Parva.Adhyaya 5.39

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

अनीश्वरोऽयं पुरुषो भवाभवे; सूत्रप्रोता दारुमयीव योषाधात्रा तु दिष्टस्य वशे किलायं; तस्माद्वद त्वं श्रवणे धृतोऽहम्

anīśvaro'yaṃ puruṣo bhavābhave; sūtraprotā dārumayīva yoṣādhātrā tu diṣṭasya vaśe kilāyaṃ; tasmādvada tvaṃ śravaṇe dhṛto'ham

विदुर उवाच · vidura uvāca

अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन्लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानं च भारत

aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatirapi bruvanlabhate buddhyavajñānamavamānaṃ ca bhārata

प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरःमन्त्रं मूलबलेनान्यो यः प्रियः प्रिय एव सः

priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥmantraṃ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ

द्वेष्यो न साधुर्भवति न मेधावी न पण्डितःप्रिये शुभानि कर्माणि द्वेष्ये पापानि भारत

dveṣyo na sādhurbhavati na medhāvī na paṇḍitaḥpriye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata

न स क्षयो महाराज यः क्षयो वृद्धिमावहेत्क्षयः स त्विह मन्तव्यो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत्

na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhimāvahetkṣayaḥ sa tviha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet

समृद्धा गुणतः केचिद्भवन्ति धनतोऽपरेधनवृद्धान्गुणैर्हीनान्धृतराष्ट्र विवर्जयेत्

samṛddhā guṇataḥ kecidbhavanti dhanato'paredhanavṛddhānguṇairhīnāndhṛtarāṣṭra vivarjayet

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

सर्वं त्वमायतीयुक्तं भाषसे प्राज्ञसंमतम्न चोत्सहे सुतं त्यक्तुं यतो धर्मस्ततो जयः

sarvaṃ tvamāyatīyuktaṃ bhāṣase prājñasaṃmatamna cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmastato jayaḥ

विदुर उवाच · vidura uvāca

स्वभावगुणसंपन्नो न जातु विनयान्वितःसुसूक्ष्ममपि भूतानामुपमर्दं प्रयोक्ष्यते

svabhāvaguṇasaṃpanno na jātu vinayānvitaḥsusūkṣmamapi bhūtānāmupamardaṃ prayokṣyate

परापवादनिरताः परदुःखोदयेषु चपरस्परविरोधे च यतन्ते सततोत्थिताः

parāpavādaniratāḥ paraduḥkhodayeṣu caparasparavirodhe ca yatante satatotthitāḥ

सदोषं दर्शनं येषां संवासे सुमहद्भयम्अर्थादाने महान्दोषः प्रदाने च महद्भयम्

sadoṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahadbhayamarthādāne mahāndoṣaḥ pradāne ca mahadbhayam

ये पापा इति विख्याताः संवासे परिगर्हिताःयुक्ताश्चान्यैर्महादोषैर्ये नरास्तान्विवर्जयेत्

ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥyuktāścānyairmahādoṣairye narāstānvivarjayet

निवर्तमाने सौहार्दे प्रीतिर्नीचे प्रणश्यतिया चैव फलनिर्वृत्तिः सौहृदे चैव यत्सुखम्

nivartamāne sauhārde prītirnīce praṇaśyatiyā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yatsukham

यतते चापवादाय यत्नमारभते क्षयेअल्पेऽप्यपकृते मोहान्न शान्तिमुपगच्छति

yatate cāpavādāya yatnamārabhate kṣayealpe'pyapakṛte mohānna śāntimupagacchati

तादृशैः संगतं नीचैर्नृशंसैरकृतात्मभिःनिशाम्य निपुणं बुद्ध्या विद्वान्दूराद्विवर्जयेत्

tādṛśaiḥ saṃgataṃ nīcairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥniśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvāndūrādvivarjayet

यो ज्ञातिमनुगृह्णाति दरिद्रं दीनमातुरम्स पुत्रपशुभिर्वृद्धिं यशश्चाव्ययमश्नुते

yo jñātimanugṛhṇāti daridraṃ dīnamāturamsa putrapaśubhirvṛddhiṃ yaśaścāvyayamaśnute

ज्ञातयो वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः शुभम्कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात्साधु समाचर

jñātayo vardhanīyāstairya icchantyātmanaḥ śubhamkulavṛddhiṃ ca rājendra tasmātsādhu samācara

श्रेयसा योक्ष्यसे राजन्कुर्वाणो ज्ञातिसत्क्रियाम्विगुणा ह्यपि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ

śreyasā yokṣyase rājankurvāṇo jñātisatkriyāmviguṇā hyapi saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha

किं पुनर्गुणवन्तस्ते त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणःप्रसादं कुरु दीनानां पाण्डवानां विशां पते

kiṃ punarguṇavantaste tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥprasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate

दीयन्तां ग्रामकाः केचित्तेषां वृत्त्यर्थमीश्वरएवं लोके यशःप्राप्तो भविष्यसि नराधिप

dīyantāṃ grāmakāḥ kecitteṣāṃ vṛttyarthamīśvaraevaṃ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyasi narādhipa

वृद्धेन हि त्वया कार्यं पुत्राणां तात रक्षणम्मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां त्वद्धितैषिणम्

vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇammayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam

ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्यो भवार्थिनासुखानि सह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ

jñātibhirvigrahastāta na kartavyo bhavārthināsukhāni saha bhojyāni jñātibhirbharatarṣabha

संभोजनं संकथनं संप्रीतिश्च परस्परम्ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कथंचन

saṃbhojanaṃ saṃkathanaṃ saṃprītiśca parasparamjñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathaṃcana

ज्ञातयस्तारयन्तीह ज्ञातयो मज्जयन्ति चसुवृत्तास्तारयन्तीह दुर्वृत्ता मज्जयन्ति च

jñātayastārayantīha jñātayo majjayanti casuvṛttāstārayantīha durvṛttā majjayanti ca

सुवृत्तो भव राजेन्द्र पाण्डवान्प्रति मानदअधर्षणीयः शत्रूणां तैर्वृतस्त्वं भविष्यसि

suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavānprati mānadaadharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tairvṛtastvaṃ bhaviṣyasi

श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदतिदिग्धहस्तं मृग इव स एनस्तस्य विन्दति

śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdatidigdhahastaṃ mṛga iva sa enastasya vindati

पश्चादपि नरश्रेष्ठ तव तापो भविष्यतितान्वा हतान्सुतान्वापि श्रुत्वा तदनुचिन्तय

paścādapi naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyatitānvā hatānsutānvāpi śrutvā tadanucintaya

येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणाआदावेव न तत्कुर्यादध्रुवे जीविते सति

yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇāādāveva na tatkuryādadhruve jīvite sati

न कश्चिन्नापनयते पुमानन्यत्र भार्गवात्शेषसंप्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्वेव तिष्ठति

na kaścinnāpanayate pumānanyatra bhārgavātśeṣasaṃpratipattistu buddhimatsveva tiṣṭhati

दुर्योधनेन यद्येतत्पापं तेषु पुरा कृतम्त्वया तत्कुलवृद्धेन प्रत्यानेयं नरेश्वर

duryodhanena yadyetatpāpaṃ teṣu purā kṛtamtvayā tatkulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara

तांस्त्वं पदे प्रतिष्ठाप्य लोके विगतकल्मषःभविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयो मनीषिणाम्

tāṃstvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥbhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām

सुव्याहृतानि धीराणां फलतः प्रविचिन्त्य यःअध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति

suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ pravicintya yaḥadhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati

अवृत्तिं विनयो हन्ति हन्त्यनर्थं पराक्रमःहन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम्

avṛttiṃ vinayo hanti hantyanarthaṃ parākramaḥhanti nityaṃ kṣamā krodhamācāro hantyalakṣaṇam

परिच्छदेन क्षेत्रेण वेश्मना परिचर्ययापरीक्षेत कुलं राजन्भोजनाच्छादनेन च

paricchadena kṣetreṇa veśmanā paricaryayāparīkṣeta kulaṃ rājanbhojanācchādanena ca

ययोश्चित्तेन वा चित्तं नैभृतं नैभृतेन वासमेति प्रज्ञया प्रज्ञा तयोर्मैत्री न जीर्यते

yayościttena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vāsameti prajñayā prajñā tayormaitrī na jīryate

दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैरिवविवर्जयीत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति

durbuddhimakṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇairivavivarjayīta medhāvī tasminmaitrī praṇaśyati

अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु चतथैवापेतधर्मेषु न मैत्रीमाचरेद्बुधः

avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu catathaivāpetadharmeṣu na maitrīmācaredbudhaḥ

कृतज्ञं धार्मिकं सत्यमक्षुद्रं दृढभक्तिकम्जितेन्द्रियं स्थितं स्थित्यां मित्रमत्यागि चेष्यते

kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyamakṣudraṃ dṛḍhabhaktikamjitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitramatyāgi ceṣyate

इन्द्रियाणामनुत्सर्गो मृत्युना न विशिष्यतेअत्यर्थं पुनरुत्सर्गः सादयेद्दैवतान्यपि

indriyāṇāmanutsargo mṛtyunā na viśiṣyateatyarthaṃ punarutsargaḥ sādayeddaivatānyapi

मार्दवं सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृतिःआयुष्याणि बुधाः प्राहुर्मित्राणां चाविमानना

mārdavaṃ sarvabhūtānāmanasūyā kṣamā dhṛtiḥāyuṣyāṇi budhāḥ prāhurmitrāṇāṃ cāvimānanā

अपनीतं सुनीतेन योऽर्थं प्रत्यानिनीषतेमतिमास्थाय सुदृढां तदकापुरुषव्रतम्

apanītaṃ sunītena yo'rthaṃ pratyāninīṣatematimāsthāya sudṛḍhāṃ tadakāpuruṣavratam

आयत्यां प्रतिकारज्ञस्तदात्वे दृढनिश्चयःअतीते कार्यशेषज्ञो नरोऽर्थैर्न प्रहीयते

āyatyāṃ pratikārajñastadātve dṛḍhaniścayaḥatīte kāryaśeṣajño naro'rthairna prahīyate

कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवतेतदेवापहरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत्

karmaṇā manasā vācā yadabhīkṣṇaṃ niṣevatetadevāpaharatyenaṃ tasmātkalyāṇamācaret

मङ्गलालम्भनं योगः श्रुतमुत्थानमार्जवम्भूतिमेतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्णदर्शनम्

maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutamutthānamārjavambhūtimetāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇadarśanam

अनिर्वेदः श्रियो मूलं दुःखनाशे सुखस्य चमहान्भवत्यनिर्विण्णः सुखं चात्यन्तमश्नुते

anirvedaḥ śriyo mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya camahānbhavatyanirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantamaśnute

नातः श्रीमत्तरं किंचिदन्यत्पथ्यतमं तथाप्रभविष्णोर्यथा तात क्षमा सर्वत्र सर्वदा

nātaḥ śrīmattaraṃ kiṃcidanyatpathyatamaṃ tathāprabhaviṣṇoryathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā

क्षमेदशक्तः सर्वस्य शक्तिमान्धर्मकारणात्अर्थानर्थौ समौ यस्य तस्य नित्यं क्षमा हिता

kṣamedaśaktaḥ sarvasya śaktimāndharmakāraṇātarthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā

यत्सुखं सेवमानोऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयतेकामं तदुपसेवेत न मूढव्रतमाचरेत्

yatsukhaṃ sevamāno'pi dharmārthābhyāṃ na hīyatekāmaṃ tadupaseveta na mūḍhavratamācaret

दुःखार्तेषु प्रमत्तेषु नास्तिकेष्वलसेषु चन श्रीर्वसत्यदान्तेषु ये चोत्साहविवर्जिताः

duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣvalaseṣu cana śrīrvasatyadānteṣu ye cotsāhavivarjitāḥ

आर्जवेन नरं युक्तमार्जवात्सव्यपत्रपम्अशक्तिमन्तं मन्यन्तो धर्षयन्ति कुबुद्धयः

ārjavena naraṃ yuktamārjavātsavyapatrapamaśaktimantaṃ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ

अत्यार्यमतिदातारमतिशूरमतिव्रतम्प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीर्भयान्नोपसर्पति

atyāryamatidātāramatiśūramativratamprajñābhimāninaṃ caiva śrīrbhayānnopasarpati

अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम्रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम्

agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutamratiputraphalā dārā dattabhuktaphalaṃ dhanam

अधर्मोपार्जितैरर्थैर्यः करोत्यौर्ध्वदेहिकम्न स तस्य फलं प्रेत्य भुङ्क्तेऽर्थस्य दुरागमात्

adharmopārjitairarthairyaḥ karotyaurdhvadehikamna sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte'rthasya durāgamāt

कान्तारवनदुर्गेषु कृच्छ्रास्वापत्सु संभ्रमेउद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति शेषवतां भयम्

kāntāravanadurgeṣu kṛcchrāsvāpatsu saṃbhrameudyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayam

उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृतिः स्मृतिःसमीक्ष्य च समारम्भो विद्धि मूलं भवस्य तत्

utthānaṃ saṃyamo dākṣyamapramādo dhṛtiḥ smṛtiḥsamīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tat

तपो बलं तापसानां ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम्हिंसा बलमसाधूनां क्षमा गुणवतां बलम्

tapo balaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balamhiṃsā balamasādhūnāṃ kṣamā guṇavatāṃ balam

अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयःहविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम्

aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥhavirbrāhmaṇakāmyā ca gurorvacanamauṣadham

न तत्परस्य संदध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनःसंग्रहेणैष धर्मः स्यात्कामादन्यः प्रवर्तते

na tatparasya saṃdadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥsaṃgraheṇaiṣa dharmaḥ syātkāmādanyaḥ pravartate

अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं साधुना जयेत्जयेत्कदर्यं दानेन जयेत्सत्येन चानृतम्

akrodhena jayetkrodhamasādhuṃ sādhunā jayetjayetkadaryaṃ dānena jayetsatyena cānṛtam

स्त्रीधूर्तकेऽलसे भीरौ चण्डे पुरुषमानिनिचौरे कृतघ्ने विश्वासो न कार्यो न च नास्तिके

strīdhūrtake'lase bhīrau caṇḍe puruṣamāninicaure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike

अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनःचत्वारि संप्रवर्धन्ते कीर्तिरायुर्यशोबलम्

abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥcatvāri saṃpravardhante kīrtirāyuryaśobalam

अतिक्लेशेन येऽर्थाः स्युर्धर्मस्यातिक्रमेण चअरेर्वा प्रणिपातेन मा स्म तेषु मनः कृथाः

atikleśena ye'rthāḥ syurdharmasyātikrameṇa caarervā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ

अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्यं मिथुनमप्रजम्निराहाराः प्रजाः शोच्याः शोच्यं राष्ट्रमराजकम्

avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ mithunamaprajamnirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭramarājakam

अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जराअसंभोगो जरा स्त्रीणां वाक्शल्यं मनसो जरा

adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarāasaṃbhogo jarā strīṇāṃ vākśalyaṃ manaso jarā

अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम्कौतूहलमला साध्वी विप्रवासमलाः स्त्रियः

anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malamkautūhalamalā sādhvī vipravāsamalāḥ striyaḥ

सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं त्रपुज्ञेयं त्रपुमलं सीसं सीसस्यापि मलं मलम्

suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapujñeyaṃ trapumalaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam

न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत्नेन्धनेन जयेदग्निं न पानेन सुरां जयेत्

na svapnena jayennidrāṃ na kāmena striyaṃ jayetnendhanena jayedagniṃ na pānena surāṃ jayet

यस्य दानजितं मित्रममित्रा युधि निर्जिताःअन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम्

yasya dānajitaṃ mitramamitrā yudhi nirjitāḥannapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam

सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथाधृतराष्ट्रं विमुञ्चेच्छां न कथंचिन्न जीव्यते

sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathādhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathaṃcinna jīvyate

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियःनालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥnālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati

राजन्भूयो ब्रवीमि त्वां पुत्रेषु सममाचरसमता यदि ते राजन्स्वेषु पाण्डुसुतेषु च

rājanbhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samamācarasamatā yadi te rājansveṣu pāṇḍusuteṣu ca