kathayasva me

इन्द्र उवाच · indra uvāca

अहमिन्द्रो देवराजस्तक्षन्विदितमस्तु तेकुरुष्वैतद्यथोक्तं मे तक्षन्मा त्वं विचारय

ahamindro devarājastakṣanviditamastu tekuruṣvaitadyathoktaṃ me takṣanmā tvaṃ vicāraya

तक्षोवाचक्रूरेण नापत्रपसे कथं शक्रेह कर्मणाऋषिपुत्रमिमं हत्वा ब्रह्महत्याभयं न ते

takṣovācakrūreṇa nāpatrapase kathaṃ śakreha karmaṇāṛṣiputramimaṃ hatvā brahmahatyābhayaṃ na te

इन्द्र उवाच · indra uvāca

पश्चाद्धर्मं चरिष्यामि पावनार्थं सुदुश्चरम्शत्रुरेष महावीर्यो वज्रेण निहतो मया

paścāddharmaṃ cariṣyāmi pāvanārthaṃ suduścaramśatrureṣa mahāvīryo vajreṇa nihato mayā

अद्यापि चाहमुद्विग्नस्तक्षन्नस्माद्बिभेमि वैक्षिप्रं छिन्धि शिरांसि त्वं करिष्येऽनुग्रहं तव

adyāpi cāhamudvignastakṣannasmādbibhemi vaikṣipraṃ chindhi śirāṃsi tvaṃ kariṣye'nugrahaṃ tava

शिरः पशोस्ते दास्यन्ति भागं यज्ञेषु मानवाःएष तेऽनुग्रहस्तक्षन्क्षिप्रं कुरु मम प्रियम्

śiraḥ paśoste dāsyanti bhāgaṃ yajñeṣu mānavāḥeṣa te'nugrahastakṣankṣipraṃ kuru mama priyam

शल्य उवाच · śalya uvāca

एतच्छ्रुत्वा तु तक्षा स महेन्द्रवचनं तदाशिरांस्यथ त्रिशिरसः कुठारेणाच्छिनत्तदा

etacchrutvā tu takṣā sa mahendravacanaṃ tadāśirāṃsyatha triśirasaḥ kuṭhāreṇācchinattadā

निकृत्तेषु ततस्तेषु निष्क्रामंस्त्रिशिरास्त्वथकपिञ्जलास्तित्तिराश्च कलविङ्काश्च सर्वशः

nikṛtteṣu tatasteṣu niṣkrāmaṃstriśirāstvathakapiñjalāstittirāśca kalaviṅkāśca sarvaśaḥ

येन वेदानधीते स्म पिबते सोममेव चतस्माद्वक्त्रान्विनिष्पेतुः क्षिप्रं तस्य कपिञ्जलाः

yena vedānadhīte sma pibate somameva catasmādvaktrānviniṣpetuḥ kṣipraṃ tasya kapiñjalāḥ

येन सर्वा दिशो राजन्पिबन्निव निरीक्षतेतस्माद्वक्त्राद्विनिष्पेतुस्तित्तिरास्तस्य पाण्डव

yena sarvā diśo rājanpibanniva nirīkṣatetasmādvaktrādviniṣpetustittirāstasya pāṇḍava

यत्सुरापं तु तस्यासीद्वक्त्रं त्रिशिरसस्तदाकलविङ्का विनिष्पेतुस्तेनास्य भरतर्षभ

yatsurāpaṃ tu tasyāsīdvaktraṃ triśirasastadākalaviṅkā viniṣpetustenāsya bharatarṣabha

ततस्तेषु निकृत्तेषु विज्वरो मघवानभूत्जगाम त्रिदिवं हृष्टस्तक्षापि स्वगृहान्ययौ

tatasteṣu nikṛtteṣu vijvaro maghavānabhūtjagāma tridivaṃ hṛṣṭastakṣāpi svagṛhānyayau

त्वष्टा प्रजापतिः श्रुत्वा शक्रेणाथ हतं सुतम्क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनमब्रवीत्

tvaṣṭā prajāpatiḥ śrutvā śakreṇātha hataṃ sutamkrodhasaṃraktanayana idaṃ vacanamabravīt

तप्यमानं तपो नित्यं क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम्अनापराधिनं यस्मात्पुत्रं हिंसितवान्मम

tapyamānaṃ tapo nityaṃ kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyamanāparādhinaṃ yasmātputraṃ hiṃsitavānmama

तस्माच्छक्रवधार्थाय वृत्रमुत्पादयाम्यहम्लोकाः पश्यन्तु मे वीर्यं तपसश्च बलं महत्स च पश्यतु देवेन्द्रो दुरात्मा पापचेतनः

tasmācchakravadhārthāya vṛtramutpādayāmyahamlokāḥ paśyantu me vīryaṃ tapasaśca balaṃ mahatsa ca paśyatu devendro durātmā pāpacetanaḥ

उपस्पृश्य ततः क्रुद्धस्तपस्वी सुमहायशाःअग्निं हुत्वा समुत्पाद्य घोरं वृत्रमुवाच हइन्द्रशत्रो विवर्धस्व प्रभावात्तपसो मम

upaspṛśya tataḥ kruddhastapasvī sumahāyaśāḥagniṃ hutvā samutpādya ghoraṃ vṛtramuvāca haindraśatro vivardhasva prabhāvāttapaso mama

सोऽवर्धत दिवं स्तब्ध्वा सूर्यवैश्वानरोपमःकिं करोमीति चोवाच कालसूर्य इवोदितःशक्रं जहीति चाप्युक्तो जगाम त्रिदिवं ततः

so'vardhata divaṃ stabdhvā sūryavaiśvānaropamaḥkiṃ karomīti covāca kālasūrya ivoditaḥśakraṃ jahīti cāpyukto jagāma tridivaṃ tataḥ

ततो युद्धं समभवद्वृत्रवासवयोस्तदासंक्रुद्धयोर्महाघोरं प्रसक्तं कुरुसत्तम

tato yuddhaṃ samabhavadvṛtravāsavayostadāsaṃkruddhayormahāghoraṃ prasaktaṃ kurusattama

ततो जग्राह देवेन्द्रं वृत्रो वीरः शतक्रतुम्अपावृत्य स जग्रास वृत्रः क्रोधसमन्वितः

tato jagrāha devendraṃ vṛtro vīraḥ śatakratumapāvṛtya sa jagrāsa vṛtraḥ krodhasamanvitaḥ

ग्रस्ते वृत्रेण शक्रे तु संभ्रान्तास्त्रिदशास्तदाअसृजंस्ते महासत्त्वा जृम्भिकां वृत्रनाशिनीम्

graste vṛtreṇa śakre tu saṃbhrāntāstridaśāstadāasṛjaṃste mahāsattvā jṛmbhikāṃ vṛtranāśinīm

विजृम्भमाणस्य ततो वृत्रस्यास्यादपावृतात्स्वान्यङ्गान्यभिसंक्षिप्य निष्क्रान्तो बलसूदनःततः प्रभृति लोकेषु जृम्भिका प्राणिसंश्रिता

vijṛmbhamāṇasya tato vṛtrasyāsyādapāvṛtātsvānyaṅgānyabhisaṃkṣipya niṣkrānto balasūdanaḥtataḥ prabhṛti lokeṣu jṛmbhikā prāṇisaṃśritā

जहृषुश्च सुराः सर्वे दृष्ट्वा शक्रं विनिःसृतम्ततः प्रववृते युद्धं वृत्रवासवयोः पुनःसंरब्धयोस्तदा घोरं सुचिरं भरतर्षभ

jahṛṣuśca surāḥ sarve dṛṣṭvā śakraṃ viniḥsṛtamtataḥ pravavṛte yuddhaṃ vṛtravāsavayoḥ punaḥsaṃrabdhayostadā ghoraṃ suciraṃ bharatarṣabha

यदा व्यवर्धत रणे वृत्रो बलसमन्वितःत्वष्टुस्तपोबलाद्विद्वांस्तदा शक्रो न्यवर्तत

yadā vyavardhata raṇe vṛtro balasamanvitaḥtvaṣṭustapobalādvidvāṃstadā śakro nyavartata

निवृत्ते तु तदा देवा विषादमगमन्परम्समेत्य शक्रेण च ते त्वष्टुस्तेजोविमोहिताःअमन्त्रयन्त ते सर्वे मुनिभिः सह भारत

nivṛtte tu tadā devā viṣādamagamanparamsametya śakreṇa ca te tvaṣṭustejovimohitāḥamantrayanta te sarve munibhiḥ saha bhārata

किं कार्यमिति ते राजन्विचिन्त्य भयमोहिताःजग्मुः सर्वे महात्मानं मनोभिर्विष्णुमव्ययम्उपविष्टा मन्दराग्रे सर्वे वृत्रवधेप्सवः

kiṃ kāryamiti te rājanvicintya bhayamohitāḥjagmuḥ sarve mahātmānaṃ manobhirviṣṇumavyayamupaviṣṭā mandarāgre sarve vṛtravadhepsavaḥ