Parva.Adhyaya 5.193

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

शिखण्डिवाक्यं श्रुत्वाथ स यक्षो भरतर्षभप्रोवाच मनसा चिन्त्य दैवेनोपनिपीडितःभवितव्यं तथा तद्धि मम दुःखाय कौरव

śikhaṇḍivākyaṃ śrutvātha sa yakṣo bharatarṣabhaprovāca manasā cintya daivenopanipīḍitaḥbhavitavyaṃ tathā taddhi mama duḥkhāya kaurava

भद्रे कामं करिष्यामि समयं तु निबोध मेकिंचित्कालान्तरं दास्ये पुंलिङ्गं स्वमिदं तवआगन्तव्यं त्वया काले सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

bhadre kāmaṃ kariṣyāmi samayaṃ tu nibodha mekiṃcitkālāntaraṃ dāsye puṃliṅgaṃ svamidaṃ tavaāgantavyaṃ tvayā kāle satyametadbravīmi te

प्रभुः संकल्पसिद्धोऽस्मि कामरूपी विहंगमःमत्प्रसादात्पुरं चैव त्राहि बन्धूंश्च केवलान्

prabhuḥ saṃkalpasiddho'smi kāmarūpī vihaṃgamaḥmatprasādātpuraṃ caiva trāhi bandhūṃśca kevalān

स्त्रीलिङ्गं धारयिष्यामि त्वदीयं पार्थिवात्मजेसत्यं मे प्रतिजानीहि करिष्यामि प्रियं तव

strīliṅgaṃ dhārayiṣyāmi tvadīyaṃ pārthivātmajesatyaṃ me pratijānīhi kariṣyāmi priyaṃ tava

शिखण्ड्युवाचप्रतिदास्यामि भगवँल्लिङ्गं पुनरिदं तवकिंचित्कालान्तरं स्त्रीत्वं धारयस्व निशाचर

śikhaṇḍyuvācapratidāsyāmi bhagavam̐lliṅgaṃ punaridaṃ tavakiṃcitkālāntaraṃ strītvaṃ dhārayasva niśācara

प्रतिप्रयाते दाशार्णे पार्थिवे हेमवर्मणिकन्यैवाहं भविष्यामि पुरुषस्त्वं भविष्यसि

pratiprayāte dāśārṇe pārthive hemavarmaṇikanyaivāhaṃ bhaviṣyāmi puruṣastvaṃ bhaviṣyasi

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इत्युक्त्वा समयं तत्र चक्राते तावुभौ नृपअन्योन्यस्यानभिद्रोहे तौ संक्रामयतां ततः

ityuktvā samayaṃ tatra cakrāte tāvubhau nṛpaanyonyasyānabhidrohe tau saṃkrāmayatāṃ tataḥ

स्त्रीलिङ्गं धारयामास स्थूणो यक्षो नराधिपयक्षरूपं च तद्दीप्तं शिखण्डी प्रत्यपद्यत

strīliṅgaṃ dhārayāmāsa sthūṇo yakṣo narādhipayakṣarūpaṃ ca taddīptaṃ śikhaṇḍī pratyapadyata

ततः शिखण्डी पाञ्चाल्यः पुंस्त्वमासाद्य पार्थिवविवेश नगरं हृष्टः पितरं च समासदत्यथावृत्तं तु तत्सर्वमाचख्यौ द्रुपदस्य च

tataḥ śikhaṇḍī pāñcālyaḥ puṃstvamāsādya pārthivaviveśa nagaraṃ hṛṣṭaḥ pitaraṃ ca samāsadatyathāvṛttaṃ tu tatsarvamācakhyau drupadasya ca

द्रुपदस्तस्य तच्छ्रुत्वा हर्षमाहारयत्परम्सभार्यस्तच्च सस्मार महेश्वरवचस्तदा

drupadastasya tacchrutvā harṣamāhārayatparamsabhāryastacca sasmāra maheśvaravacastadā

ततः संप्रेषयामास दशार्णाधिपतेर्नृपपुरुषोऽयं मम सुतः श्रद्धत्तां मे भवानिति

tataḥ saṃpreṣayāmāsa daśārṇādhipaternṛpapuruṣo'yaṃ mama sutaḥ śraddhattāṃ me bhavāniti

अथ दाशार्णको राजा सहसाभ्यागमत्तदापाञ्चालराजं द्रुपदं दुःखामर्षसमन्वितः

atha dāśārṇako rājā sahasābhyāgamattadāpāñcālarājaṃ drupadaṃ duḥkhāmarṣasamanvitaḥ

ततः काम्पिल्यमासाद्य दशार्णाधिपतिस्तदाप्रेषयामास सत्कृत्य दूतं ब्रह्मविदां वरम्

tataḥ kāmpilyamāsādya daśārṇādhipatistadāpreṣayāmāsa satkṛtya dūtaṃ brahmavidāṃ varam

ब्रूहि मद्वचनाद्दूत पाञ्चाल्यं तं नृपाधमम्यद्वै कन्यां स्वकन्यार्थे वृतवानसि दुर्मतेफलं तस्यावलेपस्य द्रक्ष्यस्यद्य न संशयः

brūhi madvacanāddūta pāñcālyaṃ taṃ nṛpādhamamyadvai kanyāṃ svakanyārthe vṛtavānasi durmatephalaṃ tasyāvalepasya drakṣyasyadya na saṃśayaḥ

एवमुक्तस्तु तेनासौ ब्राह्मणो राजसत्तमदूतः प्रयातो नगरं दाशार्णनृपचोदितः

evamuktastu tenāsau brāhmaṇo rājasattamadūtaḥ prayāto nagaraṃ dāśārṇanṛpacoditaḥ

तत आसादयामास पुरोधा द्रुपदं पुरेतस्मै पाञ्चालको राजा गामर्घ्यं च सुसत्कृतम्प्रापयामास राजेन्द्र सह तेन शिखण्डिना

tata āsādayāmāsa purodhā drupadaṃ puretasmai pāñcālako rājā gāmarghyaṃ ca susatkṛtamprāpayāmāsa rājendra saha tena śikhaṇḍinā

तां पूजां नाभ्यनन्दत्स वाक्यं चेदमुवाच हयदुक्तं तेन वीरेण राज्ञा काञ्चनवर्मणा

tāṃ pūjāṃ nābhyanandatsa vākyaṃ cedamuvāca hayaduktaṃ tena vīreṇa rājñā kāñcanavarmaṇā

यत्तेऽहमधमाचार दुहित्रर्थेऽस्मि वञ्चितःतस्य पापस्य करणात्फलं प्राप्नुहि दुर्मते

yatte'hamadhamācāra duhitrarthe'smi vañcitaḥtasya pāpasya karaṇātphalaṃ prāpnuhi durmate

देहि युद्धं नरपते ममाद्य रणमूर्धनिउद्धरिष्यामि ते सद्यः सामात्यसुतबान्धवम्

dehi yuddhaṃ narapate mamādya raṇamūrdhaniuddhariṣyāmi te sadyaḥ sāmātyasutabāndhavam

तदुपालम्भसंयुक्तं श्रावितः किल पार्थिवःदशार्णपतिदूतेन मन्त्रिमध्ये पुरोधसा

tadupālambhasaṃyuktaṃ śrāvitaḥ kila pārthivaḥdaśārṇapatidūtena mantrimadhye purodhasā

अब्रवीद्भरतश्रेष्ठ द्रुपदः प्रणयानतःयदाह मां भवान्ब्रह्मन्संबन्धिवचनाद्वचःतस्योत्तरं प्रतिवचो दूत एव वदिष्यति

abravīdbharataśreṣṭha drupadaḥ praṇayānataḥyadāha māṃ bhavānbrahmansaṃbandhivacanādvacaḥtasyottaraṃ prativaco dūta eva vadiṣyati

ततः संप्रेषयामास द्रुपदोऽपि महात्मनेहिरण्यवर्मणे दूतं ब्राह्मणं वेदपारगम्

tataḥ saṃpreṣayāmāsa drupado'pi mahātmanehiraṇyavarmaṇe dūtaṃ brāhmaṇaṃ vedapāragam

समागम्य तु राज्ञा स दशार्णपतिना तदातद्वाक्यमाददे राजन्यदुक्तं द्रुपदेन ह

samāgamya tu rājñā sa daśārṇapatinā tadātadvākyamādade rājanyaduktaṃ drupadena ha

आगमः क्रियतां व्यक्तं कुमारो वै सुतो मममिथ्यैतदुक्तं केनापि तन्न श्रद्धेयमित्युत

āgamaḥ kriyatāṃ vyaktaṃ kumāro vai suto mamamithyaitaduktaṃ kenāpi tanna śraddheyamityuta

ततः स राजा द्रुपदस्य श्रुत्वा; विमर्शयुक्तो युवतीर्वरिष्ठाःसंप्रेषयामास सुचारुरूपाः; शिखण्डिनं स्त्री पुमान्वेति वेत्तुम्

tataḥ sa rājā drupadasya śrutvā; vimarśayukto yuvatīrvariṣṭhāḥsaṃpreṣayāmāsa sucārurūpāḥ; śikhaṇḍinaṃ strī pumānveti vettum

ताः प्रेषितास्तत्त्वभावं विदित्वा; प्रीत्या राज्ञे तच्छशंसुर्हि सर्वम्शिखण्डिनं पुरुषं कौरवेन्द्र; दशार्णराजाय महानुभावम्

tāḥ preṣitāstattvabhāvaṃ viditvā; prītyā rājñe tacchaśaṃsurhi sarvamśikhaṇḍinaṃ puruṣaṃ kauravendra; daśārṇarājāya mahānubhāvam

ततः कृत्वा तु राजा स आगमं प्रीतिमानथसंबन्धिना समागम्य हृष्टो वासमुवास ह

tataḥ kṛtvā tu rājā sa āgamaṃ prītimānathasaṃbandhinā samāgamya hṛṣṭo vāsamuvāsa ha

शिखण्डिने च मुदितः प्रादाद्वित्तं जनेश्वरःहस्तिनोऽश्वांश्च गाश्चैव दास्यो बहुशतास्तथापूजितश्च प्रतिययौ निवर्त्य तनयां किल

śikhaṇḍine ca muditaḥ prādādvittaṃ janeśvaraḥhastino'śvāṃśca gāścaiva dāsyo bahuśatāstathāpūjitaśca pratiyayau nivartya tanayāṃ kila

विनीतकिल्बिषे प्रीते हेमवर्मणि पार्थिवेप्रतियाते तु दाशार्णे हृष्टरूपा शिखण्डिनी

vinītakilbiṣe prīte hemavarmaṇi pārthivepratiyāte tu dāśārṇe hṛṣṭarūpā śikhaṇḍinī

कस्यचित्त्वथ कालस्य कुबेरो नरवाहनःलोकानुयात्रां कुर्वाणः स्थूणस्यागान्निवेशनम्

kasyacittvatha kālasya kubero naravāhanaḥlokānuyātrāṃ kurvāṇaḥ sthūṇasyāgānniveśanam

स तद्गृहस्योपरि वर्तमान; आलोकयामास धनाधिगोप्तास्थूणस्य यक्षस्य निशाम्य वेश्म; स्वलंकृतं माल्यगुणैर्विचित्रम्

sa tadgṛhasyopari vartamāna; ālokayāmāsa dhanādhigoptāsthūṇasya yakṣasya niśāmya veśma; svalaṃkṛtaṃ mālyaguṇairvicitram

लाजैश्च गन्धैश्च तथा वितानै;रभ्यर्चितं धूपनधूपितं चध्वजैः पताकाभिरलंकृतं च; भक्ष्यान्नपेयामिषदत्तहोमम्

lājaiśca gandhaiśca tathā vitānai;rabhyarcitaṃ dhūpanadhūpitaṃ cadhvajaiḥ patākābhiralaṃkṛtaṃ ca; bhakṣyānnapeyāmiṣadattahomam

तत्स्थानं तस्य दृष्ट्वा तु सर्वतः समलंकृतम्अथाब्रवीद्यक्षपतिस्तान्यक्षाननुगांस्तदा

tatsthānaṃ tasya dṛṣṭvā tu sarvataḥ samalaṃkṛtamathābravīdyakṣapatistānyakṣānanugāṃstadā

स्वलंकृतमिदं वेश्म स्थूणस्यामितविक्रमाःनोपसर्पति मां चापि कस्मादद्य सुमन्दधीः

svalaṃkṛtamidaṃ veśma sthūṇasyāmitavikramāḥnopasarpati māṃ cāpi kasmādadya sumandadhīḥ

यस्माज्जानन्सुमन्दात्मा मामसौ नोपसर्पतितस्मात्तस्मै महादण्डो धार्यः स्यादिति मे मतिः

yasmājjānansumandātmā māmasau nopasarpatitasmāttasmai mahādaṇḍo dhāryaḥ syāditi me matiḥ

यक्षा ऊचुःद्रुपदस्य सुता राजन्राज्ञो जाता शिखण्डिनीतस्यै निमित्ते कस्मिंश्चित्प्रादात्पुरुषलक्षणम्

yakṣā ūcuḥdrupadasya sutā rājanrājño jātā śikhaṇḍinītasyai nimitte kasmiṃścitprādātpuruṣalakṣaṇam

अग्रहील्लक्षणं स्त्रीणां स्त्रीभूतस्तिष्ठते गृहेनोपसर्पति तेनासौ सव्रीडः स्त्रीस्वरूपवान्

agrahīllakṣaṇaṃ strīṇāṃ strībhūtastiṣṭhate gṛhenopasarpati tenāsau savrīḍaḥ strīsvarūpavān

एतस्मात्कारणाद्राजन्स्थूणो न त्वाद्य पश्यतिश्रुत्वा कुरु यथान्यायं विमानमिह तिष्ठताम्

etasmātkāraṇādrājansthūṇo na tvādya paśyatiśrutvā kuru yathānyāyaṃ vimānamiha tiṣṭhatām

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

आनीयतां स्थूण इति ततो यक्षाधिपोऽब्रवीत्कर्तास्मि निग्रहं तस्येत्युवाच स पुनः पुनः

ānīyatāṃ sthūṇa iti tato yakṣādhipo'bravītkartāsmi nigrahaṃ tasyetyuvāca sa punaḥ punaḥ

सोऽभ्यगच्छत यक्षेन्द्रमाहूतः पृथिवीपतेस्त्रीस्वरूपो महाराज तस्थौ व्रीडासमन्वितः

so'bhyagacchata yakṣendramāhūtaḥ pṛthivīpatestrīsvarūpo mahārāja tasthau vrīḍāsamanvitaḥ

तं शशाप सुसंक्रुद्धो धनदः कुरुनन्दनएवमेव भवत्वस्य स्त्रीत्वं पापस्य गुह्यकाः

taṃ śaśāpa susaṃkruddho dhanadaḥ kurunandanaevameva bhavatvasya strītvaṃ pāpasya guhyakāḥ

ततोऽब्रवीद्यक्षपतिर्महात्मा; यस्माददास्त्ववमन्येह यक्षान्शिखण्डिने लक्षणं पापबुद्धे; स्त्रीलक्षणं चाग्रहीः पापकर्मन्

tato'bravīdyakṣapatirmahātmā; yasmādadāstvavamanyeha yakṣānśikhaṇḍine lakṣaṇaṃ pāpabuddhe; strīlakṣaṇaṃ cāgrahīḥ pāpakarman

अप्रवृत्तं सुदुर्बुद्धे यस्मादेतत्कृतं त्वयातस्मादद्य प्रभृत्येव त्वं स्त्री स पुरुषस्तथा

apravṛttaṃ sudurbuddhe yasmādetatkṛtaṃ tvayātasmādadya prabhṛtyeva tvaṃ strī sa puruṣastathā

ततः प्रसादयामासुर्यक्षा वैश्रवणं किलस्थूणस्यार्थे कुरुष्वान्तं शापस्येति पुनः पुनः

tataḥ prasādayāmāsuryakṣā vaiśravaṇaṃ kilasthūṇasyārthe kuruṣvāntaṃ śāpasyeti punaḥ punaḥ

ततो महात्मा यक्षेन्द्रः प्रत्युवाचानुगामिनःसर्वान्यक्षगणांस्तात शापस्यान्तचिकीर्षया

tato mahātmā yakṣendraḥ pratyuvācānugāminaḥsarvānyakṣagaṇāṃstāta śāpasyāntacikīrṣayā

हते शिखण्डिनि रणे स्वरूपं प्रतिपत्स्यतेस्थूणो यक्षो निरुद्वेगो भवत्विति महामनाः

hate śikhaṇḍini raṇe svarūpaṃ pratipatsyatesthūṇo yakṣo nirudvego bhavatviti mahāmanāḥ

इत्युक्त्वा भगवान्देवो यक्षराक्षसपूजितःप्रययौ सह तैः सर्वैर्निमेषान्तरचारिभिः

ityuktvā bhagavāndevo yakṣarākṣasapūjitaḥprayayau saha taiḥ sarvairnimeṣāntaracāribhiḥ

स्थूणस्तु शापं संप्राप्य तत्रैव न्यवसत्तदासमये चागमत्तं वै शिखण्डी स क्षपाचरम्

sthūṇastu śāpaṃ saṃprāpya tatraiva nyavasattadāsamaye cāgamattaṃ vai śikhaṇḍī sa kṣapācaram

सोऽभिगम्याब्रवीद्वाक्यं प्राप्तोऽस्मि भगवन्नितितमब्रवीत्ततः स्थूणः प्रीतोऽस्मीति पुनः पुनः

so'bhigamyābravīdvākyaṃ prāpto'smi bhagavannititamabravīttataḥ sthūṇaḥ prīto'smīti punaḥ punaḥ

आर्जवेनागतं दृष्ट्वा राजपुत्रं शिखण्डिनम्सर्वमेव यथावृत्तमाचचक्षे शिखण्डिने

ārjavenāgataṃ dṛṣṭvā rājaputraṃ śikhaṇḍinamsarvameva yathāvṛttamācacakṣe śikhaṇḍine

यक्ष उवाच · yakṣa uvāca

शप्तो वैश्रवणेनास्मि त्वत्कृते पार्थिवात्मजगच्छेदानीं यथाकामं चर लोकान्यथासुखम्

śapto vaiśravaṇenāsmi tvatkṛte pārthivātmajagacchedānīṃ yathākāmaṃ cara lokānyathāsukham

दिष्टमेतत्पुरा मन्ये न शक्यमतिवर्तितुम्गमनं तव चेतो हि पौलस्त्यस्य च दर्शनम्

diṣṭametatpurā manye na śakyamativartitumgamanaṃ tava ceto hi paulastyasya ca darśanam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवमुक्तः शिखण्डी तु स्थूणयक्षेण भारतप्रत्याजगाम नगरं हर्षेण महतान्वितः

evamuktaḥ śikhaṇḍī tu sthūṇayakṣeṇa bhāratapratyājagāma nagaraṃ harṣeṇa mahatānvitaḥ

पूजयामास विविधैर्गन्धमाल्यैर्महाधनैःद्विजातीन्देवताश्चापि चैत्यानथ चतुष्पथान्

pūjayāmāsa vividhairgandhamālyairmahādhanaiḥdvijātīndevatāścāpi caityānatha catuṣpathān

द्रुपदः सह पुत्रेण सिद्धार्थेन शिखण्डिनामुदं च परमां लेभे पाञ्चाल्यः सह बान्धवैः

drupadaḥ saha putreṇa siddhārthena śikhaṇḍināmudaṃ ca paramāṃ lebhe pāñcālyaḥ saha bāndhavaiḥ

शिष्यार्थं प्रददौ चापि द्रोणाय कुरुपुंगवशिखण्डिनं महाराज पुत्रं स्त्रीपूर्विणं तथा

śiṣyārthaṃ pradadau cāpi droṇāya kurupuṃgavaśikhaṇḍinaṃ mahārāja putraṃ strīpūrviṇaṃ tathā

प्रतिपेदे चतुष्पादं धनुर्वेदं नृपात्मजःशिखण्डी सह युष्माभिर्धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

pratipede catuṣpādaṃ dhanurvedaṃ nṛpātmajaḥśikhaṇḍī saha yuṣmābhirdhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

मम त्वेतच्चरास्तात यथावत्प्रत्यवेदयन्जडान्धबधिराकारा ये युक्ता द्रुपदे मया

mama tvetaccarāstāta yathāvatpratyavedayanjaḍāndhabadhirākārā ye yuktā drupade mayā

एवमेष महाराज स्त्रीपुमान्द्रुपदात्मजःसंभूतः कौरवश्रेष्ठ शिखण्डी रथसत्तमः

evameṣa mahārāja strīpumāndrupadātmajaḥsaṃbhūtaḥ kauravaśreṣṭha śikhaṇḍī rathasattamaḥ

ज्येष्ठा काशिपतेः कन्या अम्बा नामेति विश्रुताद्रुपदस्य कुले जाता शिखण्डी भरतर्षभ

jyeṣṭhā kāśipateḥ kanyā ambā nāmeti viśrutādrupadasya kule jātā śikhaṇḍī bharatarṣabha

नाहमेनं धनुष्पाणिं युयुत्सुं समुपस्थितम्मुहूर्तमपि पश्येयं प्रहरेयं न चाप्युत

nāhamenaṃ dhanuṣpāṇiṃ yuyutsuṃ samupasthitammuhūrtamapi paśyeyaṃ prahareyaṃ na cāpyuta

व्रतमेतन्मम सदा पृथिव्यामपि विश्रुतम्स्त्रियां स्त्रीपूर्वके चापि स्त्रीनाम्नि स्त्रीस्वरूपिणि

vratametanmama sadā pṛthivyāmapi viśrutamstriyāṃ strīpūrvake cāpi strīnāmni strīsvarūpiṇi

न मुञ्चेयमहं बाणानिति कौरवनन्दनन हन्यामहमेतेन कारणेन शिखण्डिनम्

na muñceyamahaṃ bāṇāniti kauravanandanana hanyāmahametena kāraṇena śikhaṇḍinam

एतत्तत्त्वमहं वेद जन्म तात शिखण्डिनःततो नैनं हनिष्यामि समरेष्वाततायिनम्

etattattvamahaṃ veda janma tāta śikhaṇḍinaḥtato nainaṃ haniṣyāmi samareṣvātatāyinam

यदि भीष्मः स्त्रियं हन्याद्धन्यादात्मानमप्युतनैनं तस्माद्धनिष्यामि दृष्ट्वापि समरे स्थितम्

yadi bhīṣmaḥ striyaṃ hanyāddhanyādātmānamapyutanainaṃ tasmāddhaniṣyāmi dṛṣṭvāpi samare sthitam

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एतच्छ्रुत्वा तु कौरव्यो राजा दुर्योधनस्तदामुहूर्तमिव स ध्यात्वा भीष्मे युक्तममन्यत

etacchrutvā tu kauravyo rājā duryodhanastadāmuhūrtamiva sa dhyātvā bhīṣme yuktamamanyata