Parva.Adhyaya 5.128

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तत्तु वाक्यमनादृत्य सोऽर्थवन्मातृभाषितम्पुनः प्रतस्थे संरम्भात्सकाशमकृतात्मनाम्

tattu vākyamanādṛtya so'rthavanmātṛbhāṣitampunaḥ pratasthe saṃrambhātsakāśamakṛtātmanām

ततः सभाया निर्गम्य मन्त्रयामास कौरवःसौबलेन मताक्षेण राज्ञा शकुनिना सह

tataḥ sabhāyā nirgamya mantrayāmāsa kauravaḥsaubalena matākṣeṇa rājñā śakuninā saha

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य चदुःशासनचतुर्थानामिदमासीद्विचेष्टितम्

duryodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya caduḥśāsanacaturthānāmidamāsīdviceṣṭitam

पुरायमस्मान्गृह्णाति क्षिप्रकारी जनार्दनःसहितो धृतराष्ट्रेण राज्ञा शांतनवेन च

purāyamasmāngṛhṇāti kṣiprakārī janārdanaḥsahito dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca

वयमेव हृषीकेशं निगृह्णीम बलादिवप्रसह्य पुरुषव्याघ्रमिन्द्रो वैरोचनिं यथा

vayameva hṛṣīkeśaṃ nigṛhṇīma balādivaprasahya puruṣavyāghramindro vairocaniṃ yathā

श्रुत्वा गृहीतं वार्ष्णेयं पाण्डवा हतचेतसःनिरुत्साहा भविष्यन्ति भग्नदंष्ट्रा इवोरगाः

śrutvā gṛhītaṃ vārṣṇeyaṃ pāṇḍavā hatacetasaḥnirutsāhā bhaviṣyanti bhagnadaṃṣṭrā ivoragāḥ

अयं ह्येषां महाबाहुः सर्वेषां शर्म वर्म चअस्मिन्गृहीते वरदे ऋषभे सर्वसात्वताम्निरुद्यमा भविष्यन्ति पाण्डवाः सोमकैः सह

ayaṃ hyeṣāṃ mahābāhuḥ sarveṣāṃ śarma varma caasmingṛhīte varade ṛṣabhe sarvasātvatāmnirudyamā bhaviṣyanti pāṇḍavāḥ somakaiḥ saha

तस्माद्वयमिहैवैनं केशवं क्षिप्रकारिणम्क्रोशतो धृतराष्ट्रस्य बद्ध्वा योत्स्यामहे रिपून्

tasmādvayamihaivainaṃ keśavaṃ kṣiprakāriṇamkrośato dhṛtarāṣṭrasya baddhvā yotsyāmahe ripūn

तेषां पापमभिप्रायं पापानां दुष्टचेतसाम्इङ्गितज्ञः कविः क्षिप्रमन्वबुध्यत सात्यकिः

teṣāṃ pāpamabhiprāyaṃ pāpānāṃ duṣṭacetasāmiṅgitajñaḥ kaviḥ kṣipramanvabudhyata sātyakiḥ

तदर्थमभिनिष्क्रम्य हार्दिक्येन सहास्थितःअब्रवीत्कृतवर्माणं क्षिप्रं योजय वाहिनीम्

tadarthamabhiniṣkramya hārdikyena sahāsthitaḥabravītkṛtavarmāṇaṃ kṣipraṃ yojaya vāhinīm

व्यूढानीकः सभाद्वारमुपतिष्ठस्व दंशितःयावदाख्याम्यहं चैतत्कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे

vyūḍhānīkaḥ sabhādvāramupatiṣṭhasva daṃśitaḥyāvadākhyāmyahaṃ caitatkṛṣṇāyākliṣṭakarmaṇe

स प्रविश्य सभां वीरः सिंहो गिरिगुहामिवआचष्ट तमभिप्रायं केशवाय महात्मने

sa praviśya sabhāṃ vīraḥ siṃho giriguhāmivaācaṣṭa tamabhiprāyaṃ keśavāya mahātmane

धृतराष्ट्रं ततश्चैव विदुरं चान्वभाषततेषामेतमभिप्रायमाचचक्षे स्मयन्निव

dhṛtarāṣṭraṃ tataścaiva viduraṃ cānvabhāṣatateṣāmetamabhiprāyamācacakṣe smayanniva

धर्मादपेतमर्थाच्च कर्म साधुविगर्हितम्मन्दाः कर्तुमिहेच्छन्ति न चावाप्यं कथंचन

dharmādapetamarthācca karma sādhuvigarhitammandāḥ kartumihecchanti na cāvāpyaṃ kathaṃcana

पुरा विकुर्वते मूढाः पापात्मानः समागताःधर्षिताः काममन्युभ्यां क्रोधलोभवशानुगाः

purā vikurvate mūḍhāḥ pāpātmānaḥ samāgatāḥdharṣitāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhalobhavaśānugāḥ

इमं हि पुण्डरीकाक्षं जिघृक्षन्त्यल्पचेतसःपटेनाग्निं प्रज्वलितं यथा बाला यथा जडाः

imaṃ hi puṇḍarīkākṣaṃ jighṛkṣantyalpacetasaḥpaṭenāgniṃ prajvalitaṃ yathā bālā yathā jaḍāḥ

सात्यकेस्तद्वचः श्रुत्वा विदुरो दीर्घदर्शिवान्धृतराष्ट्रं महाबाहुमब्रवीत्कुरुसंसदि

sātyakestadvacaḥ śrutvā viduro dīrghadarśivāndhṛtarāṣṭraṃ mahābāhumabravītkurusaṃsadi

राजन्परीतकालास्ते पुत्राः सर्वे परंतपअयशस्यमशक्यं च कर्म कर्तुं समुद्यताः

rājanparītakālāste putrāḥ sarve paraṃtapaayaśasyamaśakyaṃ ca karma kartuṃ samudyatāḥ

इमं हि पुण्डरीकाक्षमभिभूय प्रसह्य चनिग्रहीतुं किलेच्छन्ति सहिता वासवानुजम्

imaṃ hi puṇḍarīkākṣamabhibhūya prasahya canigrahītuṃ kilecchanti sahitā vāsavānujam

इमं पुरुषशार्दूलमप्रधृष्यं दुरासदम्आसाद्य न भविष्यन्ति पतंगा इव पावकम्

imaṃ puruṣaśārdūlamapradhṛṣyaṃ durāsadamāsādya na bhaviṣyanti pataṃgā iva pāvakam

अयमिच्छन्हि तान्सर्वान्यतमानाञ्जनार्दनःसिंहो मृगानिव क्रुद्धो गमयेद्यमसादनम्

ayamicchanhi tānsarvānyatamānāñjanārdanaḥsiṃho mṛgāniva kruddho gamayedyamasādanam

न त्वयं निन्दितं कर्म कुर्यात्कृष्णः कथंचनन च धर्मादपक्रामेदच्युतः पुरुषोत्तमः

na tvayaṃ ninditaṃ karma kuryātkṛṣṇaḥ kathaṃcanana ca dharmādapakrāmedacyutaḥ puruṣottamaḥ

विदुरेणैवमुक्ते तु केशवो वाक्यमब्रवीत्धृतराष्ट्रमभिप्रेक्ष्य सुहृदां शृण्वतां मिथः

vidureṇaivamukte tu keśavo vākyamabravītdhṛtarāṣṭramabhiprekṣya suhṛdāṃ śṛṇvatāṃ mithaḥ

राजन्नेते यदि क्रुद्धा मां निगृह्णीयुरोजसाएते वा मामहं वैनाननुजानीहि पार्थिव

rājannete yadi kruddhā māṃ nigṛhṇīyurojasāete vā māmahaṃ vainānanujānīhi pārthiva

एतान्हि सर्वान्संरब्धान्नियन्तुमहमुत्सहेन त्वहं निन्दितं कर्म कुर्यां पापं कथंचन

etānhi sarvānsaṃrabdhānniyantumahamutsahena tvahaṃ ninditaṃ karma kuryāṃ pāpaṃ kathaṃcana

पाण्डवार्थे हि लुभ्यन्तः स्वार्थाद्धास्यन्ति ते सुताःएते चेदेवमिच्छन्ति कृतकार्यो युधिष्ठिरः

pāṇḍavārthe hi lubhyantaḥ svārthāddhāsyanti te sutāḥete cedevamicchanti kṛtakāryo yudhiṣṭhiraḥ

अद्यैव ह्यहमेतांश्च ये चैताननु भारतनिगृह्य राजन्पार्थेभ्यो दद्यां किं दुष्कृतं भवेत्

adyaiva hyahametāṃśca ye caitānanu bhāratanigṛhya rājanpārthebhyo dadyāṃ kiṃ duṣkṛtaṃ bhavet

इदं तु न प्रवर्तेयं निन्दितं कर्म भारतसंनिधौ ते महाराज क्रोधजं पापबुद्धिजम्

idaṃ tu na pravarteyaṃ ninditaṃ karma bhāratasaṃnidhau te mahārāja krodhajaṃ pāpabuddhijam

एष दुर्योधनो राजन्यथेच्छति तथास्तु तत्अहं तु सर्वान्समयाननुजानामि भारत

eṣa duryodhano rājanyathecchati tathāstu tatahaṃ tu sarvānsamayānanujānāmi bhārata

एतच्छ्रुत्वा तु विदुरं धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषतक्षिप्रमानय तं पापं राज्यलुब्धं सुयोधनम्

etacchrutvā tu viduraṃ dhṛtarāṣṭro'bhyabhāṣatakṣipramānaya taṃ pāpaṃ rājyalubdhaṃ suyodhanam

सहमित्रं सहामात्यं ससोदर्यं सहानुगम्शक्नुयां यदि पन्थानमवतारयितुं पुनः

sahamitraṃ sahāmātyaṃ sasodaryaṃ sahānugamśaknuyāṃ yadi panthānamavatārayituṃ punaḥ

ततो दुर्योधनं क्षत्ता पुनः प्रावेशयत्सभाम्अकामं भ्रातृभिः सार्धं राजभिः परिवारितम्

tato duryodhanaṃ kṣattā punaḥ prāveśayatsabhāmakāmaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ rājabhiḥ parivāritam

अथ दुर्योधनं राजा धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषतकर्णदुःशासनाभ्यां च राजभिश्चाभिसंवृतम्

atha duryodhanaṃ rājā dhṛtarāṣṭro'bhyabhāṣatakarṇaduḥśāsanābhyāṃ ca rājabhiścābhisaṃvṛtam

नृशंस पापभूयिष्ठ क्षुद्रकर्मसहायवान्पापैः सहायैः संहत्य पापं कर्म चिकीर्षसि

nṛśaṃsa pāpabhūyiṣṭha kṣudrakarmasahāyavānpāpaiḥ sahāyaiḥ saṃhatya pāpaṃ karma cikīrṣasi

अशक्यमयशस्यं च सद्भिश्चापि विगर्हितम्यथा त्वादृशको मूढो व्यवस्येत्कुलपांसनः

aśakyamayaśasyaṃ ca sadbhiścāpi vigarhitamyathā tvādṛśako mūḍho vyavasyetkulapāṃsanaḥ

त्वमिमं पुण्डरीकाक्षमप्रधृष्यं दुरासदम्पापैः सहायैः संहत्य निग्रहीतुं किलेच्छसि

tvamimaṃ puṇḍarīkākṣamapradhṛṣyaṃ durāsadampāpaiḥ sahāyaiḥ saṃhatya nigrahītuṃ kilecchasi

यो न शक्यो बलात्कर्तुं देवैरपि सवासवैःतं त्वं प्रार्थयसे मन्द बालश्चन्द्रमसं यथा

yo na śakyo balātkartuṃ devairapi savāsavaiḥtaṃ tvaṃ prārthayase manda bālaścandramasaṃ yathā

देवैर्मनुष्यैर्गन्धर्वैरसुरैरुरगैश्च यःन सोढुं समरे शक्यस्तं न बुध्यसि केशवम्

devairmanuṣyairgandharvairasurairuragaiśca yaḥna soḍhuṃ samare śakyastaṃ na budhyasi keśavam

दुर्ग्रहः पाणिना वायुर्दुःस्पर्शः पाणिना शशीदुर्धरा पृथिवी मूर्ध्ना दुर्ग्रहः केशवो बलात्

durgrahaḥ pāṇinā vāyurduḥsparśaḥ pāṇinā śaśīdurdharā pṛthivī mūrdhnā durgrahaḥ keśavo balāt

इत्युक्ते धृतराष्ट्रेण क्षत्तापि विदुरोऽब्रवीत्दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रममर्षणम्

ityukte dhṛtarāṣṭreṇa kṣattāpi viduro'bravītduryodhanamabhiprekṣya dhārtarāṣṭramamarṣaṇam

सौभद्वारे वानरेन्द्रो द्विविदो नाम नामतःशिलावर्षेण महता छादयामास केशवम्

saubhadvāre vānarendro dvivido nāma nāmataḥśilāvarṣeṇa mahatā chādayāmāsa keśavam

ग्रहीतुकामो विक्रम्य सर्वयत्नेन माधवम्ग्रहीतुं नाशकत्तत्र तं त्वं प्रार्थयसे बलात्

grahītukāmo vikramya sarvayatnena mādhavamgrahītuṃ nāśakattatra taṃ tvaṃ prārthayase balāt

निर्मोचने षट्सहस्राः पाशैर्बद्ध्वा महासुराःग्रहीतुं नाशकंश्चैनं तं त्वं प्रार्थयसे बलात्

nirmocane ṣaṭsahasrāḥ pāśairbaddhvā mahāsurāḥgrahītuṃ nāśakaṃścainaṃ taṃ tvaṃ prārthayase balāt

प्राग्ज्योतिषगतं शौरिं नरकः सह दानवैःग्रहीतुं नाशकत्तत्र तं त्वं प्रार्थयसे बलात्

prāgjyotiṣagataṃ śauriṃ narakaḥ saha dānavaiḥgrahītuṃ nāśakattatra taṃ tvaṃ prārthayase balāt

अनेन हि हता बाल्ये पूतना शिशुना तथागोवर्धनो धारितश्च गवार्थे भरतर्षभ

anena hi hatā bālye pūtanā śiśunā tathāgovardhano dhāritaśca gavārthe bharatarṣabha

अरिष्टो धेनुकश्चैव चाणूरश्च महाबलःअश्वराजश्च निहतः कंसश्चारिष्टमाचरन्

ariṣṭo dhenukaścaiva cāṇūraśca mahābalaḥaśvarājaśca nihataḥ kaṃsaścāriṣṭamācaran

जरासंधश्च वक्रश्च शिशुपालश्च वीर्यवान्बाणश्च निहतः संख्ये राजानश्च निषूदिताः

jarāsaṃdhaśca vakraśca śiśupālaśca vīryavānbāṇaśca nihataḥ saṃkhye rājānaśca niṣūditāḥ

वरुणो निर्जितो राजा पावकश्चामितौजसापारिजातं च हरता जितः साक्षाच्छचीपतिः

varuṇo nirjito rājā pāvakaścāmitaujasāpārijātaṃ ca haratā jitaḥ sākṣācchacīpatiḥ

एकार्णवे शयानेन हतौ तौ मधुकैटभौजन्मान्तरमुपागम्य हयग्रीवस्तथा हतः

ekārṇave śayānena hatau tau madhukaiṭabhaujanmāntaramupāgamya hayagrīvastathā hataḥ

अयं कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषेयद्यदिच्छेदयं शौरिस्तत्तत्कुर्यादयत्नतः

ayaṃ kartā na kriyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣeyadyadicchedayaṃ śauristattatkuryādayatnataḥ

तं न बुध्यसि गोविन्दं घोरविक्रममच्युतम्आशीविषमिव क्रुद्धं तेजोराशिमनिर्जितम्

taṃ na budhyasi govindaṃ ghoravikramamacyutamāśīviṣamiva kruddhaṃ tejorāśimanirjitam

प्रधर्षयन्महाबाहुं कृष्णमक्लिष्टकारिणम्पतंगोऽग्निमिवासाद्य सामात्यो न भविष्यसि

pradharṣayanmahābāhuṃ kṛṣṇamakliṣṭakāriṇampataṃgo'gnimivāsādya sāmātyo na bhaviṣyasi