Parva.Adhyaya 5.133

पुत्र उवाच · putra uvāca

कृष्णायसस्येव च ते संहत्य हृदयं कृतम्मम मातस्त्वकरुणे वैरप्रज्ञे ह्यमर्षणे

kṛṣṇāyasasyeva ca te saṃhatya hṛdayaṃ kṛtammama mātastvakaruṇe vairaprajñe hyamarṣaṇe

अहो क्षत्रसमाचारो यत्र मामपरं यथाईदृशं वचनं ब्रूयाद्भवती पुत्रमेकजम्

aho kṣatrasamācāro yatra māmaparaṃ yathāīdṛśaṃ vacanaṃ brūyādbhavatī putramekajam

किं नु ते मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वयाकिमाभरणकृत्यं ते किं भोगैर्जीवितेन वा

kiṃ nu te māmapaśyantyāḥ pṛthivyā api sarvayākimābharaṇakṛtyaṃ te kiṃ bhogairjīvitena vā

मातोवाचसर्वारम्भा हि विदुषां तात धर्मार्थकारणात्तानेवाभिसमीक्ष्याहं संजय त्वामचूचुदम्

mātovācasarvārambhā hi viduṣāṃ tāta dharmārthakāraṇāttānevābhisamīkṣyāhaṃ saṃjaya tvāmacūcudam

स समीक्ष्यक्रमोपेतो मुख्यः कालोऽयमागतःअस्मिंश्चेदागते काले कार्यं न प्रतिपद्यसेअसंभावितरूपस्त्वं सुनृशंसं करिष्यसि

sa samīkṣyakramopeto mukhyaḥ kālo'yamāgataḥasmiṃścedāgate kāle kāryaṃ na pratipadyaseasaṃbhāvitarūpastvaṃ sunṛśaṃsaṃ kariṣyasi

तं त्वामयशसा स्पृष्टं न ब्रूयां यदि संजयखरीवात्सल्यमाहुस्तन्निःसामर्थ्यमहेतुकम्

taṃ tvāmayaśasā spṛṣṭaṃ na brūyāṃ yadi saṃjayakharīvātsalyamāhustanniḥsāmarthyamahetukam

सद्भिर्विगर्हितं मार्गं त्यज मूर्खनिषेवितम्अविद्या वै महत्यस्ति यामिमां संश्रिताः प्रजाः

sadbhirvigarhitaṃ mārgaṃ tyaja mūrkhaniṣevitamavidyā vai mahatyasti yāmimāṃ saṃśritāḥ prajāḥ

तव स्याद्यदि सद्वृत्तं तेन मे त्वं प्रियो भवेःधर्मार्थगुणयुक्तेन नेतरेण कथंचनदैवमानुषयुक्तेन सद्भिराचरितेन च

tava syādyadi sadvṛttaṃ tena me tvaṃ priyo bhaveḥdharmārthaguṇayuktena netareṇa kathaṃcanadaivamānuṣayuktena sadbhirācaritena ca

यो ह्येवमविनीतेन रमते पुत्रनप्तृणाअनुत्थानवता चापि मोघं तस्य प्रजाफलम्

yo hyevamavinītena ramate putranaptṛṇāanutthānavatā cāpi moghaṃ tasya prajāphalam

अकुर्वन्तो हि कर्माणि कुर्वन्तो निन्दितानि चसुखं नैवेह नामुत्र लभन्ते पुरुषाधमाः

akurvanto hi karmāṇi kurvanto ninditāni casukhaṃ naiveha nāmutra labhante puruṣādhamāḥ

युद्धाय क्षत्रियः सृष्टः संजयेह जयाय चक्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालनेजयन्वा वध्यमानो वा प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम्

yuddhāya kṣatriyaḥ sṛṣṭaḥ saṃjayeha jayāya cakrūrāya karmaṇe nityaṃ prajānāṃ paripālanejayanvā vadhyamāno vā prāpnotīndrasalokatām

न शक्रभवने पुण्ये दिवि तद्विद्यते सुखम्यदमित्रान्वशे कृत्वा क्षत्रियः सुखमश्नुते

na śakrabhavane puṇye divi tadvidyate sukhamyadamitrānvaśe kṛtvā kṣatriyaḥ sukhamaśnute

मन्युना दह्यमानेन पुरुषेण मनस्विनानिकृतेनेह बहुशः शत्रून्प्रतिजिगीषया

manyunā dahyamānena puruṣeṇa manasvinānikṛteneha bahuśaḥ śatrūnpratijigīṣayā

आत्मानं वा परित्यज्य शत्रून्वा विनिपात्य वैअतोऽन्येन प्रकारेण शान्तिरस्य कुतो भवेत्

ātmānaṃ vā parityajya śatrūnvā vinipātya vaiato'nyena prakāreṇa śāntirasya kuto bhavet

इह प्राज्ञो हि पुरुषः स्वल्पमप्रियमिच्छतियस्य स्वल्पं प्रियं लोके ध्रुवं तस्याल्पमप्रियम्

iha prājño hi puruṣaḥ svalpamapriyamicchatiyasya svalpaṃ priyaṃ loke dhruvaṃ tasyālpamapriyam

प्रियाभावाच्च पुरुषो नैव प्राप्नोति शोभनम्ध्रुवं चाभावमभ्येति गत्वा गङ्गेव सागरम्

priyābhāvācca puruṣo naiva prāpnoti śobhanamdhruvaṃ cābhāvamabhyeti gatvā gaṅgeva sāgaram

पुत्र उवाच · putra uvāca

नेयं मतिस्त्वया वाच्या मातः पुत्रे विशेषतःकारुण्यमेवात्र पश्य भूत्वेह जडमूकवत्

neyaṃ matistvayā vācyā mātaḥ putre viśeṣataḥkāruṇyamevātra paśya bhūtveha jaḍamūkavat

मातोवाचअतो मे भूयसी नन्दिर्यदेवमनुपश्यसिचोद्यं मां चोदयस्येतद्भृशं वै चोदयामि ते

mātovācaato me bhūyasī nandiryadevamanupaśyasicodyaṃ māṃ codayasyetadbhṛśaṃ vai codayāmi te

अथ त्वां पूजयिष्यामि हत्वा वै सर्वसैन्धवान्अहं पश्यामि विजयं कृत्स्नं भाविनमेव ते

atha tvāṃ pūjayiṣyāmi hatvā vai sarvasaindhavānahaṃ paśyāmi vijayaṃ kṛtsnaṃ bhāvinameva te

पुत्र उवाच · putra uvāca

अकोशस्यासहायस्य कुतः स्विद्विजयो ममइत्यवस्थां विदित्वेमामात्मनात्मनि दारुणाम्राज्याद्भावो निवृत्तो मे त्रिदिवादिव दुष्कृतेः

akośasyāsahāyasya kutaḥ svidvijayo mamaityavasthāṃ viditvemāmātmanātmani dāruṇāmrājyādbhāvo nivṛtto me tridivādiva duṣkṛteḥ

ईदृशं भवती कंचिदुपायमनुपश्यतितन्मे परिणतप्रज्ञे सम्यक्प्रब्रूहि पृच्छतेकरिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम्

īdṛśaṃ bhavatī kaṃcidupāyamanupaśyatitanme pariṇataprajñe samyakprabrūhi pṛcchatekariṣyāmi hi tatsarvaṃ yathāvadanuśāsanam

मातोवाचपुत्रात्मा नावमन्तव्यः पूर्वाभिरसमृद्धिभिःअभूत्वा हि भवन्त्यर्था भूत्वा नश्यन्ति चापरे

mātovācaputrātmā nāvamantavyaḥ pūrvābhirasamṛddhibhiḥabhūtvā hi bhavantyarthā bhūtvā naśyanti cāpare

अमर्षेणैव चाप्यर्था नारब्धव्याः सुबालिशैःसर्वेषां कर्मणां तात फले नित्यमनित्यता

amarṣeṇaiva cāpyarthā nārabdhavyāḥ subāliśaiḥsarveṣāṃ karmaṇāṃ tāta phale nityamanityatā

अनित्यमिति जानन्तो न भवन्ति भवन्ति चअथ ये नैव कुर्वन्ति नैव जातु भवन्ति ते

anityamiti jānanto na bhavanti bhavanti caatha ye naiva kurvanti naiva jātu bhavanti te

ऐकगुण्यमनीहायामभावः कर्मणां फलम्अथ द्वैगुण्यमीहायां फलं भवति वा न वा

aikaguṇyamanīhāyāmabhāvaḥ karmaṇāṃ phalamatha dvaiguṇyamīhāyāṃ phalaṃ bhavati vā na vā

यस्य प्रागेव विदिता सर्वार्थानामनित्यतानुदेद्वृद्धिसमृद्धी स प्रतिकूले नृपात्मज

yasya prāgeva viditā sarvārthānāmanityatānudedvṛddhisamṛddhī sa pratikūle nṛpātmaja

उत्थातव्यं जागृतव्यं योक्तव्यं भूतिकर्मसुभविष्यतीत्येव मनः कृत्वा सततमव्यथैःमङ्गलानि पुरस्कृत्य ब्राह्मणैश्चेश्वरैः सह

utthātavyaṃ jāgṛtavyaṃ yoktavyaṃ bhūtikarmasubhaviṣyatītyeva manaḥ kṛtvā satatamavyathaiḥmaṅgalāni puraskṛtya brāhmaṇaiśceśvaraiḥ saha

प्राज्ञस्य नृपतेराशु वृद्धिर्भवति पुत्रकअभिवर्तति लक्ष्मीस्तं प्राचीमिव दिवाकरः

prājñasya nṛpaterāśu vṛddhirbhavati putrakaabhivartati lakṣmīstaṃ prācīmiva divākaraḥ

निदर्शनान्युपायांश्च बहून्युद्धर्षणानि चअनुदर्शितरूपोऽसि पश्यामि कुरु पौरुषम्पुरुषार्थमभिप्रेतं समाहर्तुमिहार्हसि

nidarśanānyupāyāṃśca bahūnyuddharṣaṇāni caanudarśitarūpo'si paśyāmi kuru pauruṣampuruṣārthamabhipretaṃ samāhartumihārhasi

क्रुद्धाँल्लुब्धान्परिक्षीणानवक्षिप्तान्विमानितान्स्पर्धिनश्चैव ये केचित्तान्युक्त उपधारय

kruddhām̐llubdhānparikṣīṇānavakṣiptānvimānitānspardhinaścaiva ye kecittānyukta upadhāraya

एतेन त्वं प्रकारेण महतो भेत्स्यसे गणान्महावेग इवोद्धूतो मातरिश्वा बलाहकान्

etena tvaṃ prakāreṇa mahato bhetsyase gaṇānmahāvega ivoddhūto mātariśvā balāhakān

तेषामग्रप्रदायी स्याः कल्योत्थायी प्रियंवदःते त्वां प्रियं करिष्यन्ति पुरो धास्यन्ति च ध्रुवम्

teṣāmagrapradāyī syāḥ kalyotthāyī priyaṃvadaḥte tvāṃ priyaṃ kariṣyanti puro dhāsyanti ca dhruvam

यदैव शत्रुर्जानीयात्सपत्नं त्यक्तजीवितम्तदैवास्मादुद्विजते सर्पाद्वेश्मगतादिव

yadaiva śatrurjānīyātsapatnaṃ tyaktajīvitamtadaivāsmādudvijate sarpādveśmagatādiva

तं विदित्वा पराक्रान्तं वशे न कुरुते यदिनिर्वादैर्निर्वदेदेनमन्ततस्तद्भविष्यति

taṃ viditvā parākrāntaṃ vaśe na kurute yadinirvādairnirvadedenamantatastadbhaviṣyati

निर्वादादास्पदं लब्ध्वा धनवृद्धिर्भविष्यतिधनवन्तं हि मित्राणि भजन्ते चाश्रयन्ति च

nirvādādāspadaṃ labdhvā dhanavṛddhirbhaviṣyatidhanavantaṃ hi mitrāṇi bhajante cāśrayanti ca

स्खलितार्थं पुनस्तात संत्यजन्त्यपि बान्धवाःअप्यस्मिन्नाश्रयन्ते च जुगुप्सन्ति च तादृशम्

skhalitārthaṃ punastāta saṃtyajantyapi bāndhavāḥapyasminnāśrayante ca jugupsanti ca tādṛśam

शत्रुं कृत्वा यः सहायं विश्वासमुपगच्छतिअतः संभाव्यमेवैतद्यद्राज्यं प्राप्नुयादिति

śatruṃ kṛtvā yaḥ sahāyaṃ viśvāsamupagacchatiataḥ saṃbhāvyamevaitadyadrājyaṃ prāpnuyāditi