Parva.Adhyaya 5.16

बृहस्पतिरुवाचत्वमग्ने सर्वदेवानां मुखं त्वमसि हव्यवाट्त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि साक्षिवत्

bṛhaspatiruvācatvamagne sarvadevānāṃ mukhaṃ tvamasi havyavāṭtvamantaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaścarasi sākṣivat

त्वामाहुरेकं कवयस्त्वामाहुस्त्रिविधं पुनःत्वया त्यक्तं जगच्चेदं सद्यो नश्येद्धुताशन

tvāmāhurekaṃ kavayastvāmāhustrividhaṃ punaḥtvayā tyaktaṃ jagaccedaṃ sadyo naśyeddhutāśana

कृत्वा तुभ्यं नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम्गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम्

kṛtvā tubhyaṃ namo viprāḥ svakarmavijitāṃ gatimgacchanti saha patnībhiḥ sutairapi ca śāśvatīm

त्वमेवाग्ने हव्यवाहस्त्वमेव परमं हविःयजन्ति सत्रैस्त्वामेव यज्ञैश्च परमाध्वरे

tvamevāgne havyavāhastvameva paramaṃ haviḥyajanti satraistvāmeva yajñaiśca paramādhvare

सृष्ट्वा लोकांस्त्रीनिमान्हव्यवाह; प्राप्ते काले पचसि पुनः समिद्धःसर्वस्यास्य भुवनस्य प्रसूति;स्त्वमेवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा

sṛṣṭvā lokāṃstrīnimānhavyavāha; prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥsarvasyāsya bhuvanasya prasūti;stvamevāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā

त्वामग्ने जलदानाहुर्विद्युतश्च त्वमेव हिदहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हायनाः

tvāmagne jaladānāhurvidyutaśca tvameva hidahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hāyanāḥ

त्वय्यापो निहिताः सर्वास्त्वयि सर्वमिदं जगत्न तेऽस्त्यविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु पावक

tvayyāpo nihitāḥ sarvāstvayi sarvamidaṃ jagatna te'styaviditaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu pāvaka

स्वयोनिं भजते सर्वो विशस्वापोऽविशङ्कितःअहं त्वां वर्धयिष्यामि ब्राह्मैर्मन्त्रैः सनातनैः

svayoniṃ bhajate sarvo viśasvāpo'viśaṅkitaḥahaṃ tvāṃ vardhayiṣyāmi brāhmairmantraiḥ sanātanaiḥ

शल्य उवाच · śalya uvāca

एवं स्तुतो हव्यवाहो भगवान्कविरुत्तमःबृहस्पतिमथोवाच प्रीतिमान्वाक्यमुत्तमम्दर्शयिष्यामि ते शक्रं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

evaṃ stuto havyavāho bhagavānkaviruttamaḥbṛhaspatimathovāca prītimānvākyamuttamamdarśayiṣyāmi te śakraṃ satyametadbravīmi te

प्रविश्यापस्ततो वह्निः ससमुद्राः सपल्वलाःआजगाम सरस्तच्च गूढो यत्र शतक्रतुः

praviśyāpastato vahniḥ sasamudrāḥ sapalvalāḥājagāma sarastacca gūḍho yatra śatakratuḥ

अथ तत्रापि पद्मानि विचिन्वन्भरतर्षभअन्वपश्यत्स देवेन्द्रं बिसमध्यगतं स्थितम्

atha tatrāpi padmāni vicinvanbharatarṣabhaanvapaśyatsa devendraṃ bisamadhyagataṃ sthitam

आगत्य च ततस्तूर्णं तमाचष्ट बृहस्पतेःअणुमात्रेण वपुषा पद्मतन्त्वाश्रितं प्रभुम्

āgatya ca tatastūrṇaṃ tamācaṣṭa bṛhaspateḥaṇumātreṇa vapuṣā padmatantvāśritaṃ prabhum

गत्वा देवर्षिगन्धर्वैः सहितोऽथ बृहस्पतिःपुराणैः कर्मभिर्देवं तुष्टाव बलसूदनम्

gatvā devarṣigandharvaiḥ sahito'tha bṛhaspatiḥpurāṇaiḥ karmabhirdevaṃ tuṣṭāva balasūdanam

महासुरो हतः शक्र नमुचिर्दारुणस्त्वयाशम्बरश्च बलश्चैव तथोभौ घोरविक्रमौ

mahāsuro hataḥ śakra namucirdāruṇastvayāśambaraśca balaścaiva tathobhau ghoravikramau

शतक्रतो विवर्धस्व सर्वाञ्शत्रून्निषूदयउत्तिष्ठ वज्रिन्संपश्य देवर्षींश्च समागतान्

śatakrato vivardhasva sarvāñśatrūnniṣūdayauttiṣṭha vajrinsaṃpaśya devarṣīṃśca samāgatān

महेन्द्र दानवान्हत्वा लोकास्त्रातास्त्वया विभोअपां फेनं समासाद्य विष्णुतेजोपबृंहितम्त्वया वृत्रो हतः पूर्वं देवराज जगत्पते

mahendra dānavānhatvā lokāstrātāstvayā vibhoapāṃ phenaṃ samāsādya viṣṇutejopabṛṃhitamtvayā vṛtro hataḥ pūrvaṃ devarāja jagatpate

त्वं सर्वभूतेषु वरेण्य ईड्य;स्त्वया समं विद्यते नेह भूतम्त्वया धार्यन्ते सर्वभूतानि शक्र; त्वं देवानां महिमानं चकर्थ

tvaṃ sarvabhūteṣu vareṇya īḍya;stvayā samaṃ vidyate neha bhūtamtvayā dhāryante sarvabhūtāni śakra; tvaṃ devānāṃ mahimānaṃ cakartha

पाहि देवान्सलोकांश्च महेन्द्र बलमाप्नुहिएवं संस्तूयमानश्च सोऽवर्धत शनैः शनैः

pāhi devānsalokāṃśca mahendra balamāpnuhievaṃ saṃstūyamānaśca so'vardhata śanaiḥ śanaiḥ

स्वं चैव वपुरास्थाय बभूव स बलान्वितःअब्रवीच्च गुरुं देवो बृहस्पतिमुपस्थितम्

svaṃ caiva vapurāsthāya babhūva sa balānvitaḥabravīcca guruṃ devo bṛhaspatimupasthitam

किं कार्यमवशिष्टं वो हतस्त्वाष्ट्रो महासुरःवृत्रश्च सुमहाकायो ग्रस्तुं लोकानियेष यः

kiṃ kāryamavaśiṣṭaṃ vo hatastvāṣṭro mahāsuraḥvṛtraśca sumahākāyo grastuṃ lokāniyeṣa yaḥ

बृहस्पतिरुवाचमानुषो नहुषो राजा देवर्षिगणतेजसादेवराज्यमनुप्राप्तः सर्वान्नो बाधते भृशम्

bṛhaspatiruvācamānuṣo nahuṣo rājā devarṣigaṇatejasādevarājyamanuprāptaḥ sarvānno bādhate bhṛśam

इन्द्र उवाच · indra uvāca

कथं नु नहुषो राज्यं देवानां प्राप दुर्लभम्तपसा केन वा युक्तः किंवीर्यो वा बृहस्पते

kathaṃ nu nahuṣo rājyaṃ devānāṃ prāpa durlabhamtapasā kena vā yuktaḥ kiṃvīryo vā bṛhaspate

बृहस्पतिरुवाचदेवा भीताः शक्रमकामयन्त; त्वया त्यक्तं महदैन्द्रं पदं तत्तदा देवाः पितरोऽथर्षयश्च; गन्धर्वसंघाश्च समेत्य सर्वे

bṛhaspatiruvācadevā bhītāḥ śakramakāmayanta; tvayā tyaktaṃ mahadaindraṃ padaṃ tattadā devāḥ pitaro'tharṣayaśca; gandharvasaṃghāśca sametya sarve

गत्वाब्रुवन्नहुषं शक्र तत्र; त्वं नो राजा भव भुवनस्य गोप्तातानब्रवीन्नहुषो नास्मि शक्त; आप्यायध्वं तपसा तेजसा च

gatvābruvannahuṣaṃ śakra tatra; tvaṃ no rājā bhava bhuvanasya goptātānabravīnnahuṣo nāsmi śakta; āpyāyadhvaṃ tapasā tejasā ca

एवमुक्तैर्वर्धितश्चापि देवै; राजाभवन्नहुषो घोरवीर्यःत्रैलोक्ये च प्राप्य राज्यं तपस्विनः; कृत्वा वाहान्याति लोकान्दुरात्मा

evamuktairvardhitaścāpi devai; rājābhavannahuṣo ghoravīryaḥtrailokye ca prāpya rājyaṃ tapasvinaḥ; kṛtvā vāhānyāti lokāndurātmā

तेजोहरं दृष्टिविषं सुघोरं; मा त्वं पश्येर्नहुषं वै कदाचित्देवाश्च सर्वे नहुषं भयार्ता; न पश्यन्तो गूढरूपाश्चरन्ति

tejoharaṃ dṛṣṭiviṣaṃ sughoraṃ; mā tvaṃ paśyernahuṣaṃ vai kadācitdevāśca sarve nahuṣaṃ bhayārtā; na paśyanto gūḍharūpāścaranti

शल्य उवाच · śalya uvāca

एवं वदत्यङ्गिरसां वरिष्ठे; बृहस्पतौ लोकपालः कुबेरःवैवस्वतश्चैव यमः पुराणो; देवश्च सोमो वरुणश्चाजगाम

evaṃ vadatyaṅgirasāṃ variṣṭhe; bṛhaspatau lokapālaḥ kuberaḥvaivasvataścaiva yamaḥ purāṇo; devaśca somo varuṇaścājagāma

ते वै समागम्य महेन्द्रमूचु;र्दिष्ट्या त्वाष्ट्रो निहतश्चैव वृत्रःदिष्ट्या च त्वां कुशलिनमक्षतं च; पश्यामो वै निहतारिं च शक्र

te vai samāgamya mahendramūcu;rdiṣṭyā tvāṣṭro nihataścaiva vṛtraḥdiṣṭyā ca tvāṃ kuśalinamakṣataṃ ca; paśyāmo vai nihatāriṃ ca śakra

स तान्यथावत्प्रतिभाष्य शक्रः; संचोदयन्नहुषस्यान्तरेणराजा देवानां नहुषो घोररूप;स्तत्र साह्यं दीयतां मे भवद्भिः

sa tānyathāvatpratibhāṣya śakraḥ; saṃcodayannahuṣasyāntareṇarājā devānāṃ nahuṣo ghorarūpa;statra sāhyaṃ dīyatāṃ me bhavadbhiḥ

ते चाब्रुवन्नहुषो घोररूपो; दृष्टीविषस्तस्य बिभीम देवत्वं चेद्राजन्नहुषं पराजये;स्तद्वै वयं भागमर्हाम शक्र

te cābruvannahuṣo ghorarūpo; dṛṣṭīviṣastasya bibhīma devatvaṃ cedrājannahuṣaṃ parājaye;stadvai vayaṃ bhāgamarhāma śakra

इन्द्रोऽब्रवीद्भवतु भवानपां पति;र्यमः कुबेरश्च महाभिषेकम्संप्राप्नुवन्त्वद्य सहैव तेन; रिपुं जयामो नहुषं घोरदृष्टिम्

indro'bravīdbhavatu bhavānapāṃ pati;ryamaḥ kuberaśca mahābhiṣekamsaṃprāpnuvantvadya sahaiva tena; ripuṃ jayāmo nahuṣaṃ ghoradṛṣṭim

ततः शक्रं ज्वलनोऽप्याह भागं; प्रयच्छ मह्यं तव साह्यं करिष्येतमाह शक्रो भविताग्ने तवापि; ऐन्द्राग्नो वै भाग एको महाक्रतौ

tataḥ śakraṃ jvalano'pyāha bhāgaṃ; prayaccha mahyaṃ tava sāhyaṃ kariṣyetamāha śakro bhavitāgne tavāpi; aindrāgno vai bhāga eko mahākratau

एवं संचिन्त्य भगवान्महेन्द्रः पाकशासनःकुबेरं सर्वयक्षाणां धनानां च प्रभुं तथा

evaṃ saṃcintya bhagavānmahendraḥ pākaśāsanaḥkuberaṃ sarvayakṣāṇāṃ dhanānāṃ ca prabhuṃ tathā

वैवस्वतं पितॄणां च वरुणं चाप्यपां तथाआधिपत्यं ददौ शक्रः सत्कृत्य वरदस्तदा

vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca varuṇaṃ cāpyapāṃ tathāādhipatyaṃ dadau śakraḥ satkṛtya varadastadā