Parva.Adhyaya 5.131

कुन्त्युवाचअत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्विदुरायाश्च संवादं पुत्रस्य च परंतप

kuntyuvācaatrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamvidurāyāśca saṃvādaṃ putrasya ca paraṃtapa

अत्र श्रेयश्च भूयश्च यथा सा वक्तुमर्हतियशस्विनी मन्युमती कुले जाता विभावरी

atra śreyaśca bhūyaśca yathā sā vaktumarhatiyaśasvinī manyumatī kule jātā vibhāvarī

क्षत्रधर्मरता धन्या विदुरा दीर्घदर्शिनीविश्रुता राजसंसत्सु श्रुतवाक्या बहुश्रुता

kṣatradharmaratā dhanyā vidurā dīrghadarśinīviśrutā rājasaṃsatsu śrutavākyā bahuśrutā

विदुरा नाम वै सत्या जगर्हे पुत्रमौरसम्निर्जितं सिन्धुराजेन शयानं दीनचेतसम्अनन्दनमधर्मज्ञं द्विषतां हर्षवर्धनम्

vidurā nāma vai satyā jagarhe putramaurasamnirjitaṃ sindhurājena śayānaṃ dīnacetasamanandanamadharmajñaṃ dviṣatāṃ harṣavardhanam

न मया त्वं न पित्रासि जातः क्वाभ्यागतो ह्यसिनिर्मन्युरुपशाखीयः पुरुषः क्लीबसाधनः

na mayā tvaṃ na pitrāsi jātaḥ kvābhyāgato hyasinirmanyurupaśākhīyaḥ puruṣaḥ klībasādhanaḥ

यावज्जीवं निराशोऽसि कल्याणाय धुरं वहमात्मानमवमन्यस्व मैनमल्पेन बीभरःमनः कृत्वा सुकल्याणं मा भैस्त्वं प्रतिसंस्तभ

yāvajjīvaṃ nirāśo'si kalyāṇāya dhuraṃ vahamātmānamavamanyasva mainamalpena bībharaḥmanaḥ kṛtvā sukalyāṇaṃ mā bhaistvaṃ pratisaṃstabha

उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितःअमित्रान्नन्दयन्सर्वान्निर्मानो बन्धुशोकदः

uttiṣṭha he kāpuruṣa mā śeṣvaivaṃ parājitaḥamitrānnandayansarvānnirmāno bandhuśokadaḥ

सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मूषिकाञ्जलिःसुसंतोषः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति

supūrā vai kunadikā supūro mūṣikāñjaliḥsusaṃtoṣaḥ kāpuruṣaḥ svalpakenāpi tuṣyati

अप्यरेरारुजन्दंष्ट्रामाश्वेव निधनं व्रजअपि वा संशयं प्राप्य जीवितेऽपि पराक्रम

apyarerārujandaṃṣṭrāmāśveva nidhanaṃ vrajaapi vā saṃśayaṃ prāpya jīvite'pi parākrama

अप्यरेः श्येनवच्छिद्रं पश्येस्त्वं विपरिक्रमन्विनदन्वाथ वा तूष्णीं व्योम्नि वापरिशङ्कितः

apyareḥ śyenavacchidraṃ paśyestvaṃ viparikramanvinadanvātha vā tūṣṇīṃ vyomni vāpariśaṅkitaḥ

त्वमेवं प्रेतवच्छेषे कस्माद्वज्रहतो यथाउत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितः

tvamevaṃ pretavaccheṣe kasmādvajrahato yathāuttiṣṭha he kāpuruṣa mā śeṣvaivaṃ parājitaḥ

मास्तं गमस्त्वं कृपणो विश्रूयस्व स्वकर्मणामा मध्ये मा जघन्ये त्वं माधो भूस्तिष्ठ चोर्जितः

māstaṃ gamastvaṃ kṛpaṇo viśrūyasva svakarmaṇāmā madhye mā jaghanye tvaṃ mādho bhūstiṣṭha corjitaḥ

अलातं तिन्दुकस्येव मुहूर्तमपि विज्वलमा तुषाग्निरिवानर्चिः काकरङ्खा जिजीविषुःमुहूर्तं ज्वलितं श्रेयो न तु धूमायितं चिरम्

alātaṃ tindukasyeva muhūrtamapi vijvalamā tuṣāgnirivānarciḥ kākaraṅkhā jijīviṣuḥmuhūrtaṃ jvalitaṃ śreyo na tu dhūmāyitaṃ ciram

मा ह स्म कस्यचिद्गेहे जनी राज्ञः खरीमृदुःकृत्वा मानुष्यकं कर्म सृत्वाजिं यावदुत्तमम्धर्मस्यानृण्यमाप्नोति न चात्मानं विगर्हते

mā ha sma kasyacidgehe janī rājñaḥ kharīmṛduḥkṛtvā mānuṣyakaṃ karma sṛtvājiṃ yāvaduttamamdharmasyānṛṇyamāpnoti na cātmānaṃ vigarhate

अलब्ध्वा यदि वा लब्ध्वा नानुशोचन्ति पण्डिताःआनन्तर्यं चारभते न प्राणानां धनायते

alabdhvā yadi vā labdhvā nānuśocanti paṇḍitāḥānantaryaṃ cārabhate na prāṇānāṃ dhanāyate

उद्भावयस्व वीर्यं वा तां वा गच्छ ध्रुवां गतिम्धर्मं पुत्राग्रतः कृत्वा किंनिमित्तं हि जीवसि

udbhāvayasva vīryaṃ vā tāṃ vā gaccha dhruvāṃ gatimdharmaṃ putrāgrataḥ kṛtvā kiṃnimittaṃ hi jīvasi

इष्टापूर्तं हि ते क्लीब कीर्तिश्च सकला हताविच्छिन्नं भोगमूलं ते किंनिमित्तं हि जीवसि

iṣṭāpūrtaṃ hi te klība kīrtiśca sakalā hatāvicchinnaṃ bhogamūlaṃ te kiṃnimittaṃ hi jīvasi

शत्रुर्निमज्जता ग्राह्यो जङ्घायां प्रपतिष्यताविपरिच्छिन्नमूलोऽपि न विषीदेत्कथंचनउद्यम्य धुरमुत्कर्षेदाजानेयकृतं स्मरन्

śatrurnimajjatā grāhyo jaṅghāyāṃ prapatiṣyatāviparicchinnamūlo'pi na viṣīdetkathaṃcanaudyamya dhuramutkarṣedājāneyakṛtaṃ smaran

कुरु सत्त्वं च मानं च विद्धि पौरुषमात्मनःउद्भावय कुलं मग्नं त्वत्कृते स्वयमेव हि

kuru sattvaṃ ca mānaṃ ca viddhi pauruṣamātmanaḥudbhāvaya kulaṃ magnaṃ tvatkṛte svayameva hi

यस्य वृत्तं न जल्पन्ति मानवा महदद्भुतम्राशिवर्धनमात्रं स नैव स्त्री न पुनः पुमान्

yasya vṛttaṃ na jalpanti mānavā mahadadbhutamrāśivardhanamātraṃ sa naiva strī na punaḥ pumān

दाने तपसि शौर्ये च यस्य न प्रथितं यशःविद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः

dāne tapasi śaurye ca yasya na prathitaṃ yaśaḥvidyāyāmarthalābhe vā māturuccāra eva saḥ

श्रुतेन तपसा वापि श्रिया वा विक्रमेण वाजनान्योऽभिभवत्यन्यान्कर्मणा हि स वै पुमान्

śrutena tapasā vāpi śriyā vā vikrameṇa vājanānyo'bhibhavatyanyānkarmaṇā hi sa vai pumān

न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसिनृशंस्यामयशस्यां च दुःखां कापुरुषोचिताम्

na tveva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttimeṣitumarhasinṛśaṃsyāmayaśasyāṃ ca duḥkhāṃ kāpuruṣocitām

यमेनमभिनन्देयुरमित्राः पुरुषं कृशम्लोकस्य समवज्ञातं निहीनाशनवाससम्

yamenamabhinandeyuramitrāḥ puruṣaṃ kṛśamlokasya samavajñātaṃ nihīnāśanavāsasam

अहोलाभकरं दीनमल्पजीवनमल्पकम्नेदृशं बन्धुमासाद्य बान्धवः सुखमेधते

aholābhakaraṃ dīnamalpajīvanamalpakamnedṛśaṃ bandhumāsādya bāndhavaḥ sukhamedhate

अवृत्त्यैव विपत्स्यामो वयं राष्ट्रात्प्रवासिताःसर्वकामरसैर्हीनाः स्थानभ्रष्टा अकिंचनाः

avṛttyaiva vipatsyāmo vayaṃ rāṣṭrātpravāsitāḥsarvakāmarasairhīnāḥ sthānabhraṣṭā akiṃcanāḥ

अवर्णकारिणं सत्सु कुलवंशस्य नाशनम्कलिं पुत्रप्रवादेन संजय त्वामजीजनम्

avarṇakāriṇaṃ satsu kulavaṃśasya nāśanamkaliṃ putrapravādena saṃjaya tvāmajījanam

निरमर्षं निरुत्साहं निर्वीर्यमरिनन्दनम्मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम्

niramarṣaṃ nirutsāhaṃ nirvīryamarinandanammā sma sīmantinī kācijjanayetputramīdṛśam

मा धूमाय ज्वलात्यन्तमाक्रम्य जहि शात्रवान्ज्वल मूर्धन्यमित्राणां मुहूर्तमपि वा क्षणम्

mā dhūmāya jvalātyantamākramya jahi śātravānjvala mūrdhanyamitrāṇāṃ muhūrtamapi vā kṣaṇam

एतावानेव पुरुषो यदमर्षी यदक्षमीक्षमावान्निरमर्षश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान्

etāvāneva puruṣo yadamarṣī yadakṣamīkṣamāvānniramarṣaśca naiva strī na punaḥ pumān

संतोषो वै श्रियं हन्ति तथानुक्रोश एव चअनुत्थानभये चोभे निरीहो नाश्नुते महत्

saṃtoṣo vai śriyaṃ hanti tathānukrośa eva caanutthānabhaye cobhe nirīho nāśnute mahat

एभ्यो निकृतिपापेभ्यः प्रमुञ्चात्मानमात्मनाआयसं हृदयं कृत्वा मृगयस्व पुनः स्वकम्

ebhyo nikṛtipāpebhyaḥ pramuñcātmānamātmanāāyasaṃ hṛdayaṃ kṛtvā mṛgayasva punaḥ svakam

पुरं विषहते यस्मात्तस्मात्पुरुष उच्यतेतमाहुर्व्यर्थनामानं स्त्रीवद्य इह जीवति

puraṃ viṣahate yasmāttasmātpuruṣa ucyatetamāhurvyarthanāmānaṃ strīvadya iha jīvati

शूरस्योर्जितसत्त्वस्य सिंहविक्रान्तगामिनःदिष्टभावं गतस्यापि विघसे मोदते प्रजा

śūrasyorjitasattvasya siṃhavikrāntagāminaḥdiṣṭabhāvaṃ gatasyāpi vighase modate prajā

य आत्मनः प्रियसुखे हित्वा मृगयते श्रियम्अमात्यानामथो हर्षमादधात्यचिरेण सः

ya ātmanaḥ priyasukhe hitvā mṛgayate śriyamamātyānāmatho harṣamādadhātyacireṇa saḥ

पुत्र उवाच · putra uvāca

किं नु ते मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वयाकिमाभरणकृत्यं ते किं भोगैर्जीवितेन वा

kiṃ nu te māmapaśyantyāḥ pṛthivyā api sarvayākimābharaṇakṛtyaṃ te kiṃ bhogairjīvitena vā

मातोवाचकिमद्यकानां ये लोका द्विषन्तस्तानवाप्नुयुःये त्वादृतात्मनां लोकाः सुहृदस्तान्व्रजन्तु नः

mātovācakimadyakānāṃ ye lokā dviṣantastānavāpnuyuḥye tvādṛtātmanāṃ lokāḥ suhṛdastānvrajantu naḥ

भृत्यैर्विहीयमानानां परपिण्डोपजीविनाम्कृपणानामसत्त्वानां मा वृत्तिमनुवर्तिथाः

bhṛtyairvihīyamānānāṃ parapiṇḍopajīvināmkṛpaṇānāmasattvānāṃ mā vṛttimanuvartithāḥ

अनु त्वां तात जीवन्तु ब्राह्मणाः सुहृदस्तथापर्जन्यमिव भूतानि देवा इव शतक्रतुम्

anu tvāṃ tāta jīvantu brāhmaṇāḥ suhṛdastathāparjanyamiva bhūtāni devā iva śatakratum

यमाजीवन्ति पुरुषं सर्वभूतानि संजयपक्वं द्रुममिवासाद्य तस्य जीवितमर्थवत्

yamājīvanti puruṣaṃ sarvabhūtāni saṃjayapakvaṃ drumamivāsādya tasya jīvitamarthavat

यस्य शूरस्य विक्रान्तैरेधन्ते बान्धवाः सुखम्त्रिदशा इव शक्रस्य साधु तस्येह जीवितम्

yasya śūrasya vikrāntairedhante bāndhavāḥ sukhamtridaśā iva śakrasya sādhu tasyeha jīvitam

स्वबाहुबलमाश्रित्य योऽभ्युज्जीवति मानवःस लोके लभते कीर्तिं परत्र च शुभां गतिम्

svabāhubalamāśritya yo'bhyujjīvati mānavaḥsa loke labhate kīrtiṃ paratra ca śubhāṃ gatim