Parva.Adhyaya 5.38

विदुर उवाच · vidura uvāca

ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयतिप्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते

ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyatipratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpratipadyate

पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागताय; आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौसुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थं; ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः

pīṭhaṃ dattvā sādhave'bhyāgatāya; ānīyāpaḥ parinirṇijya pādausukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātmasaṃsthaṃ; tato dadyādannamavekṣya dhīraḥ

यस्योदकं मधुपर्कं च गां च; नमन्त्रवित्प्रतिगृह्णाति गेहेलोभाद्भयादर्थकार्पण्यतो वा; तस्यानर्थं जीवितमाहुरार्याः

yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca; namantravitpratigṛhṇāti gehelobhādbhayādarthakārpaṇyato vā; tasyānarthaṃ jīvitamāhurāryāḥ

चिकित्सकः शल्यकर्तावकीर्णी; स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा चसेनाजीवी श्रुतिविक्रायकश्च; भृशं प्रियोऽप्यतिथिर्नोदकार्हः

cikitsakaḥ śalyakartāvakīrṇī; stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā casenājīvī śrutivikrāyakaśca; bhṛśaṃ priyo'pyatithirnodakārhaḥ

अविक्रेयं लवणं पक्वमन्नं; दधि क्षीरं मधु तैलं घृतं चतिला मांसं मूलफलानि शाकं; रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडश्च

avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvamannaṃ; dadhi kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ catilā māṃsaṃ mūlaphalāni śākaṃ; raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍaśca

अरोषणो यः समलोष्टकाञ्चनः; प्रहीणशोको गतसंधिविग्रहःनिन्दाप्रशंसोपरतः प्रियाप्रिये; चरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः

aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ; prahīṇaśoko gatasaṃdhivigrahaḥnindāpraśaṃsoparataḥ priyāpriye; carannudāsīnavadeṣa bhikṣukaḥ

नीवारमूलेङ्गुदशाकवृत्तिः; सुसंयतात्माग्निकार्येष्वचोद्यःवने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो; धुरंधरः पुण्यकृदेष तापसः

nīvāramūleṅgudaśākavṛttiḥ; susaṃyatātmāgnikāryeṣvacodyaḥvane vasannatithiṣvapramatto; dhuraṃdharaḥ puṇyakṛdeṣa tāpasaḥ

अपकृत्वा बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत्दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः

apakṛtvā buddhimato dūrastho'smīti nāśvasetdīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvasetviśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati

अनीर्ष्युर्गुप्तदारः स्यात्संविभागी प्रियंवदःश्लक्ष्णो मधुरवाक्स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत्

anīrṣyurguptadāraḥ syātsaṃvibhāgī priyaṃvadaḥślakṣṇo madhuravākstrīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet

पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयःस्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः

pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāśca gṛhadīptayaḥstriyaḥ śriyo gṛhasyoktāstasmādrakṣyā viśeṣataḥ

पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम्गोषु चात्मसमं दद्यात्स्वयमेव कृषिं व्रजेत्भृत्यैर्वणिज्याचारं च पुत्रैः सेवेत ब्राह्मणान्

piturantaḥpuraṃ dadyānmāturdadyānmahānasamgoṣu cātmasamaṃ dadyātsvayameva kṛṣiṃ vrajetbhṛtyairvaṇijyācāraṃ ca putraiḥ seveta brāhmaṇān

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitamteṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati

नित्यं सन्तः कुले जाताः पावकोपमतेजसःक्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते

nityaṃ santaḥ kule jātāḥ pāvakopamatejasaḥkṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate

यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च येस राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरमैश्वर्यमश्नुते

yasya mantraṃ na jānanti bāhyāścābhyantarāśca yesa rājā sarvataścakṣuściramaiśvaryamaśnute

करिष्यन्न प्रभाषेत कृतान्येव च दर्शयेत्धर्मकामार्थकार्याणि तथा मन्त्रो न भिद्यते

kariṣyanna prabhāṣeta kṛtānyeva ca darśayetdharmakāmārthakāryāṇi tathā mantro na bhidyate

गिरिपृष्ठमुपारुह्य प्रासादं वा रहोगतःअरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रो विधीयते

giripṛṣṭhamupāruhya prāsādaṃ vā rahogataḥaraṇye niḥśalāke vā tatra mantro vidhīyate

नासुहृत्परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम्अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान्अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणमेव च

nāsuhṛtparamaṃ mantraṃ bhāratārhati veditumapaṇḍito vāpi suhṛtpaṇḍito vāpyanātmavānamātye hyarthalipsā ca mantrarakṣaṇameva ca

कृतानि सर्वकार्याणि यस्य वा पार्षदा विदुःगूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंशयम्

kṛtāni sarvakāryāṇi yasya vā pārṣadā viduḥgūḍhamantrasya nṛpatestasya siddhirasaṃśayam

अप्रशस्तानि कर्माणि यो मोहादनुतिष्ठतिस तेषां विपरिभ्रंशे भ्रश्यते जीवितादपि

apraśastāni karmāṇi yo mohādanutiṣṭhatisa teṣāṃ viparibhraṃśe bhraśyate jīvitādapi

कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्ठानं सुखावहम्तेषामेवाननुष्ठानं पश्चात्तापकरं महत्

karmaṇāṃ tu praśastānāmanuṣṭhānaṃ sukhāvahamteṣāmevānanuṣṭhānaṃ paścāttāpakaraṃ mahat

स्थानवृद्धिक्षयज्ञस्य षाड्गुण्यविदितात्मनःअनवज्ञातशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप

sthānavṛddhikṣayajñasya ṣāḍguṇyaviditātmanaḥanavajñātaśīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa

अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिणःआत्मप्रत्ययकोशस्य वसुधेयं वसुंधरा

amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥātmapratyayakośasya vasudheyaṃ vasuṃdharā

नाममात्रेण तुष्येत छत्रेण च महीपतिःभृत्येभ्यो विसृजेदर्थान्नैकः सर्वहरो भवेत्

nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥbhṛtyebhyo visṛjedarthānnaikaḥ sarvaharo bhavet

ब्राह्मणो ब्राह्मणं वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथाअमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च

brāhmaṇo brāhmaṇaṃ veda bhartā veda striyaṃ tathāamātyaṃ nṛpatirveda rājā rājānameva ca

न शत्रुरङ्कमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतःअहताद्धि भयं तस्माज्जायते नचिरादिव

na śatruraṅkamāpanno moktavyo vadhyatāṃ gataḥahatāddhi bhayaṃ tasmājjāyate nacirādiva

दैवतेषु च यत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु चनियन्तव्यः सदा क्रोधो वृद्धबालातुरेषु च

daivateṣu ca yatnena rājasu brāhmaṇeṣu caniyantavyaḥ sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca

निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढसेवितम्कीर्तिं च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते

nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayenmūḍhasevitamkīrtiṃ ca labhate loke na cānarthena yujyate

प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकःन तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः

prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthakaḥna taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ

न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धयेलोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः

na buddhirdhanalābhāya na jāḍyamasamṛddhayelokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ

विद्याशीलवयोवृद्धान्बुद्धिवृद्धांश्च भारतधनाभिजनवृद्धांश्च नित्यं मूढोऽवमन्यते

vidyāśīlavayovṛddhānbuddhivṛddhāṃśca bhāratadhanābhijanavṛddhāṃśca nityaṃ mūḍho'vamanyate

अनार्यवृत्तमप्राज्ञमसूयकमधार्मिकम्अनर्थाः क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा

anāryavṛttamaprājñamasūyakamadhārmikamanarthāḥ kṣipramāyānti vāgduṣṭaṃ krodhanaṃ tathā

अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रमःआवर्तयन्ति भूतानि सम्यक्प्रणिहिता च वाक्

avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikramaḥāvartayanti bhūtāni samyakpraṇihitā ca vāk

अविसंवादको दक्षः कृतज्ञो मतिमानृजुःअपि संक्षीणकोशोऽपि लभते परिवारणम्

avisaṃvādako dakṣaḥ kṛtajño matimānṛjuḥapi saṃkṣīṇakośo'pi labhate parivāraṇam

धृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरामित्राणां चानभिद्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः

dhṛtiḥ śamo damaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurāmitrāṇāṃ cānabhidrohaḥ saptaitāḥ samidhaḥ śriyaḥ

असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रपःतादृङ्नराधमो लोके वर्जनीयो नराधिप

asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghno nirapatrapaḥtādṛṅnarādhamo loke varjanīyo narādhipa

न स रात्रौ सुखं शेते ससर्प इव वेश्मनियः कोपयति निर्दोषं सदोषोऽभ्यन्तरं जनम्

na sa rātrau sukhaṃ śete sasarpa iva veśmaniyaḥ kopayati nirdoṣaṃ sadoṣo'bhyantaraṃ janam

येषु दुष्टेषु दोषः स्याद्योगक्षेमस्य भारतसदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत्

yeṣu duṣṭeṣu doṣaḥ syādyogakṣemasya bhāratasadā prasādanaṃ teṣāṃ devatānāmivācaret

येऽर्थाः स्त्रीषु समासक्ताः प्रथमोत्पतितेषु चये चानार्यसमासक्ताः सर्वे ते संशयं गताः

ye'rthāḥ strīṣu samāsaktāḥ prathamotpatiteṣu caye cānāryasamāsaktāḥ sarve te saṃśayaṃ gatāḥ

यत्र स्त्री यत्र कितवो यत्र बालोऽनुशास्ति चमज्जन्ति तेऽवशा देशा नद्यामश्मप्लवा इव

yatra strī yatra kitavo yatra bālo'nuśāsti camajjanti te'vaśā deśā nadyāmaśmaplavā iva

प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारततानहं पण्डितान्मन्ये विशेषा हि प्रसङ्गिनः

prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhāratatānahaṃ paṇḍitānmanye viśeṣā hi prasaṅginaḥ

यं प्रशंसन्ति कितवा यं प्रशंसन्ति चारणाःयं प्रशंसन्ति बन्धक्यो न स जीवति मानवः

yaṃ praśaṃsanti kitavā yaṃ praśaṃsanti cāraṇāḥyaṃ praśaṃsanti bandhakyo na sa jīvati mānavaḥ

हित्वा तान्परमेष्वासान्पाण्डवानमितौजसःआहितं भारतैश्वर्यं त्वया दुर्योधने महत्

hitvā tānparameṣvāsānpāṇḍavānamitaujasaḥāhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tvayā duryodhane mahat

तं द्रक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात्त्वं नचिरादिवऐश्वर्यमदसंमूढं बलिं लोकत्रयादिव

taṃ drakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāttvaṃ nacirādivaaiśvaryamadasaṃmūḍhaṃ baliṃ lokatrayādiva