Parva.Adhyaya 5.127

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनेश्वरःविदुरं सर्वधर्मज्ञं त्वरमाणोऽभ्यभाषत

kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥviduraṃ sarvadharmajñaṃ tvaramāṇo'bhyabhāṣata

गच्छ तात महाप्राज्ञां गान्धारीं दीर्घदर्शिनीम्आनयेह तया सार्धमनुनेष्यामि दुर्मतिम्

gaccha tāta mahāprājñāṃ gāndhārīṃ dīrghadarśinīmānayeha tayā sārdhamanuneṣyāmi durmatim

यदि सापि दुरात्मानं शमयेद्दुष्टचेतसम्अपि कृष्णस्य सुहृदस्तिष्ठेम वचने वयम्

yadi sāpi durātmānaṃ śamayedduṣṭacetasamapi kṛṣṇasya suhṛdastiṣṭhema vacane vayam

अपि लोभाभिभूतस्य पन्थानमनुदर्शयेत्दुर्बुद्धेर्दुःसहायस्य समर्थं ब्रुवती वचः

api lobhābhibhūtasya panthānamanudarśayetdurbuddherduḥsahāyasya samarthaṃ bruvatī vacaḥ

अपि नो व्यसनं घोरं दुर्योधनकृतं महत्शमयेच्चिररात्राय योगक्षेमवदव्ययम्

api no vyasanaṃ ghoraṃ duryodhanakṛtaṃ mahatśamayeccirarātrāya yogakṣemavadavyayam

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा विदुरो दीर्घदर्शिनीम्आनयामास गान्धारीं धृतराष्ट्रस्य शासनात्

rājñastu vacanaṃ śrutvā viduro dīrghadarśinīmānayāmāsa gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

एष गान्धारि पुत्रस्ते दुरात्मा शासनातिगःऐश्वर्यलोभादैश्वर्यं जीवितं च प्रहास्यति

eṣa gāndhāri putraste durātmā śāsanātigaḥaiśvaryalobhādaiśvaryaṃ jīvitaṃ ca prahāsyati

अशिष्टवदमर्यादः पापैः सह दुरात्मभिःसभाया निर्गतो मूढो व्यतिक्रम्य सुहृद्वचः

aśiṣṭavadamaryādaḥ pāpaiḥ saha durātmabhiḥsabhāyā nirgato mūḍho vyatikramya suhṛdvacaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

सा भर्तुर्वचनं श्रुत्वा राजपुत्री यशस्विनीअन्विच्छन्ती महच्छ्रेयो गान्धारी वाक्यमब्रवीत्

sā bharturvacanaṃ śrutvā rājaputrī yaśasvinīanvicchantī mahacchreyo gāndhārī vākyamabravīt

आनयेह सुतं क्षिप्रं राज्यकामुकमातुरम्न हि राज्यमशिष्टेन शक्यं धर्मार्थलोपिना

ānayeha sutaṃ kṣipraṃ rājyakāmukamāturamna hi rājyamaśiṣṭena śakyaṃ dharmārthalopinā

त्वं ह्येवात्र भृशं गर्ह्यो धृतराष्ट्र सुतप्रियःयो जानन्पापतामस्य तत्प्रज्ञामनुवर्तसे

tvaṃ hyevātra bhṛśaṃ garhyo dhṛtarāṣṭra sutapriyaḥyo jānanpāpatāmasya tatprajñāmanuvartase

स एष काममन्युभ्यां प्रलब्धो मोहमास्थितःअशक्योऽद्य त्वया राजन्विनिवर्तयितुं बलात्

sa eṣa kāmamanyubhyāṃ pralabdho mohamāsthitaḥaśakyo'dya tvayā rājanvinivartayituṃ balāt

राज्यप्रदाने मूढस्य बालिशस्य दुरात्मनःदुःसहायस्य लुब्धस्य धृतराष्ट्रोऽश्नुते फलम्

rājyapradāne mūḍhasya bāliśasya durātmanaḥduḥsahāyasya lubdhasya dhṛtarāṣṭro'śnute phalam

कथं हि स्वजने भेदमुपेक्षेत महामतिःभिन्नं हि स्वजनेन त्वां प्रसहिष्यन्ति शत्रवः

kathaṃ hi svajane bhedamupekṣeta mahāmatiḥbhinnaṃ hi svajanena tvāṃ prasahiṣyanti śatravaḥ

या हि शक्या महाराज साम्ना दानेन वा पुनःनिस्तर्तुमापदः स्वेषु दण्डं कस्तत्र पातयेत्

yā hi śakyā mahārāja sāmnā dānena vā punaḥnistartumāpadaḥ sveṣu daṇḍaṃ kastatra pātayet

शासनाद्धृतराष्ट्रस्य दुर्योधनममर्षणम्मातुश्च वचनात्क्षत्ता सभां प्रावेशयत्पुनः

śāsanāddhṛtarāṣṭrasya duryodhanamamarṣaṇammātuśca vacanātkṣattā sabhāṃ prāveśayatpunaḥ

स मातुर्वचनाकाङ्क्षी प्रविवेश सभां पुनःअभिताम्रेक्षणः क्रोधान्निःश्वसन्निव पन्नगः

sa māturvacanākāṅkṣī praviveśa sabhāṃ punaḥabhitāmrekṣaṇaḥ krodhānniḥśvasanniva pannagaḥ

तं प्रविष्टमभिप्रेक्ष्य पुत्रमुत्पथमास्थितम्विगर्हमाणा गान्धारी समर्थं वाक्यमब्रवीत्

taṃ praviṣṭamabhiprekṣya putramutpathamāsthitamvigarhamāṇā gāndhārī samarthaṃ vākyamabravīt

दुर्योधन निबोधेदं वचनं मम पुत्रकहितं ते सानुबन्धस्य तथायत्यां सुखोदयम्

duryodhana nibodhedaṃ vacanaṃ mama putrakahitaṃ te sānubandhasya tathāyatyāṃ sukhodayam

भीष्मस्य तु पितुश्चैव मम चापचितिः कृताभवेद्द्रोणमुखानां च सुहृदां शाम्यता त्वया

bhīṣmasya tu pituścaiva mama cāpacitiḥ kṛtābhaveddroṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃ śāmyatā tvayā

न हि राज्यं महाप्राज्ञ स्वेन कामेन शक्यतेअवाप्तुं रक्षितुं वापि भोक्तुं वा भरतर्षभ

na hi rājyaṃ mahāprājña svena kāmena śakyateavāptuṃ rakṣituṃ vāpi bhoktuṃ vā bharatarṣabha

न ह्यवश्येन्द्रियो राज्यमश्नीयाद्दीर्घमन्तरम्विजितात्मा तु मेधावी स राज्यमभिपालयेत्

na hyavaśyendriyo rājyamaśnīyāddīrghamantaramvijitātmā tu medhāvī sa rājyamabhipālayet

कामक्रोधौ हि पुरुषमर्थेभ्यो व्यपकर्षतःतौ तु शत्रू विनिर्जित्य राजा विजयते महीम्

kāmakrodhau hi puruṣamarthebhyo vyapakarṣataḥtau tu śatrū vinirjitya rājā vijayate mahīm

लोकेश्वरप्रभुत्वं हि महदेतद्दुरात्मभिःराज्यं नामेप्सितं स्थानं न शक्यमभिरक्षितुम्

lokeśvaraprabhutvaṃ hi mahadetaddurātmabhiḥrājyaṃ nāmepsitaṃ sthānaṃ na śakyamabhirakṣitum

इन्द्रियाणि महत्प्रेप्सुर्नियच्छेदर्थधर्मयोःइन्द्रियैर्नियतैर्बुद्धिर्वर्धतेऽग्निरिवेन्धनैः

indriyāṇi mahatprepsurniyacchedarthadharmayoḥindriyairniyatairbuddhirvardhate'gnirivendhanaiḥ

अविधेयानि हीमानि व्यापादयितुमप्यलम्अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम्

avidheyāni hīmāni vyāpādayitumapyalamavidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim

अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषतेअजितात्माजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते

avijitya ya ātmānamamātyānvijigīṣateajitātmājitāmātyaḥ so'vaśaḥ parihīyate

आत्मानमेव प्रथमं देशरूपेण यो जयेत्ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते

ātmānameva prathamaṃ deśarūpeṇa yo jayettato'mātyānamitrāṃśca na moghaṃ vijigīṣate

वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषुपरीक्ष्यकारिणं धीरमत्यन्तं श्रीर्निषेवते

vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣuparīkṣyakāriṇaṃ dhīramatyantaṃ śrīrniṣevate

क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषावपिहितावुभौकामक्रोधौ शरीरस्थौ प्रज्ञानं तौ विलुम्पतः

kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāvapihitāvubhaukāmakrodhau śarīrasthau prajñānaṃ tau vilumpataḥ

याभ्यां हि देवाः स्वर्यातुः स्वर्गस्यापिदधुर्मुखम्बिभ्यतोऽनुपरागस्य कामक्रोधौ स्म वर्धितौ

yābhyāṃ hi devāḥ svaryātuḥ svargasyāpidadhurmukhambibhyato'nuparāgasya kāmakrodhau sma vardhitau

कामं क्रोधं च लोभं च दम्भं दर्पं च भूमिपःसम्यग्विजेतुं यो वेद स महीमभिजायते

kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca dambhaṃ darpaṃ ca bhūmipaḥsamyagvijetuṃ yo veda sa mahīmabhijāyate

सततं निग्रहे युक्त इन्द्रियाणां भवेन्नृपःईप्सन्नर्थं च धर्मं च द्विषतां च पराभवम्

satataṃ nigrahe yukta indriyāṇāṃ bhavennṛpaḥīpsannarthaṃ ca dharmaṃ ca dviṣatāṃ ca parābhavam

कामाभिभूतः क्रोधाद्वा यो मिथ्या प्रतिपद्यतेस्वेषु चान्येषु वा तस्य न सहाया भवन्त्युत

kāmābhibhūtaḥ krodhādvā yo mithyā pratipadyatesveṣu cānyeṣu vā tasya na sahāyā bhavantyuta

एकीभूतैर्महाप्राज्ञैः शूरैररिनिबर्हणैःपाण्डवैः पृथिवीं तात भोक्ष्यसे सहितः सुखी

ekībhūtairmahāprājñaiḥ śūrairarinibarhaṇaiḥpāṇḍavaiḥ pṛthivīṃ tāta bhokṣyase sahitaḥ sukhī

यथा भीष्मः शांतनवो द्रोणश्चापि महारथःआहतुस्तात तत्सत्यमजेयौ कृष्णपाण्डवौ

yathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo droṇaścāpi mahārathaḥāhatustāta tatsatyamajeyau kṛṣṇapāṇḍavau

प्रपद्यस्व महाबाहुं कृष्णमक्लिष्टकारिणम्प्रसन्नो हि सुखाय स्यादुभयोरेव केशवः

prapadyasva mahābāhuṃ kṛṣṇamakliṣṭakāriṇamprasanno hi sukhāya syādubhayoreva keśavaḥ

सुहृदामर्थकामानां यो न तिष्ठति शासनेप्राज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुनन्दनः

suhṛdāmarthakāmānāṃ yo na tiṣṭhati śāsaneprājñānāṃ kṛtavidyānāṃ sa naraḥ śatrunandanaḥ

न युद्धे तात कल्याणं न धर्मार्थौ कुतः सुखम्न चापि विजयो नित्यं मा युद्धे चेत आधिथाः

na yuddhe tāta kalyāṇaṃ na dharmārthau kutaḥ sukhamna cāpi vijayo nityaṃ mā yuddhe ceta ādhithāḥ

भीष्मेण हि महाप्राज्ञ पित्रा ते बाह्लिकेन चदत्तोंऽशः पाण्डुपुत्राणां भेदाद्भीतैररिंदम

bhīṣmeṇa hi mahāprājña pitrā te bāhlikena cadattoṃ'śaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ bhedādbhītairariṃdama

तस्य चैतत्प्रदानस्य फलमद्यानुपश्यसियद्भुङ्क्षे पृथिवीं सर्वां शूरैर्निहतकण्टकाम्

tasya caitatpradānasya phalamadyānupaśyasiyadbhuṅkṣe pṛthivīṃ sarvāṃ śūrairnihatakaṇṭakām

प्रयच्छ पाण्डुपुत्राणां यथोचितमरिंदमयदीच्छसि सहामात्यो भोक्तुमर्धं महीक्षिताम्

prayaccha pāṇḍuputrāṇāṃ yathocitamariṃdamayadīcchasi sahāmātyo bhoktumardhaṃ mahīkṣitām

अलमर्धं पृथिव्यास्ते सहामात्यस्य जीवनम्सुहृदां वचने तिष्ठन्यशः प्राप्स्यसि भारत

alamardhaṃ pṛthivyāste sahāmātyasya jīvanamsuhṛdāṃ vacane tiṣṭhanyaśaḥ prāpsyasi bhārata

श्रीमद्भिरात्मवद्भिर्हि बुद्धिमद्भिर्जितेन्द्रियैःपाण्डवैर्विग्रहस्तात भ्रंशयेन्महतः सुखात्

śrīmadbhirātmavadbhirhi buddhimadbhirjitendriyaiḥpāṇḍavairvigrahastāta bhraṃśayenmahataḥ sukhāt

निगृह्य सुहृदां मन्युं शाधि राज्यं यथोचितम्स्वमंशं पाण्डुपुत्रेभ्यः प्रदाय भरतर्षभ

nigṛhya suhṛdāṃ manyuṃ śādhi rājyaṃ yathocitamsvamaṃśaṃ pāṇḍuputrebhyaḥ pradāya bharatarṣabha

अलमह्ना निकारोऽयं त्रयोदश समाः कृतःशमयैनं महाप्राज्ञ कामक्रोधसमेधितम्

alamahnā nikāro'yaṃ trayodaśa samāḥ kṛtaḥśamayainaṃ mahāprājña kāmakrodhasamedhitam

न चैष शक्तः पार्थानां यस्त्वदर्थमभीप्सतिसूतपुत्रो दृढक्रोधो भ्राता दुःशासनश्च ते

na caiṣa śaktaḥ pārthānāṃ yastvadarthamabhīpsatisūtaputro dṛḍhakrodho bhrātā duḥśāsanaśca te

भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे भीमसेने धनंजयेधृष्टद्युम्ने च संक्रुद्धे न स्युः सर्वाः प्रजा ध्रुवम्

bhīṣme droṇe kṛpe karṇe bhīmasene dhanaṃjayedhṛṣṭadyumne ca saṃkruddhe na syuḥ sarvāḥ prajā dhruvam

अमर्षवशमापन्नो मा कुरूंस्तात जीघनःसर्वा हि पृथिवी स्पृष्टा त्वत्पाण्डवकृते वधम्

amarṣavaśamāpanno mā kurūṃstāta jīghanaḥsarvā hi pṛthivī spṛṣṭā tvatpāṇḍavakṛte vadham

यच्च त्वं मन्यसे मूढ भीष्मद्रोणकृपादयःयोत्स्यन्ते सर्वशक्त्येति नैतदद्योपपद्यते

yacca tvaṃ manyase mūḍha bhīṣmadroṇakṛpādayaḥyotsyante sarvaśaktyeti naitadadyopapadyate

समं हि राज्यं प्रीतिश्च स्थानं च विजितात्मनाम्पाण्डवेष्वथ युष्मासु धर्मस्त्वभ्यधिकस्ततः

samaṃ hi rājyaṃ prītiśca sthānaṃ ca vijitātmanāmpāṇḍaveṣvatha yuṣmāsu dharmastvabhyadhikastataḥ

राजपिण्डभयादेते यदि हास्यन्ति जीवितम्न हि शक्ष्यन्ति राजानं युधिष्ठिरमुदीक्षितुम्

rājapiṇḍabhayādete yadi hāsyanti jīvitamna hi śakṣyanti rājānaṃ yudhiṣṭhiramudīkṣitum

न लोभादर्थसंपत्तिर्नराणामिह दृश्यतेतदलं तात लोभेन प्रशाम्य भरतर्षभ

na lobhādarthasaṃpattirnarāṇāmiha dṛśyatetadalaṃ tāta lobhena praśāmya bharatarṣabha