Parva.Adhyaya 5.122

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

भगवन्नेवमेवैतद्यथा वदसि नारदइच्छामि चाहमप्येवं न त्वीशो भगवन्नहम्

bhagavannevamevaitadyathā vadasi nāradaicchāmi cāhamapyevaṃ na tvīśo bhagavannaham

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्त्वा ततः कृष्णमभ्यभाषत भारतस्वर्ग्यं लोक्यं च मामात्थ धर्म्यं न्याय्यं च केशव

evamuktvā tataḥ kṛṣṇamabhyabhāṣata bhāratasvargyaṃ lokyaṃ ca māmāttha dharmyaṃ nyāyyaṃ ca keśava

न त्वहं स्ववशस्तात क्रियमाणं न मे प्रियम्अङ्ग दुर्योधनं कृष्ण मन्दं शास्त्रातिगं मम

na tvahaṃ svavaśastāta kriyamāṇaṃ na me priyamaṅga duryodhanaṃ kṛṣṇa mandaṃ śāstrātigaṃ mama

अनुनेतुं महाबाहो यतस्व पुरुषोत्तमसुहृत्कार्यं तु सुमहत्कृतं ते स्याज्जनार्दन

anunetuṃ mahābāho yatasva puruṣottamasuhṛtkāryaṃ tu sumahatkṛtaṃ te syājjanārdana

ततोऽभ्यावृत्य वार्ष्णेयो दुर्योधनममर्षणम्अब्रवीन्मधुरां वाचं सर्वधर्मार्थतत्त्ववित्

tato'bhyāvṛtya vārṣṇeyo duryodhanamamarṣaṇamabravīnmadhurāṃ vācaṃ sarvadharmārthatattvavit

दुर्योधन निबोधेदं मद्वाक्यं कुरुसत्तमसमर्थं ते विशेषेण सानुबन्धस्य भारत

duryodhana nibodhedaṃ madvākyaṃ kurusattamasamarthaṃ te viśeṣeṇa sānubandhasya bhārata

महाप्राज्ञ कुले जातः साध्वेतत्कर्तुमर्हसिश्रुतवृत्तोपसंपन्नः सर्वैः समुदितो गुणैः

mahāprājña kule jātaḥ sādhvetatkartumarhasiśrutavṛttopasaṃpannaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ

दौष्कुलेया दुरात्मानो नृशंसा निरपत्रपाःत एतदीदृशं कुर्युर्यथा त्वं तात मन्यसे

dauṣkuleyā durātmāno nṛśaṃsā nirapatrapāḥta etadīdṛśaṃ kuryuryathā tvaṃ tāta manyase

धर्मार्थयुक्ता लोकेऽस्मिन्प्रवृत्तिर्लक्ष्यते सताम्असतां विपरीता तु लक्ष्यते भरतर्षभ

dharmārthayuktā loke'sminpravṛttirlakṣyate satāmasatāṃ viparītā tu lakṣyate bharatarṣabha

विपरीता त्वियं वृत्तिरसकृल्लक्ष्यते त्वयिअधर्मश्चानुबन्धोऽत्र घोरः प्राणहरो महान्

viparītā tviyaṃ vṛttirasakṛllakṣyate tvayiadharmaścānubandho'tra ghoraḥ prāṇaharo mahān

अनेकशस्त्वन्निमित्तमयशस्यं च भारततमनर्थं परिहरन्नात्मश्रेयः करिष्यसि

anekaśastvannimittamayaśasyaṃ ca bhāratatamanarthaṃ pariharannātmaśreyaḥ kariṣyasi

भ्रातॄणामथ भृत्यानां मित्राणां च परंतपअधर्म्यादयशस्याच्च कर्मणस्त्वं प्रमोक्ष्यसे

bhrātṝṇāmatha bhṛtyānāṃ mitrāṇāṃ ca paraṃtapaadharmyādayaśasyācca karmaṇastvaṃ pramokṣyase

प्राज्ञैः शूरैर्महोत्साहैरात्मवद्भिर्बहुश्रुतैःसंधत्स्व पुरुषव्याघ्र पाण्डवैर्भरतर्षभ

prājñaiḥ śūrairmahotsāhairātmavadbhirbahuśrutaiḥsaṃdhatsva puruṣavyāghra pāṇḍavairbharatarṣabha

तद्धितं च प्रियं चैव धृतराष्ट्रस्य धीमतःपितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य महामतेः

taddhitaṃ ca priyaṃ caiva dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥpitāmahasya droṇasya vidurasya mahāmateḥ

कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतःअश्वत्थाम्नो विकर्णस्य संजयस्य विशां पते

kṛpasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥaśvatthāmno vikarṇasya saṃjayasya viśāṃ pate

ज्ञातीनां चैव भूयिष्ठं मित्राणां च परंतपशमे शर्म भवेत्तात सर्वस्य जगतस्तथा

jñātīnāṃ caiva bhūyiṣṭhaṃ mitrāṇāṃ ca paraṃtapaśame śarma bhavettāta sarvasya jagatastathā

ह्रीमानसि कुले जातः श्रुतवाननृशंसवान्तिष्ठ तात पितुः शास्त्रे मातुश्च भरतर्षभ

hrīmānasi kule jātaḥ śrutavānanṛśaṃsavāntiṣṭha tāta pituḥ śāstre mātuśca bharatarṣabha

एतच्छ्रेयो हि मन्यन्ते पिता यच्छास्ति भारतउत्तमापद्गतः सर्वः पितुः स्मरति शासनम्

etacchreyo hi manyante pitā yacchāsti bhāratauttamāpadgataḥ sarvaḥ pituḥ smarati śāsanam

रोचते ते पितुस्तात पाण्डवैः सह संगमःसामात्यस्य कुरुश्रेष्ठ तत्तुभ्यं तात रोचताम्

rocate te pitustāta pāṇḍavaiḥ saha saṃgamaḥsāmātyasya kuruśreṣṭha tattubhyaṃ tāta rocatām

श्रुत्वा यः सुहृदां शास्त्रं मर्त्यो न प्रतिपद्यतेविपाकान्ते दहत्येनं किंपाकमिव भक्षितम्

śrutvā yaḥ suhṛdāṃ śāstraṃ martyo na pratipadyatevipākānte dahatyenaṃ kiṃpākamiva bhakṣitam

यस्तु निःश्रेयसं वाक्यं मोहान्न प्रतिपद्यतेस दीर्घसूत्रो हीनार्थः पश्चात्तापेन युज्यते

yastu niḥśreyasaṃ vākyaṃ mohānna pratipadyatesa dīrghasūtro hīnārthaḥ paścāttāpena yujyate

यस्तु निःश्रेयसं श्रुत्वा प्राप्तमेवाभिपद्यतेआत्मनो मतमुत्सृज्य स लोके सुखमेधते

yastu niḥśreyasaṃ śrutvā prāptamevābhipadyateātmano matamutsṛjya sa loke sukhamedhate

योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यतेशृणोति प्रतिकूलानि द्विषतां वशमेति सः

yo'rthakāmasya vacanaṃ prātikūlyānna mṛṣyateśṛṇoti pratikūlāni dviṣatāṃ vaśameti saḥ

सतां मतमतिक्रम्य योऽसतां वर्तते मतेशोचन्ते व्यसने तस्य सुहृदो नचिरादिव

satāṃ matamatikramya yo'satāṃ vartate mateśocante vyasane tasya suhṛdo nacirādiva

मुख्यानमात्यानुत्सृज्य यो निहीनान्निषेवतेस घोरामापदं प्राप्य नोत्तारमधिगच्छति

mukhyānamātyānutsṛjya yo nihīnānniṣevatesa ghorāmāpadaṃ prāpya nottāramadhigacchati

योऽसत्सेवी वृथाचारो न श्रोता सुहृदां सदापरान्वृणीते स्वान्द्वेष्टि तं गौः शपति भारत

yo'satsevī vṛthācāro na śrotā suhṛdāṃ sadāparānvṛṇīte svāndveṣṭi taṃ gauḥ śapati bhārata

स त्वं विरुध्य तैर्वीरैरन्येभ्यस्त्राणमिच्छसिअशिष्टेभ्योऽसमर्थेभ्यो मूढेभ्यो भरतर्षभ

sa tvaṃ virudhya tairvīrairanyebhyastrāṇamicchasiaśiṣṭebhyo'samarthebhyo mūḍhebhyo bharatarṣabha

को हि शक्रसमाञ्ज्ञातीनतिक्रम्य महारथान्अन्येभ्यस्त्राणमाशंसेत्त्वदन्यो भुवि मानवः

ko hi śakrasamāñjñātīnatikramya mahārathānanyebhyastrāṇamāśaṃsettvadanyo bhuvi mānavaḥ

जन्मप्रभृति कौन्तेया नित्यं विनिकृतास्त्वयान च ते जातु कुप्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः

janmaprabhṛti kaunteyā nityaṃ vinikṛtāstvayāna ca te jātu kupyanti dharmātmāno hi pāṇḍavāḥ

मिथ्याप्रचरितास्तात जन्मप्रभृति पाण्डवाःत्वयि सम्यङ्महाबाहो प्रतिपन्ना यशस्विनः

mithyāpracaritāstāta janmaprabhṛti pāṇḍavāḥtvayi samyaṅmahābāho pratipannā yaśasvinaḥ

त्वयापि प्रतिपत्तव्यं तथैव भरतर्षभस्वेषु बन्धुषु मुख्येषु मा मन्युवशमन्वगाः

tvayāpi pratipattavyaṃ tathaiva bharatarṣabhasveṣu bandhuṣu mukhyeṣu mā manyuvaśamanvagāḥ

त्रिवर्गयुक्ता प्राज्ञानामारम्भा भरतर्षभधर्मार्थावनुरुध्यन्ते त्रिवर्गासंभवे नराः

trivargayuktā prājñānāmārambhā bharatarṣabhadharmārthāvanurudhyante trivargāsaṃbhave narāḥ

पृथक्तु विनिविष्टानां धर्मं धीरोऽनुरुध्यतेमध्यमोऽर्थं कलिं बालः काममेवानुरुध्यते

pṛthaktu viniviṣṭānāṃ dharmaṃ dhīro'nurudhyatemadhyamo'rthaṃ kaliṃ bālaḥ kāmamevānurudhyate

इन्द्रियैः प्रसृतो लोभाद्धर्मं विप्रजहाति यःकामार्थावनुपायेन लिप्समानो विनश्यति

indriyaiḥ prasṛto lobhāddharmaṃ viprajahāti yaḥkāmārthāvanupāyena lipsamāno vinaśyati

कामार्थौ लिप्समानस्तु धर्ममेवादितश्चरेत्न हि धर्मादपैत्यर्थः कामो वापि कदाचन

kāmārthau lipsamānastu dharmamevāditaścaretna hi dharmādapaityarthaḥ kāmo vāpi kadācana

उपायं धर्ममेवाहुस्त्रिवर्गस्य विशां पतेलिप्समानो हि तेनाशु कक्षेऽग्निरिव वर्धते

upāyaṃ dharmamevāhustrivargasya viśāṃ patelipsamāno hi tenāśu kakṣe'gniriva vardhate

स त्वं तातानुपायेन लिप्ससे भरतर्षभआधिराज्यं महद्दीप्तं प्रथितं सर्वराजसु

sa tvaṃ tātānupāyena lipsase bharatarṣabhaādhirājyaṃ mahaddīptaṃ prathitaṃ sarvarājasu

आत्मानं तक्षति ह्येष वनं परशुना यथायः सम्यग्वर्तमानेषु मिथ्या राजन्प्रवर्तते

ātmānaṃ takṣati hyeṣa vanaṃ paraśunā yathāyaḥ samyagvartamāneṣu mithyā rājanpravartate

न तस्य हि मतिं छिन्द्याद्यस्य नेच्छेत्पराभवम्अविच्छिन्नस्य धीरस्य कल्याणे धीयते मतिः

na tasya hi matiṃ chindyādyasya necchetparābhavamavicchinnasya dhīrasya kalyāṇe dhīyate matiḥ

त्यक्तात्मानं न बाधेत त्रिषु लोकेषु भारतअप्यन्यं प्राकृतं किंचित्किमु तान्पाण्डवर्षभान्

tyaktātmānaṃ na bādheta triṣu lokeṣu bhārataapyanyaṃ prākṛtaṃ kiṃcitkimu tānpāṇḍavarṣabhān

अमर्षवशमापन्नो न किंचिद्बुध्यते नरःछिद्यते ह्याततं सर्वं प्रमाणं पश्य भारत

amarṣavaśamāpanno na kiṃcidbudhyate naraḥchidyate hyātataṃ sarvaṃ pramāṇaṃ paśya bhārata

श्रेयस्ते दुर्जनात्तात पाण्डवैः सह संगमःतैर्हि संप्रीयमाणस्त्वं सर्वान्कामानवाप्स्यसि

śreyaste durjanāttāta pāṇḍavaiḥ saha saṃgamaḥtairhi saṃprīyamāṇastvaṃ sarvānkāmānavāpsyasi

पाण्डवैर्निर्जितां भूमिं भुञ्जानो राजसत्तमपाण्डवान्पृष्ठतः कृत्वा त्राणमाशंससेऽन्यतः

pāṇḍavairnirjitāṃ bhūmiṃ bhuñjāno rājasattamapāṇḍavānpṛṣṭhataḥ kṛtvā trāṇamāśaṃsase'nyataḥ

दुःशासने दुर्विषहे कर्णे चापि ससौबलेएतेष्वैश्वर्यमाधाय भूतिमिच्छसि भारत

duḥśāsane durviṣahe karṇe cāpi sasaubaleeteṣvaiśvaryamādhāya bhūtimicchasi bhārata

न चैते तव पर्याप्ता ज्ञाने धर्मार्थयोस्तथाविक्रमे चाप्यपर्याप्ताः पाण्डवान्प्रति भारत

na caite tava paryāptā jñāne dharmārthayostathāvikrame cāpyaparyāptāḥ pāṇḍavānprati bhārata

न हीमे सर्वराजानः पर्याप्ताः सहितास्त्वयाक्रुद्धस्य भीमसेनस्य प्रेक्षितुं मुखमाहवे

na hīme sarvarājānaḥ paryāptāḥ sahitāstvayākruddhasya bhīmasenasya prekṣituṃ mukhamāhave

इदं संनिहितं तात समग्रं पार्थिवं बलम्अयं भीष्मस्तथा द्रोणः कर्णश्चायं तथा कृपः

idaṃ saṃnihitaṃ tāta samagraṃ pārthivaṃ balamayaṃ bhīṣmastathā droṇaḥ karṇaścāyaṃ tathā kṛpaḥ

भूरिश्रवाः सौमदत्तिरश्वत्थामा जयद्रथःअशक्ताः सर्व एवैते प्रतियोद्धुं धनंजयम्

bhūriśravāḥ saumadattiraśvatthāmā jayadrathaḥaśaktāḥ sarva evaite pratiyoddhuṃ dhanaṃjayam

अजेयो ह्यर्जुनः क्रुद्धः सर्वैरपि सुरासुरैःमानुषैरपि गन्धर्वैर्मा युद्धे चेत आधिथाः

ajeyo hyarjunaḥ kruddhaḥ sarvairapi surāsuraiḥmānuṣairapi gandharvairmā yuddhe ceta ādhithāḥ

दृश्यतां वा पुमान्कश्चित्समग्रे पार्थिवे बलेयोऽर्जुनं समरे प्राप्य स्वस्तिमानाव्रजेद्गृहान्

dṛśyatāṃ vā pumānkaścitsamagre pārthive baleyo'rjunaṃ samare prāpya svastimānāvrajedgṛhān

किं ते जनक्षयेणेह कृतेन भरतर्षभयस्मिञ्जिते जितं ते स्यात्पुमानेकः स दृश्यताम्

kiṃ te janakṣayeṇeha kṛtena bharatarṣabhayasmiñjite jitaṃ te syātpumānekaḥ sa dṛśyatām

यः स देवान्सगन्धर्वान्सयक्षासुरपन्नगान्अजयत्खाण्डवप्रस्थे कस्तं युध्येत मानवः

yaḥ sa devānsagandharvānsayakṣāsurapannagānajayatkhāṇḍavaprasthe kastaṃ yudhyeta mānavaḥ

तथा विराटनगरे श्रूयते महदद्भुतम्एकस्य च बहूनां च पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

tathā virāṭanagare śrūyate mahadadbhutamekasya ca bahūnāṃ ca paryāptaṃ tannidarśanam

तमजेयमनाधृष्यं विजेतुं जिष्णुमच्युतम्आशंससीह समरे वीरमर्जुनमूर्जितम्

tamajeyamanādhṛṣyaṃ vijetuṃ jiṣṇumacyutamāśaṃsasīha samare vīramarjunamūrjitam

मद्द्वितीयं पुनः पार्थं कः प्रार्थयितुमर्हतियुद्धे प्रतीपमायान्तमपि साक्षात्पुरंदरः

maddvitīyaṃ punaḥ pārthaṃ kaḥ prārthayitumarhatiyuddhe pratīpamāyāntamapi sākṣātpuraṃdaraḥ

बाहुभ्यामुद्धरेद्भूमिं दहेत्क्रुद्ध इमाः प्रजाःपातयेत्त्रिदिवाद्देवान्योऽर्जुनं समरे जयेत्

bāhubhyāmuddharedbhūmiṃ dahetkruddha imāḥ prajāḥpātayettridivāddevānyo'rjunaṃ samare jayet

पश्य पुत्रांस्तथा भ्रातॄञ्ज्ञातीन्संबन्धिनस्तथात्वत्कृते न विनश्येयुरेते भरतसत्तम

paśya putrāṃstathā bhrātṝñjñātīnsaṃbandhinastathātvatkṛte na vinaśyeyurete bharatasattama

अस्तु शेषं कौरवाणां मा पराभूदिदं कुलम्कुलघ्न इति नोच्येथा नष्टकीर्तिर्नराधिप

astu śeṣaṃ kauravāṇāṃ mā parābhūdidaṃ kulamkulaghna iti nocyethā naṣṭakīrtirnarādhipa

त्वामेव स्थापयिष्यन्ति यौवराज्ये महारथाःमहाराज्ये च पितरं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्

tvāmeva sthāpayiṣyanti yauvarājye mahārathāḥmahārājye ca pitaraṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram

मा तात श्रियमायान्तीमवमंस्थाः समुद्यताम्अर्धं प्रदाय पार्थेभ्यो महतीं श्रियमाप्स्यसि

mā tāta śriyamāyāntīmavamaṃsthāḥ samudyatāmardhaṃ pradāya pārthebhyo mahatīṃ śriyamāpsyasi

पाण्डवैः संशमं कृत्वा कृत्वा च सुहृदां वचःसंप्रीयमाणो मित्रैश्च चिरं भद्राण्यवाप्स्यसि

pāṇḍavaiḥ saṃśamaṃ kṛtvā kṛtvā ca suhṛdāṃ vacaḥsaṃprīyamāṇo mitraiśca ciraṃ bhadrāṇyavāpsyasi