Parva.Adhyaya 5.37

विदुर उवाच · vidura uvāca

सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः

saptadaśemānrājendra manuḥ svāyaṃbhuvo'bravītvaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ

तानेवेन्द्रस्य हि धनुरनाम्यं नमतोऽब्रवीत्अथो मरीचिनः पादाननाम्यान्नमतस्तथा

tānevendrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravītatho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā

यश्चाशिष्यं शासति यश्च कुप्यते; यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम्स्त्रियश्च योऽरक्षति भद्रमस्तु ते; यश्चायाच्यं याचति यश्च कत्थते

yaścāśiṣyaṃ śāsati yaśca kupyate; yaścātivelaṃ bhajate dviṣantamstriyaśca yo'rakṣati bhadramastu te; yaścāyācyaṃ yācati yaśca katthate

यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं; यश्चाबलो बलिना नित्यवैरीअश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति; यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र

yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ; yaścābalo balinā nityavairīaśraddadhānāya ca yo bravīti; yaścākāmyaṃ kāmayate narendra

वध्वा हासं श्वशुरो यश्च मन्यते; वध्वा वसन्नुत यो मानकामःपरक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं; स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम्

vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaśca manyate; vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥparakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ; striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam

यश्चैव लब्ध्वा न स्मरामीत्युवाच; दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानःयश्चासतः सान्त्वमुपासतीह; एतेऽनुयान्त्यनिलं पाशहस्ताः

yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca; dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥyaścāsataḥ sāntvamupāsatīha; ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ

यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्य;स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मःमायाचारो मायया वर्तितव्यः; साध्वाचारः साधुना प्रत्युदेयः

yasminyathā vartate yo manuṣya;stasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥmāyācāro māyayā vartitavyaḥ; sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदानाप्नोत्यथ च तत्सर्वमायुः केनेह हेतुना

śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadānāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā

विदुर उवाच · vidura uvāca

अतिवादोऽतिमानश्च तथात्यागो नराधिपक्रोधश्चातिविवित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट्

ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipakrodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ

एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम्एतानि मानवान्घ्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते

eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehināmetāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te

विश्वस्तस्यैति यो दारान्यश्चापि गुरुतल्पगःवृषलीपतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत

viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi gurutalpagaḥvṛṣalīpatirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata

शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणैः समाःएतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः

śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥetaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ

गृही वदान्योऽनपविद्धवाक्यः; शेषान्नभोक्ताप्यविहिंसकश्चनानर्थकृत्त्यक्तकलिः कृतज्ञः; सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान्

gṛhī vadānyo'napaviddhavākyaḥ; śeṣānnabhoktāpyavihiṃsakaścanānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ; satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān

सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनःअप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः

sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥapriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ

यो हि धर्मं व्यपाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रियेअप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्

yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriyeapriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān

त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्

tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajetgrāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet

आपदर्थं धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपिआत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि

āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapiātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi

उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राज;न्नैवं युक्तं वचनं प्रातिपीयतदौषधं पथ्यमिवातुरस्य; न रोचते तव वैचित्रवीर्य

uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rāja;nnaivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīyatadauṣadhaṃ pathyamivāturasya; na rocate tava vaicitravīrya

काकैरिमांश्चित्रबर्हान्मयूरा;न्पराजैष्ठाः पाण्डवान्धार्तराष्ट्रैःहित्वा सिंहान्क्रोष्टुकान्गूहमानः; प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्र

kākairimāṃścitrabarhānmayūrā;nparājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥhitvā siṃhānkroṣṭukāngūhamānaḥ; prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra

यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं; भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्यतस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति; न चैनमापत्सु परित्यजन्ति

yastāta na krudhyati sarvakālaṃ; bhṛtyasya bhaktasya hite ratasyatasminbhṛtyā bhartari viśvasanti; na cainamāpatsu parityajanti

न भृत्यानां वृत्तिसंरोधनेन; बाह्यं जनं संजिघृक्षेदपूर्वम्त्यजन्ति ह्येनमुचितावरुद्धाः; स्निग्धा ह्यमात्याः परिहीनभोगाः

na bhṛtyānāṃ vṛttisaṃrodhanena; bāhyaṃ janaṃ saṃjighṛkṣedapūrvamtyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ; snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ

कृत्यानि पूर्वं परिसंख्याय सर्वा;ण्यायव्ययावनुरूपां च वृत्तिम्संगृह्णीयादनुरूपान्सहाया;न्सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि

kṛtyāni pūrvaṃ parisaṃkhyāya sarvā;ṇyāyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttimsaṃgṛhṇīyādanurūpānsahāyā;nsahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi

अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः; सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्रीःवक्ता हितानामनुरक्त आर्यः; शक्तिज्ञ आत्मेव हि सोऽनुकम्प्यः

abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ; sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥvaktā hitānāmanurakta āryaḥ; śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ

वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः; प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानःप्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी; त्याज्यः स तादृक्त्वरयैव भृत्यः

vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ; pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥprajñābhimānī pratikūlavādī; tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ

अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं; सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यैःअरोगजातीयमुदारवाक्यं; दूतं वदन्त्यष्टगुणोपपन्नम्

astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ; sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥarogajātīyamudāravākyaṃ; dūtaṃ vadantyaṣṭaguṇopapannam

न विश्वासाज्जातु परस्य गेहं; गच्छेन्नरश्चेतयानो विकालेन चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो; न राजन्यां योषितं प्रार्थयीत

na viśvāsājjātu parasya gehaṃ; gacchennaraścetayāno vikālena catvare niśi tiṣṭhennigūḍho; na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta

न निह्नवं सत्रगतस्य गच्छे;त्संसृष्टमन्त्रस्य कुसंगतस्यन च ब्रूयान्नाश्वसामि त्वयीति; सकारणं व्यपदेशं तु कुर्यात्

na nihnavaṃ satragatasya gacche;tsaṃsṛṣṭamantrasya kusaṃgatasyana ca brūyānnāśvasāmi tvayīti; sakāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt

घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः; पुत्रो भ्राता विधवा बालपुत्रासेनाजीवी चोद्धृतभक्त एव; व्यवहारे वै वर्जनीयाः स्युरेते

ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ; putro bhrātā vidhavā bālaputrāsenājīvī coddhṛtabhakta eva; vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete

गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते; बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिःस्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च; श्रीः सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः

guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante; balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥsparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca; śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ

गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते; आरोग्यमायुश्च सुखं बलं चअनाविलं चास्य भवेदपत्यं; न चैनमाद्यून इति क्षिपन्ति

guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante; ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ caanāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ; na cainamādyūna iti kṣipanti

अकर्मशीलं च महाशनं च; लोकद्विष्टं बहुमायं नृशंसम्अदेशकालज्ञमनिष्टवेष;मेतान्गृहे न प्रतिवासयीत

akarmaśīlaṃ ca mahāśanaṃ ca; lokadviṣṭaṃ bahumāyaṃ nṛśaṃsamadeśakālajñamaniṣṭaveṣa;metāngṛhe na prativāsayīta

कदर्यमाक्रोशकमश्रुतं च; वराकसंभूतममान्यमानिनम्निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्न;मेतान्भृशार्तोऽपि न जातु याचेत्

kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca; varākasaṃbhūtamamānyamāninamniṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghna;metānbhṛśārto'pi na jātu yācet

संक्लिष्टकर्माणमतिप्रवादं; नित्यानृतं चादृढभक्तिकं चविकृष्टरागं बहुमानिनं चा;प्येतान्न सेवेत नराधमान्षट्

saṃkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ; nityānṛtaṃ cādṛḍhabhaktikaṃ cavikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cā;pyetānna seveta narādhamānṣaṭ

सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाःअन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिध्यतः

sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥanyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ

उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा; वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय कांचित्स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा; अरण्यसंस्थो मुनिवद्बुभूषेत्

utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā; vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃcitsthāne kumārīḥ pratipādya sarvā; araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet

हितं यत्सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम्तत्कुर्यादीश्वरो ह्येतन्मूलं धर्मार्थसिद्धये

hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvahamtatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye

बुद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्त्वमुत्थानमेव चव्यवसायश्च यस्य स्यात्तस्यावृत्तिभयं कुतः

buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva cavyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛttibhayaṃ kutaḥ

पश्य दोषान्पाण्डवैर्विग्रहे त्वं; यत्र व्यथेरन्नपि देवाः सशक्राःपुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो; यशःप्रणाशो द्विषतां च हर्षः

paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ; yatra vyatherannapi devāḥ saśakrāḥputrairvairaṃ nityamudvignavāso; yaśaḥpraṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ

भीष्मस्य कोपस्तव चेन्द्रकल्प; द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्यउत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्धः; श्वेतो ग्रहस्तिर्यगिवापतन्खे

bhīṣmasya kopastava cendrakalpa; droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasyautsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ; śveto grahastiryagivāpatankhe

तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाःपृथिवीमनुशासेयुरखिलां सागराम्बराम्

tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥpṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām

धार्तराष्ट्रा वनं राजन्व्याघ्राः पाण्डुसुता मताःमा वनं छिन्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रान्नीनशो वनात्

dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥmā vanaṃ chindhi savyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt

न स्याद्वनमृते व्याघ्रान्व्याघ्रा न स्युरृते वनम्वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम्

na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanamvanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam

न तथेच्छन्त्यकल्याणाः परेषां वेदितुं गुणान्यथैषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः

na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇānyathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ

अर्थसिद्धिं परामिच्छन्धर्ममेवादितश्चरेत्न हि धर्मादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादिवामृतम्

arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaścaretna hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam

यस्यात्मा विरतः पापात्कल्याणे च निवेशितःतेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या

yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥtena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtiśca yā

यो धर्ममर्थं कामं च यथाकालं निषेवतेधर्मार्थकामसंयोगं सोऽमुत्रेह च विन्दति

yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevatedharmārthakāmasaṃyogaṃ so'mutreha ca vindati

संनियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोःस श्रियो भाजनं राजन्यश्चापत्सु न मुह्यति

saṃniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥsa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati

बलं पञ्चविधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मेयत्तु बाहुबलं नाम कनिष्ठं बलमुच्यते

balaṃ pañcavidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha meyattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate

अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यतेधनलाभस्तृतीयं तु बलमाहुर्जिगीषवः

amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyatedhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ

यत्त्वस्य सहजं राजन्पितृपैतामहं बलम्अभिजातबलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम्

yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balamabhijātabalaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam

येन त्वेतानि सर्वाणि संगृहीतानि भारतयद्बलानां बलं श्रेष्ठं तत्प्रज्ञाबलमुच्यते

yena tvetāni sarvāṇi saṃgṛhītāni bhāratayadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñābalamucyate

महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरःतेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत्

mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥtena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset

स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्याये शत्रुसेविषुभोगे चायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति

strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣubhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati

प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तो;श्चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानिन होममन्त्रा न च मङ्गलानि; नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः

prajñāśareṇābhihatasya janto;ścikitsakāḥ santi na cauṣadhānina homamantrā na ca maṅgalāni; nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ

सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारतनावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ते ह्यतितेजसः

sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhāratanāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ

अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषुन चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नो दीप्यते परैः

agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣuna copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ

स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यतेतदा तच्च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा

sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyatetadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā

एवमेव कुले जाताः पावकोपमतेजसःक्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते

evameva kule jātāḥ pāvakopamatejasaḥkṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate

लताधर्मा त्वं सपुत्रः शालाः पाण्डुसुता मताःन लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता

latādharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥna latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā

वनं राजंस्त्वं सपुत्रोऽम्बिकेय; सिंहान्वने पाण्डवांस्तात विद्धिसिंहैर्विहीनं हि वनं विनश्ये;त्सिंहा विनश्येयुरृते वनेन

vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya; siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhisiṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśye;tsiṃhā vinaśyeyurṛte vanena