Parva.Adhyaya 5.166

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

समुद्यतोऽयं भारो मे सुमहान्सागरोपमःधार्तराष्ट्रस्य संग्रामे वर्षपूगाभिचिन्तितः

samudyato'yaṃ bhāro me sumahānsāgaropamaḥdhārtarāṣṭrasya saṃgrāme varṣapūgābhicintitaḥ

तस्मिन्नभ्यागते काले प्रतप्ते लोमहर्षणेमिथोभेदो न मे कार्यस्तेन जीवसि सूतज

tasminnabhyāgate kāle pratapte lomaharṣaṇemithobhedo na me kāryastena jīvasi sūtaja

न ह्यहं नाद्य विक्रम्य स्थविरोऽपि शिशोस्तवयुद्धश्रद्धां रणे छिन्द्यां जीवितस्य च सूतज

na hyahaṃ nādya vikramya sthaviro'pi śiśostavayuddhaśraddhāṃ raṇe chindyāṃ jīvitasya ca sūtaja

जामदग्न्येन रामेण महास्त्राणि प्रमुञ्चतान मे व्यथाभवत्काचित्त्वं तु मे किं करिष्यसि

jāmadagnyena rāmeṇa mahāstrāṇi pramuñcatāna me vyathābhavatkācittvaṃ tu me kiṃ kariṣyasi

कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तोऽऽत्मबलसंस्तवम्वक्ष्यामि तु त्वां संतप्तो निहीन कुलपांसन

kāmaṃ naitatpraśaṃsanti santo''tmabalasaṃstavamvakṣyāmi tu tvāṃ saṃtapto nihīna kulapāṃsana

समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिराज्ञः स्वयंवरेनिर्जित्यैकरथेनैव यत्कन्यास्तरसा हृताः

sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśirājñaḥ svayaṃvarenirjityaikarathenaiva yatkanyāstarasā hṛtāḥ

ईदृशानां सहस्राणि विशिष्टानामथो पुनःमयैकेन निरस्तानि ससैन्यानि रणाजिरे

īdṛśānāṃ sahasrāṇi viśiṣṭānāmatho punaḥmayaikena nirastāni sasainyāni raṇājire

त्वां प्राप्य वैरपुरुषं कुरूणामनयो महान्उपस्थितो विनाशाय यतस्व पुरुषो भव

tvāṃ prāpya vairapuruṣaṃ kurūṇāmanayo mahānupasthito vināśāya yatasva puruṣo bhava

युध्यस्व पार्थं समरे येन विस्पर्धसे सहद्रक्ष्यामि त्वां विनिर्मुक्तमस्माद्युद्धात्सुदुर्मते

yudhyasva pārthaṃ samare yena vispardhase sahadrakṣyāmi tvāṃ vinirmuktamasmādyuddhātsudurmate

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तमुवाच ततो राजा धार्तराष्ट्रो महामनाःमामवेक्षस्व गाङ्गेय कार्यं हि महदुद्यतम्

tamuvāca tato rājā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥmāmavekṣasva gāṅgeya kāryaṃ hi mahadudyatam

चिन्त्यतामिदमेवाग्रे मम निःश्रेयसं परम्उभावपि भवन्तौ मे महत्कर्म करिष्यतः

cintyatāmidamevāgre mama niḥśreyasaṃ paramubhāvapi bhavantau me mahatkarma kariṣyataḥ

भूयश्च श्रोतुमिच्छामि परेषां रथसत्तमान्ये चैवातिरथास्तत्र तथैव रथयूथपाः

bhūyaśca śrotumicchāmi pareṣāṃ rathasattamānye caivātirathāstatra tathaiva rathayūthapāḥ

बलाबलममित्राणां श्रोतुमिच्छामि कौरवप्रभातायां रजन्यां वै इदं युद्धं भविष्यति

balābalamamitrāṇāṃ śrotumicchāmi kauravaprabhātāyāṃ rajanyāṃ vai idaṃ yuddhaṃ bhaviṣyati

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एते रथास्ते संख्यातास्तथैवातिरथा नृपये चाप्यर्धरथा राजन्पाण्डवानामतः शृणु

ete rathāste saṃkhyātāstathaivātirathā nṛpaye cāpyardharathā rājanpāṇḍavānāmataḥ śṛṇu

यदि कौतूहलं तेऽद्य पाण्डवानां बले नृपरथसंख्यां महाबाहो सहैभिर्वसुधाधिपैः

yadi kautūhalaṃ te'dya pāṇḍavānāṃ bale nṛparathasaṃkhyāṃ mahābāho sahaibhirvasudhādhipaiḥ

स्वयं राजा रथोदारः पाण्डवः कुन्तिनन्दनःअग्निवत्समरे तात चरिष्यति न संशयः

svayaṃ rājā rathodāraḥ pāṇḍavaḥ kuntinandanaḥagnivatsamare tāta cariṣyati na saṃśayaḥ

भीमसेनस्तु राजेन्द्र रथोऽष्टगुणसंमितःनागायुतबलो मानी तेजसा न स मानुषः

bhīmasenastu rājendra ratho'ṣṭaguṇasaṃmitaḥnāgāyutabalo mānī tejasā na sa mānuṣaḥ

माद्रीपुत्रौ तु रथिनौ द्वावेव पुरुषर्षभौअश्विनाविव रूपेण तेजसा च समन्वितौ

mādrīputrau tu rathinau dvāveva puruṣarṣabhauaśvināviva rūpeṇa tejasā ca samanvitau

एते चमूमुखगताः स्मरन्तः क्लेशमात्मनःरुद्रवत्प्रचरिष्यन्ति तत्र मे नास्ति संशयः

ete camūmukhagatāḥ smarantaḥ kleśamātmanaḥrudravatpracariṣyanti tatra me nāsti saṃśayaḥ

सर्व एव महात्मानः शालस्कन्धा इवोद्गताःप्रादेशेनाधिकाः पुम्भिरन्यैस्ते च प्रमाणतः

sarva eva mahātmānaḥ śālaskandhā ivodgatāḥprādeśenādhikāḥ pumbhiranyaiste ca pramāṇataḥ

सिंहसंहननाः सर्वे पाण्डुपुत्रा महाबलाःचरितब्रह्मचर्याश्च सर्वे चातितपस्विनः

siṃhasaṃhananāḥ sarve pāṇḍuputrā mahābalāḥcaritabrahmacaryāśca sarve cātitapasvinaḥ

ह्रीमन्तः पुरुषव्याघ्रा व्याघ्रा इव बलोत्कटाःजवे प्रहारे संमर्दे सर्व एवातिमानुषाःसर्वे जितमहीपाला दिग्जये भरतर्षभ

hrīmantaḥ puruṣavyāghrā vyāghrā iva balotkaṭāḥjave prahāre saṃmarde sarva evātimānuṣāḥsarve jitamahīpālā digjaye bharatarṣabha

न चैषां पुरुषाः केचिदायुधानि गदाः शरान्विषहन्ति सदा कर्तुमधिज्यान्यपि कौरवउद्यन्तुं वा गदां गुर्वीं शरान्वापि प्रकर्षितुम्

na caiṣāṃ puruṣāḥ kecidāyudhāni gadāḥ śarānviṣahanti sadā kartumadhijyānyapi kauravaudyantuṃ vā gadāṃ gurvīṃ śarānvāpi prakarṣitum

जवे लक्ष्यस्य हरणे भोज्ये पांसुविकर्षणेबालैरपि भवन्तस्तैः सर्व एव विशेषिताः

jave lakṣyasya haraṇe bhojye pāṃsuvikarṣaṇebālairapi bhavantastaiḥ sarva eva viśeṣitāḥ

ते ते सैन्यं समासाद्य व्याघ्रा इव बलोत्कटाःविध्वंसयिष्यन्ति रणे मा स्म तैः सह संगमः

te te sainyaṃ samāsādya vyāghrā iva balotkaṭāḥvidhvaṃsayiṣyanti raṇe mā sma taiḥ saha saṃgamaḥ

एकैकशस्ते संग्रामे हन्युः सर्वान्महीक्षितःप्रत्यक्षं तव राजेन्द्र राजसूये यथाभवत्

ekaikaśaste saṃgrāme hanyuḥ sarvānmahīkṣitaḥpratyakṣaṃ tava rājendra rājasūye yathābhavat

द्रौपद्याश्च परिक्लेशं द्यूते च परुषा गिरःते संस्मरन्तः संग्रामे विचरिष्यन्ति कालवत्

draupadyāśca parikleśaṃ dyūte ca paruṣā giraḥte saṃsmarantaḥ saṃgrāme vicariṣyanti kālavat

लोहिताक्षो गुडाकेशो नारायणसहायवान्उभयोः सेनयोर्वीर रथो नास्तीह तादृशः

lohitākṣo guḍākeśo nārāyaṇasahāyavānubhayoḥ senayorvīra ratho nāstīha tādṛśaḥ

न हि देवेषु वा पूर्वं दानवेषूरगेषु वाराक्षसेष्वथ यक्षेषु नरेषु कुत एव तु

na hi deveṣu vā pūrvaṃ dānaveṣūrageṣu vārākṣaseṣvatha yakṣeṣu nareṣu kuta eva tu

भूतोऽथ वा भविष्यो वा रथः कश्चिन्मया श्रुतःसमायुक्तो महाराज यथा पार्थस्य धीमतः

bhūto'tha vā bhaviṣyo vā rathaḥ kaścinmayā śrutaḥsamāyukto mahārāja yathā pārthasya dhīmataḥ

वासुदेवश्च संयन्ता योद्धा चैव धनंजयःगाण्डीवं च धनुर्दिव्यं ते चाश्वा वातरंहसः

vāsudevaśca saṃyantā yoddhā caiva dhanaṃjayaḥgāṇḍīvaṃ ca dhanurdivyaṃ te cāśvā vātaraṃhasaḥ

अभेद्यं कवचं दिव्यमक्षय्यौ च महेषुधीअस्त्रग्रामश्च माहेन्द्रो रौद्रः कौबेर एव च

abhedyaṃ kavacaṃ divyamakṣayyau ca maheṣudhīastragrāmaśca māhendro raudraḥ kaubera eva ca

याम्यश्च वारुणश्चैव गदाश्चोग्रप्रदर्शनाःवज्रादीनि च मुख्यानि नानाप्रहरणानि वै

yāmyaśca vāruṇaścaiva gadāścograpradarśanāḥvajrādīni ca mukhyāni nānāpraharaṇāni vai

दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम्हतान्येकरथेनाजौ कस्तस्य सदृशो रथः

dānavānāṃ sahasrāṇi hiraṇyapuravāsināmhatānyekarathenājau kastasya sadṛśo rathaḥ

एष हन्याद्धि संरम्भी बलवान्सत्यविक्रमःतव सेनां महाबाहुः स्वां चैव परिपालयन्

eṣa hanyāddhi saṃrambhī balavānsatyavikramaḥtava senāṃ mahābāhuḥ svāṃ caiva paripālayan

अहं चैनं प्रत्युदियामाचार्यो वा धनंजयम्न तृतीयोऽस्ति राजेन्द्र सेनयोरुभयोरपिय एनं शरवर्षाणि वर्षन्तमुदियाद्रथी

ahaṃ cainaṃ pratyudiyāmācāryo vā dhanaṃjayamna tṛtīyo'sti rājendra senayorubhayorapiya enaṃ śaravarṣāṇi varṣantamudiyādrathī

जीमूत इव घर्मान्ते महावातसमीरितःसमायुक्तस्तु कौन्तेयो वासुदेवसहायवान्तरुणश्च कृती चैव जीर्णावावामुभावपि

jīmūta iva gharmānte mahāvātasamīritaḥsamāyuktastu kaunteyo vāsudevasahāyavāntaruṇaśca kṛtī caiva jīrṇāvāvāmubhāvapi

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एतच्छ्रुत्वा तु भीष्मस्य राज्ञां दध्वंसिरे तदाकाञ्चनाङ्गदिनः पीना भुजाश्चन्दनरूषिताः

etacchrutvā tu bhīṣmasya rājñāṃ dadhvaṃsire tadākāñcanāṅgadinaḥ pīnā bhujāścandanarūṣitāḥ

मनोभिः सह सावेगैः संस्मृत्य च पुरातनम्सामर्थ्यं पाण्डवेयानां यथाप्रत्यक्षदर्शनात्

manobhiḥ saha sāvegaiḥ saṃsmṛtya ca purātanamsāmarthyaṃ pāṇḍaveyānāṃ yathāpratyakṣadarśanāt