Parva.Adhyaya 5.147

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

एवमुक्ते तु गान्धार्या धृतराष्ट्रो जनेश्वरःदुर्योधनमुवाचेदं नृपमध्ये जनाधिप

evamukte tu gāndhāryā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥduryodhanamuvācedaṃ nṛpamadhye janādhipa

दुर्योधन निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि पुत्रकतथा तत्कुरु भद्रं ते यद्यस्ति पितृगौरवम्

duryodhana nibodhedaṃ yattvāṃ vakṣyāmi putrakatathā tatkuru bhadraṃ te yadyasti pitṛgauravam

सोमः प्रजापतिः पूर्वं कुरूणां वंशवर्धनःसोमाद्बभूव षष्ठो वै ययातिर्नहुषात्मजः

somaḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ kurūṇāṃ vaṃśavardhanaḥsomādbabhūva ṣaṣṭho vai yayātirnahuṣātmajaḥ

तस्य पुत्रा बभूवुश्च पञ्च राजर्षिसत्तमाःतेषां यदुर्महातेजा ज्येष्ठः समभवत्प्रभुः

tasya putrā babhūvuśca pañca rājarṣisattamāḥteṣāṃ yadurmahātejā jyeṣṭhaḥ samabhavatprabhuḥ

पूरुर्यवीयांश्च ततो योऽस्माकं वंशवर्धनःशर्मिष्ठायाः संप्रसूतो दुहितुर्वृषपर्वणः

pūruryavīyāṃśca tato yo'smākaṃ vaṃśavardhanaḥśarmiṣṭhāyāḥ saṃprasūto duhiturvṛṣaparvaṇaḥ

यदुश्च भरतश्रेष्ठ देवयान्याः सुतोऽभवत्दौहित्रस्तात शुक्रस्य काव्यस्यामिततेजसः

yaduśca bharataśreṣṭha devayānyāḥ suto'bhavatdauhitrastāta śukrasya kāvyasyāmitatejasaḥ

यादवानां कुलकरो बलवान्वीर्यसंमतःअवमेने स तु क्षत्रं दर्पपूर्णः सुमन्दधीः

yādavānāṃ kulakaro balavānvīryasaṃmataḥavamene sa tu kṣatraṃ darpapūrṇaḥ sumandadhīḥ

न चातिष्ठत्पितुः शास्त्रे बलदर्पविमोहितःअवमेने च पितरं भ्रातॄंश्चाप्यपराजितः

na cātiṣṭhatpituḥ śāstre baladarpavimohitaḥavamene ca pitaraṃ bhrātṝṃścāpyaparājitaḥ

पृथिव्यां चतुरन्तायां यदुरेवाभवद्बलीवशे कृत्वा स नृपतीनवसन्नागसाह्वये

pṛthivyāṃ caturantāyāṃ yadurevābhavadbalīvaśe kṛtvā sa nṛpatīnavasannāgasāhvaye

तं पिता परमक्रुद्धो ययातिर्नहुषात्मजःशशाप पुत्रं गान्धारे राज्याच्च व्यपरोपयत्

taṃ pitā paramakruddho yayātirnahuṣātmajaḥśaśāpa putraṃ gāndhāre rājyācca vyaparopayat

य चैनमन्ववर्तन्त भ्रातरो बलदर्पितम्शशाप तानपि क्रुद्धो ययातिस्तनयानथ

ya cainamanvavartanta bhrātaro baladarpitamśaśāpa tānapi kruddho yayātistanayānatha

यवीयांसं ततः पूरुं पुत्रं स्ववशवर्तिनम्राज्ये निवेशयामास विधेयं नृपसत्तमः

yavīyāṃsaṃ tataḥ pūruṃ putraṃ svavaśavartinamrājye niveśayāmāsa vidheyaṃ nṛpasattamaḥ

एवं ज्येष्ठोऽप्यथोत्सिक्तो न राज्यमभिजायतेयवीयांसोऽभिजायन्ते राज्यं वृद्धोपसेवया

evaṃ jyeṣṭho'pyathotsikto na rājyamabhijāyateyavīyāṃso'bhijāyante rājyaṃ vṛddhopasevayā

तथैव सर्वधर्मज्ञः पितुर्मम पितामहःप्रतीपः पृथिवीपालस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

tathaiva sarvadharmajñaḥ piturmama pitāmahaḥpratīpaḥ pṛthivīpālastriṣu lokeṣu viśrutaḥ

तस्य पार्थिवसिंहस्य राज्यं धर्मेण शासतःत्रयः प्रजज्ञिरे पुत्रा देवकल्पा यशस्विनः

tasya pārthivasiṃhasya rājyaṃ dharmeṇa śāsataḥtrayaḥ prajajñire putrā devakalpā yaśasvinaḥ

देवापिरभवज्ज्येष्ठो बाह्लीकस्तदनन्तरम्तृतीयः शंतनुस्तात धृतिमान्मे पितामहः

devāpirabhavajjyeṣṭho bāhlīkastadanantaramtṛtīyaḥ śaṃtanustāta dhṛtimānme pitāmahaḥ

देवापिस्तु महातेजास्त्वग्दोषी राजसत्तमःधार्मिकः सत्यवादी च पितुः शुश्रूषणे रतः

devāpistu mahātejāstvagdoṣī rājasattamaḥdhārmikaḥ satyavādī ca pituḥ śuśrūṣaṇe rataḥ

पौरजानपदानां च संमतः साधुसत्कृतःसर्वेषां बालवृद्धानां देवापिर्हृदयंगमः

paurajānapadānāṃ ca saṃmataḥ sādhusatkṛtaḥsarveṣāṃ bālavṛddhānāṃ devāpirhṛdayaṃgamaḥ

प्राज्ञश्च सत्यसंधश्च सर्वभूतहिते रतःवर्तमानः पितुः शास्त्रे ब्राह्मणानां तथैव च

prājñaśca satyasaṃdhaśca sarvabhūtahite rataḥvartamānaḥ pituḥ śāstre brāhmaṇānāṃ tathaiva ca

बाह्लीकस्य प्रियो भ्राता शंतनोश्च महात्मनःसौभ्रात्रं च परं तेषां सहितानां महात्मनाम्

bāhlīkasya priyo bhrātā śaṃtanośca mahātmanaḥsaubhrātraṃ ca paraṃ teṣāṃ sahitānāṃ mahātmanām

अथ कालस्य पर्याये वृद्धो नृपतिसत्तमःसंभारानभिषेकार्थं कारयामास शास्त्रतःमङ्गलानि च सर्वाणि कारयामास चाभिभूः

atha kālasya paryāye vṛddho nṛpatisattamaḥsaṃbhārānabhiṣekārthaṃ kārayāmāsa śāstrataḥmaṅgalāni ca sarvāṇi kārayāmāsa cābhibhūḥ

तं ब्राह्मणाश्च वृद्धाश्च पौरजानपदैः सहसर्वे निवारयामासुर्देवापेरभिषेचनम्

taṃ brāhmaṇāśca vṛddhāśca paurajānapadaiḥ sahasarve nivārayāmāsurdevāperabhiṣecanam

स तच्छ्रुत्वा तु नृपतिरभिषेकनिवारणम्अश्रुकण्ठोऽभवद्राजा पर्यशोचत चात्मजम्

sa tacchrutvā tu nṛpatirabhiṣekanivāraṇamaśrukaṇṭho'bhavadrājā paryaśocata cātmajam

एवं वदान्यो धर्मज्ञः सत्यसंधश्च सोऽभवत्प्रियः प्रजानामपि संस्त्वग्दोषेण प्रदूषितः

evaṃ vadānyo dharmajñaḥ satyasaṃdhaśca so'bhavatpriyaḥ prajānāmapi saṃstvagdoṣeṇa pradūṣitaḥ

हीनाङ्गं पृथिवीपालं नाभिनन्दन्ति देवताःइति कृत्वा नृपश्रेष्ठं प्रत्यषेधन्द्विजर्षभाः

hīnāṅgaṃ pṛthivīpālaṃ nābhinandanti devatāḥiti kṛtvā nṛpaśreṣṭhaṃ pratyaṣedhandvijarṣabhāḥ

ततः प्रव्यथितात्मासौ पुत्रशोकसमन्वितःममार तं मृतं दृष्ट्वा देवापिः संश्रितो वनम्

tataḥ pravyathitātmāsau putraśokasamanvitaḥmamāra taṃ mṛtaṃ dṛṣṭvā devāpiḥ saṃśrito vanam

बाह्लीको मातुलकुले त्यक्त्वा राज्यं व्यवस्थितःपितृभ्रातॄन्परित्यज्य प्राप्तवान्पुरमृद्धिमत्

bāhlīko mātulakule tyaktvā rājyaṃ vyavasthitaḥpitṛbhrātṝnparityajya prāptavānpuramṛddhimat

बाह्लीकेन त्वनुज्ञातः शंतनुर्लोकविश्रुतःपितर्युपरते राजन्राजा राज्यमकारयत्

bāhlīkena tvanujñātaḥ śaṃtanurlokaviśrutaḥpitaryuparate rājanrājā rājyamakārayat

तथैवाहं मतिमता परिचिन्त्येह पाण्डुनाज्येष्ठः प्रभ्रंशितो राज्याद्धीनाङ्ग इति भारत

tathaivāhaṃ matimatā paricintyeha pāṇḍunājyeṣṭhaḥ prabhraṃśito rājyāddhīnāṅga iti bhārata

पाण्डुस्तु राज्यं संप्राप्तः कनीयानपि सन्नृपःविनाशे तस्य पुत्राणामिदं राज्यमरिंदममय्यभागिनि राज्याय कथं त्वं राज्यमिच्छसि

pāṇḍustu rājyaṃ saṃprāptaḥ kanīyānapi sannṛpaḥvināśe tasya putrāṇāmidaṃ rājyamariṃdamamayyabhāgini rājyāya kathaṃ tvaṃ rājyamicchasi

युधिष्ठिरो राजपुत्रो महात्मा; न्यायागतं राज्यमिदं च तस्यस कौरवस्यास्य जनस्य भर्ता; प्रशासिता चैव महानुभावः

yudhiṣṭhiro rājaputro mahātmā; nyāyāgataṃ rājyamidaṃ ca tasyasa kauravasyāsya janasya bhartā; praśāsitā caiva mahānubhāvaḥ

स सत्यसंधः सतताप्रमत्तः; शास्त्रे स्थितो बन्धुजनस्य साधुःप्रियः प्रजानां सुहृदानुकम्पी; जितेन्द्रियः साधुजनस्य भर्ता

sa satyasaṃdhaḥ satatāpramattaḥ; śāstre sthito bandhujanasya sādhuḥpriyaḥ prajānāṃ suhṛdānukampī; jitendriyaḥ sādhujanasya bhartā

क्षमा तितिक्षा दम आर्जवं च; सत्यव्रतत्वं श्रुतमप्रमादःभूतानुकम्पा ह्यनुशासनं च; युधिष्ठिरे राजगुणाः समस्ताः

kṣamā titikṣā dama ārjavaṃ ca; satyavratatvaṃ śrutamapramādaḥbhūtānukampā hyanuśāsanaṃ ca; yudhiṣṭhire rājaguṇāḥ samastāḥ

अराजपुत्रस्त्वमनार्यवृत्तो; लुब्धस्तथा बन्धुषु पापबुद्धिःक्रमागतं राज्यमिदं परेषां; हर्तुं कथं शक्ष्यसि दुर्विनीतः

arājaputrastvamanāryavṛtto; lubdhastathā bandhuṣu pāpabuddhiḥkramāgataṃ rājyamidaṃ pareṣāṃ; hartuṃ kathaṃ śakṣyasi durvinītaḥ

प्रयच्छ राज्यार्धमपेतमोहः; सवाहनं त्वं सपरिच्छदं चततोऽवशेषं तव जीवितस्य; सहानुजस्यैव भवेन्नरेन्द्र

prayaccha rājyārdhamapetamohaḥ; savāhanaṃ tvaṃ saparicchadaṃ catato'vaśeṣaṃ tava jīvitasya; sahānujasyaiva bhavennarendra