Parva.Adhyaya 5.130

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

प्रविश्याथ गृहं तस्याश्चरणावभिवाद्य चआचख्यौ तत्समासेन यद्वृत्तं कुरुसंसदि

praviśyātha gṛhaṃ tasyāścaraṇāvabhivādya caācakhyau tatsamāsena yadvṛttaṃ kurusaṃsadi

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

उक्तं बहुविधं वाक्यं ग्रहणीयं सहेतुकम्ऋषिभिश्च मया चैव न चासौ तद्गृहीतवान्

uktaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ grahaṇīyaṃ sahetukamṛṣibhiśca mayā caiva na cāsau tadgṛhītavān

कालपक्वमिदं सर्वं दुर्योधनवशानुगम्आपृच्छे भवतीं शीघ्रं प्रयास्ये पाण्डवान्प्रति

kālapakvamidaṃ sarvaṃ duryodhanavaśānugamāpṛcche bhavatīṃ śīghraṃ prayāsye pāṇḍavānprati

किं वाच्याः पाण्डवेयास्ते भवत्या वचनान्मयातद्ब्रूहि त्वं महाप्राज्ञे शुश्रूषे वचनं तव

kiṃ vācyāḥ pāṇḍaveyāste bhavatyā vacanānmayātadbrūhi tvaṃ mahāprājñe śuśrūṣe vacanaṃ tava

कुन्त्युवाचब्रूयाः केशव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्भूयांस्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः

kuntyuvācabrūyāḥ keśava rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirambhūyāṃste hīyate dharmo mā putraka vṛthā kṛthāḥ

श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितःअनुवाकहता बुद्धिर्धर्ममेवैकमीक्षते

śrotriyasyeva te rājanmandakasyāvipaścitaḥanuvākahatā buddhirdharmamevaikamīkṣate

अङ्गावेक्षस्व धर्मं त्वं यथा सृष्टः स्वयंभुवाउरस्तः क्षत्रियः सृष्टो बाहुवीर्योपजीविताक्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने

aṅgāvekṣasva dharmaṃ tvaṃ yathā sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvāurastaḥ kṣatriyaḥ sṛṣṭo bāhuvīryopajīvitākrūrāya karmaṇe nityaṃ prajānāṃ paripālane

शृणु चात्रोपमामेकां या वृद्धेभ्यः श्रुता मयामुचुकुन्दस्य राजर्षेरददात्पृथिवीमिमाम्पुरा वैश्रवणः प्रीतो न चासौ तां गृहीतवान्

śṛṇu cātropamāmekāṃ yā vṛddhebhyaḥ śrutā mayāmucukundasya rājarṣeradadātpṛthivīmimāmpurā vaiśravaṇaḥ prīto na cāsau tāṃ gṛhītavān

बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्नीयामिति कामयेततो वैश्रवणः प्रीतो विस्मितः समपद्यत

bāhuvīryārjitaṃ rājyamaśnīyāmiti kāmayetato vaiśravaṇaḥ prīto vismitaḥ samapadyata

मुचुकुन्दस्ततो राजा सोऽन्वशासद्वसुंधराम्बाहुवीर्यार्जितां सम्यक्क्षत्रधर्ममनुव्रतः

mucukundastato rājā so'nvaśāsadvasuṃdharāmbāhuvīryārjitāṃ samyakkṣatradharmamanuvrataḥ

यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताःचतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भारत विन्दति

yaṃ hi dharmaṃ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥcaturthaṃ tasya dharmasya rājā bhārata vindati

राजा चरति चेद्धर्मं देवत्वायैव कल्पतेस चेदधर्मं चरति नरकायैव गच्छति

rājā carati ceddharmaṃ devatvāyaiva kalpatesa cedadharmaṃ carati narakāyaiva gacchati

दण्डनीतिः स्वधर्मेण चातुर्वर्ण्यं नियच्छतिप्रयुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मेभ्यश्च यच्छति

daṇḍanītiḥ svadharmeṇa cāturvarṇyaṃ niyacchatiprayuktā svāminā samyagadharmebhyaśca yacchati

दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्ततेतदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते

daṇḍanītyāṃ yadā rājā samyakkārtsnyena vartatetadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate

कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम्इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम्

kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇamiti te saṃśayo mā bhūdrājā kālasya kāraṇam

राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य चयुगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम्

rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya cayugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam

कृतस्य कारणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुतेत्रेतायाः कारणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्नुतेप्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्नुते

kṛtasya kāraṇādrājā svargamatyantamaśnutetretāyāḥ kāraṇādrājā svargaṃ nātyantamaśnutepravartanāddvāparasya yathābhāgamupāśnute

ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाःराजदोषेण हि जगत्स्पृश्यते जगतः स च

tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥrājadoṣeṇa hi jagatspṛśyate jagataḥ sa ca

राजधर्मानवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान्नैतद्राजर्षिवृत्तं हि यत्र त्वं स्थातुमिच्छसि

rājadharmānavekṣasva pitṛpaitāmahocitānnaitadrājarṣivṛttaṃ hi yatra tvaṃ sthātumicchasi

न हि वैक्लव्यसंसृष्ट आनृशंस्ये व्यवस्थितःप्रजापालनसंभूतं किंचित्प्राप फलं नृपः

na hi vaiklavyasaṃsṛṣṭa ānṛśaṃsye vyavasthitaḥprajāpālanasaṃbhūtaṃ kiṃcitprāpa phalaṃ nṛpaḥ

न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न चाहं न पितामहःप्रयुक्तवन्तः पूर्वं ते यया चरसि मेधया

na hyetāmāśiṣaṃ pāṇḍurna cāhaṃ na pitāmahaḥprayuktavantaḥ pūrvaṃ te yayā carasi medhayā

यज्ञो दानं तपः शौर्यं प्रजासंतानमेव चमाहात्म्यं बलमोजश्च नित्यमाशंसितं मया

yajño dānaṃ tapaḥ śauryaṃ prajāsaṃtānameva camāhātmyaṃ balamojaśca nityamāśaṃsitaṃ mayā

नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यं ददुर्मानुषदेवताःदीर्घमायुर्धनं पुत्रान्सम्यगाराधिताः शुभाः

nityaṃ svāhā svadhā nityaṃ dadurmānuṣadevatāḥdīrghamāyurdhanaṃ putrānsamyagārādhitāḥ śubhāḥ

पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि चदानमध्ययनं यज्ञं प्रजानां परिपालनम्

putreṣvāśāsate nityaṃ pitaro daivatāni cadānamadhyayanaṃ yajñaṃ prajānāṃ paripālanam

एतद्धर्ममधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायथाःते स्थ वैद्याः कुले जाता अवृत्त्या तात पीडिताः

etaddharmamadharmaṃ vā janmanaivābhyajāyathāḥte stha vaidyāḥ kule jātā avṛttyā tāta pīḍitāḥ

यत्तु दानपतिं शूरं क्षुधिताः पृथिवीचराःप्राप्य तृप्ताः प्रतिष्ठन्ते धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः

yattu dānapatiṃ śūraṃ kṣudhitāḥ pṛthivīcarāḥprāpya tṛptāḥ pratiṣṭhante dharmaḥ ko'bhyadhikastataḥ

दानेनान्यं बलेनान्यं तथा सूनृतयापरम्सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः

dānenānyaṃ balenānyaṃ tathā sūnṛtayāparamsarvataḥ pratigṛhṇīyādrājyaṃ prāpyeha dhārmikaḥ

ब्राह्मणः प्रचरेद्भैक्षं क्षत्रियः परिपालयेत्वैश्यो धनार्जनं कुर्याच्छूद्रः परिचरेच्च तान्

brāhmaṇaḥ pracaredbhaikṣaṃ kṣatriyaḥ paripālayetvaiśyo dhanārjanaṃ kuryācchūdraḥ paricarecca tān

भैक्षं विप्रतिषिद्धं ते कृषिर्नैवोपपद्यतेक्षत्रियोऽसि क्षतात्त्राता बाहुवीर्योपजीविता

bhaikṣaṃ vipratiṣiddhaṃ te kṛṣirnaivopapadyatekṣatriyo'si kṣatāttrātā bāhuvīryopajīvitā

पित्र्यमंशं महाबाहो निमग्नं पुनरुद्धरसाम्ना दानेन भेदेन दण्डेनाथ नयेन च

pitryamaṃśaṃ mahābāho nimagnaṃ punaruddharasāmnā dānena bhedena daṇḍenātha nayena ca

इतो दुःखतरं किं नु यदहं हीनबान्धवापरपिण्डमुदीक्षामि त्वां सूत्वामित्रनन्दन

ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yadahaṃ hīnabāndhavāparapiṇḍamudīkṣāmi tvāṃ sūtvāmitranandana

युध्यस्व राजधर्मेण मा निमज्जीः पितामहान्मा गमः क्षीणपुण्यस्त्वं सानुजः पापिकां गतिम्

yudhyasva rājadharmeṇa mā nimajjīḥ pitāmahānmā gamaḥ kṣīṇapuṇyastvaṃ sānujaḥ pāpikāṃ gatim