Parva.Adhyaya 5.40

विदुर उवाच · vidura uvāca

योऽभ्यर्थितः सद्भिरसज्जमानः; करोत्यर्थं शक्तिमहापयित्वाक्षिप्रं यशस्तं समुपैति सन्त;मलं प्रसन्ना हि सुखाय सन्तः

yo'bhyarthitaḥ sadbhirasajjamānaḥ; karotyarthaṃ śaktimahāpayitvākṣipraṃ yaśastaṃ samupaiti santa;malaṃ prasannā hi sukhāya santaḥ

महान्तमप्यर्थमधर्मयुक्तं; यः संत्यजत्यनुपाक्रुष्ट एवसुखं स दुःखान्यवमुच्य शेते; जीर्णां त्वचं सर्प इवावमुच्य

mahāntamapyarthamadharmayuktaṃ; yaḥ saṃtyajatyanupākruṣṭa evasukhaṃ sa duḥkhānyavamucya śete; jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāvamucya

अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम्गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया

anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunamguroścālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā

असूयैकपदं मृत्युरतिवादः श्रियो वधःअशुश्रूषा त्वरा श्लाघा विद्यायाः शत्रवस्त्रयः

asūyaikapadaṃ mṛtyurativādaḥ śriyo vadhaḥaśuśrūṣā tvarā ślāghā vidyāyāḥ śatravastrayaḥ

सुखार्थिनः कुतो विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखम्सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी वा सुखं त्यजेत्

sukhārthinaḥ kuto vidyā nāsti vidyārthinaḥ sukhamsukhārthī vā tyajedvidyāṃ vidyārthī vā sukhaṃ tyajet

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिःनान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना

nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥnāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā

आशा धृतिं हन्ति समृद्धिमन्तकः; क्रोधः श्रियं हन्ति यशः कदर्यताअपालनं हन्ति पशूंश्च राज;न्नेकः क्रुद्धो ब्राह्मणो हन्ति राष्ट्रम्

āśā dhṛtiṃ hanti samṛddhimantakaḥ; krodhaḥ śriyaṃ hanti yaśaḥ kadaryatāapālanaṃ hanti paśūṃśca rāja;nnekaḥ kruddho brāhmaṇo hanti rāṣṭram

अजश्च कांस्यं च रथश्च नित्यं; मध्वाकर्षः शकुनिः श्रोत्रियश्चवृद्धो ज्ञातिरवसन्नो वयस्य; एतानि ते सन्तु गृहे सदैव

ajaśca kāṃsyaṃ ca rathaśca nityaṃ; madhvākarṣaḥ śakuniḥ śrotriyaścavṛddho jñātiravasanno vayasya; etāni te santu gṛhe sadaiva

अजोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषीविषमौदुम्बरं शङ्खः स्वर्णं नाभिश्च रोचना

ajokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣīviṣamaudumbaraṃ śaṅkhaḥ svarṇaṃ nābhiśca rocanā

गृहे स्थापयितव्यानि धन्यानि मनुरब्रवीत्देवब्राह्मणपूजार्थमतिथीनां च भारत

gṛhe sthāpayitavyāni dhanyāni manurabravītdevabrāhmaṇapūjārthamatithīnāṃ ca bhārata

इदं च त्वां सर्वपरं ब्रवीमि; पुण्यं पदं तात महाविशिष्टम्न जातु कामान्न भयान्न लोभा;द्धर्मं त्यजेज्जीवितस्यापि हेतोः

idaṃ ca tvāṃ sarvaparaṃ bravīmi; puṇyaṃ padaṃ tāta mahāviśiṣṭamna jātu kāmānna bhayānna lobhā;ddharmaṃ tyajejjīvitasyāpi hetoḥ

नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनित्ये; नित्यो जीवो धातुरस्य त्वनित्यःत्यक्त्वानित्यं प्रतितिष्ठस्व नित्ये; संतुष्य त्वं तोषपरो हि लाभः

nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tvanitye; nityo jīvo dhāturasya tvanityaḥtyaktvānityaṃ pratitiṣṭhasva nitye; saṃtuṣya tvaṃ toṣaparo hi lābhaḥ

महाबलान्पश्य महानुभावा;न्प्रशास्य भूमिं धनधान्यपूर्णाम्राज्यानि हित्वा विपुलांश्च भोगा;न्गतान्नरेन्द्रान्वशमन्तकस्य

mahābalānpaśya mahānubhāvā;npraśāsya bhūmiṃ dhanadhānyapūrṇāmrājyāni hitvā vipulāṃśca bhogā;ngatānnarendrānvaśamantakasya

मृतं पुत्रं दुःखपुष्टं मनुष्या; उत्क्षिप्य राजन्स्वगृहान्निर्हरन्तितं मुक्तकेशाः करुणं रुदन्त;श्चितामध्ये काष्ठमिव क्षिपन्ति

mṛtaṃ putraṃ duḥkhapuṣṭaṃ manuṣyā; utkṣipya rājansvagṛhānnirharantitaṃ muktakeśāḥ karuṇaṃ rudanta;ścitāmadhye kāṣṭhamiva kṣipanti

अन्यो धनं प्रेतगतस्य भुङ्क्ते; वयांसि चाग्निश्च शरीरधातून्द्वाभ्यामयं सह गच्छत्यमुत्र; पुण्येन पापेन च वेष्ट्यमानः

anyo dhanaṃ pretagatasya bhuṅkte; vayāṃsi cāgniśca śarīradhātūndvābhyāmayaṃ saha gacchatyamutra; puṇyena pāpena ca veṣṭyamānaḥ

उत्सृज्य विनिवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदः सुताःअग्नौ प्रास्तं तु पुरुषं कर्मान्वेति स्वयंकृतम्

utsṛjya vinivartante jñātayaḥ suhṛdaḥ sutāḥagnau prāstaṃ tu puruṣaṃ karmānveti svayaṃkṛtam

अस्माल्लोकादूर्ध्वममुष्य चाधो; महत्तमस्तिष्ठति ह्यन्धकारम्तद्वै महामोहनमिन्द्रियाणां; बुध्यस्व मा त्वां प्रलभेत राजन्

asmāllokādūrdhvamamuṣya cādho; mahattamastiṣṭhati hyandhakāramtadvai mahāmohanamindriyāṇāṃ; budhyasva mā tvāṃ pralabheta rājan

इदं वचः शक्ष्यसि चेद्यथाव;न्निशम्य सर्वं प्रतिपत्तुमेवम्यशः परं प्राप्स्यसि जीवलोके; भयं न चामुत्र न चेह तेऽस्ति

idaṃ vacaḥ śakṣyasi cedyathāva;nniśamya sarvaṃ pratipattumevamyaśaḥ paraṃ prāpsyasi jīvaloke; bhayaṃ na cāmutra na ceha te'sti

आत्मा नदी भारत पुण्यतीर्था; सत्योदका धृतिकूला दमोर्मिःतस्यां स्नातः पूयते पुण्यकर्मा; पुण्यो ह्यात्मा नित्यमम्भोऽम्भ एव

ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā; satyodakā dhṛtikūlā damormiḥtasyāṃ snātaḥ pūyate puṇyakarmā; puṇyo hyātmā nityamambho'mbha eva

कामक्रोधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम्कृत्वा धृतिमयीं नावं जन्मदुर्गाणि संतर

kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriyajalāṃ nadīmkṛtvā dhṛtimayīṃ nāvaṃ janmadurgāṇi saṃtara

प्रज्ञावृद्धं धर्मवृद्धं स्वबन्धुं; विद्यावृद्धं वयसा चापि वृद्धम्कार्याकार्ये पूजयित्वा प्रसाद्य; यः संपृच्छेन्न स मुह्येत्कदाचित्

prajñāvṛddhaṃ dharmavṛddhaṃ svabandhuṃ; vidyāvṛddhaṃ vayasā cāpi vṛddhamkāryākārye pūjayitvā prasādya; yaḥ saṃpṛcchenna sa muhyetkadācit

धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषाचक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा

dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣācakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā

नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती; नित्यस्वाध्यायी पतितान्नवर्जीऋतं ब्रुवन्गुरवे कर्म कुर्व;न्न ब्राह्मणश्च्यवते ब्रह्मलोकात्

nityodakī nityayajñopavītī; nityasvādhyāyī patitānnavarjīṛtaṃ bruvangurave karma kurva;nna brāhmaṇaścyavate brahmalokāt

अधीत्य वेदान्परिसंस्तीर्य चाग्नी;निष्ट्वा यज्ञैः पालयित्वा प्रजाश्चगोब्राह्मणार्थे शस्त्रपूतान्तरात्मा; हतः संग्रामे क्षत्रियः स्वर्गमेति

adhītya vedānparisaṃstīrya cāgnī;niṣṭvā yajñaiḥ pālayitvā prajāścagobrāhmaṇārthe śastrapūtāntarātmā; hataḥ saṃgrāme kṣatriyaḥ svargameti

वैश्योऽधीत्य ब्राह्मणान्क्षत्रियांश्च; धनैः काले संविभज्याश्रितांश्चत्रेतापूतं धूममाघ्राय पुण्यं; प्रेत्य स्वर्गे देवसुखानि भुङ्क्ते

vaiśyo'dhītya brāhmaṇānkṣatriyāṃśca; dhanaiḥ kāle saṃvibhajyāśritāṃścatretāpūtaṃ dhūmamāghrāya puṇyaṃ; pretya svarge devasukhāni bhuṅkte

ब्रह्मक्षत्रं वैश्यवर्णं च शूद्रः; क्रमेणैतान्न्यायतः पूजयानःतुष्टेष्वेतेष्वव्यथो दग्धपाप;स्त्यक्त्वा देहं स्वर्गसुखानि भुङ्क्ते

brahmakṣatraṃ vaiśyavarṇaṃ ca śūdraḥ; krameṇaitānnyāyataḥ pūjayānaḥtuṣṭeṣveteṣvavyatho dagdhapāpa;styaktvā dehaṃ svargasukhāni bhuṅkte

चातुर्वर्ण्यस्यैष धर्मस्तवोक्तो; हेतुं चात्र ब्रुवतो मे निबोधक्षात्राद्धर्माद्धीयते पाण्डुपुत्र;स्तं त्वं राजन्राजधर्मे नियुङ्क्ष्व

cāturvarṇyasyaiṣa dharmastavokto; hetuṃ cātra bruvato me nibodhakṣātrāddharmāddhīyate pāṇḍuputra;staṃ tvaṃ rājanrājadharme niyuṅkṣva

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

एवमेतद्यथा मां त्वमनुशाससि नित्यदाममापि च मतिः सौम्य भवत्येवं यथात्थ माम्

evametadyathā māṃ tvamanuśāsasi nityadāmamāpi ca matiḥ saumya bhavatyevaṃ yathāttha mām

सा तु बुद्धिः कृताप्येवं पाण्डवान्प्रति मे सदादुर्योधनं समासाद्य पुनर्विपरिवर्तते

sā tu buddhiḥ kṛtāpyevaṃ pāṇḍavānprati me sadāduryodhanaṃ samāsādya punarviparivartate

न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं मर्त्येन केनचित्दिष्टमेव कृतं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्

na diṣṭamabhyatikrāntuṃ śakyaṃ martyena kenacitdiṣṭameva kṛtaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam