Parva.Adhyaya 5.43

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

ऋचो यजूंष्यधीते यः सामवेदं च यो द्विजःपापानि कुर्वन्पापेन लिप्यते न स लिप्यते

ṛco yajūṃṣyadhīte yaḥ sāmavedaṃ ca yo dvijaḥpāpāni kurvanpāpena lipyate na sa lipyate

सनत्सुजात उवाच · sanatsujāta uvāca

नैनं सामान्यृचो वापि न यजूंषि विचक्षणत्रायन्ते कर्मणः पापान्न ते मिथ्या ब्रवीम्यहम्

nainaṃ sāmānyṛco vāpi na yajūṃṣi vicakṣaṇatrāyante karmaṇaḥ pāpānna te mithyā bravīmyaham

न छन्दांसि वृजिनात्तारयन्ति; मायाविनं मायया वर्तमानम्नीडं शकुन्ता इव जातपक्षा;श्छन्दांस्येनं प्रजहत्यन्तकाले

na chandāṃsi vṛjināttārayanti; māyāvinaṃ māyayā vartamānamnīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣā;śchandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

न चेद्वेदा वेदविदं शक्तास्त्रातुं विचक्षणअथ कस्मात्प्रलापोऽयं ब्राह्मणानां सनातनः

na cedvedā vedavidaṃ śaktāstrātuṃ vicakṣaṇaatha kasmātpralāpo'yaṃ brāhmaṇānāṃ sanātanaḥ

सनत्सुजात उवाच · sanatsujāta uvāca

अस्मिँल्लोके तपस्तप्तं फलमन्यत्र दृश्यतेब्राह्मणानामिमे लोका ऋद्धे तपसि संयताः

asmim̐lloke tapastaptaṃ phalamanyatra dṛśyatebrāhmaṇānāmime lokā ṛddhe tapasi saṃyatāḥ

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

कथं समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम्सनत्सुजात तद्ब्रूहि यथा विद्याम तद्वयम्

kathaṃ samṛddhamapyṛddhaṃ tapo bhavati kevalamsanatsujāta tadbrūhi yathā vidyāma tadvayam

सनत्सुजात उवाच · sanatsujāta uvāca

क्रोधादयो द्वादश यस्य दोषा;स्तथा नृशंसादि षडत्र राजन्धर्मादयो द्वादश चाततानाः; शास्त्रे गुणा ये विदिता द्विजानाम्

krodhādayo dvādaśa yasya doṣā;stathā nṛśaṃsādi ṣaḍatra rājandharmādayo dvādaśa cātatānāḥ; śāstre guṇā ye viditā dvijānām

क्रोधः कामो लोभमोहौ विवित्सा;कृपासूया मानशोकौ स्पृहा चईर्ष्या जुगुप्सा च मनुष्यदोषा; वर्ज्याः सदा द्वादशैते नरेण

krodhaḥ kāmo lobhamohau vivitsā;kṛpāsūyā mānaśokau spṛhā caīrṣyā jugupsā ca manuṣyadoṣā; varjyāḥ sadā dvādaśaite nareṇa

एकैकमेते राजेन्द्र मनुष्यान्पर्युपासतेलिप्समानोऽन्तरं तेषां मृगाणामिव लुब्धकः

ekaikamete rājendra manuṣyānparyupāsatelipsamāno'ntaraṃ teṣāṃ mṛgāṇāmiva lubdhakaḥ

विकत्थनः स्पृहयालुर्मनस्वी; बिभ्रत्कोपं चपलोऽरक्षणश्चएते प्राप्ताः षण्नरान्पापधर्मा;न्प्रकुर्वते नोत सन्तः सुदुर्गे

vikatthanaḥ spṛhayālurmanasvī; bibhratkopaṃ capalo'rakṣaṇaścaete prāptāḥ ṣaṇnarānpāpadharmā;nprakurvate nota santaḥ sudurge

संभोगसंविद्द्विषमेधमानो; दत्तानुतापी कृपणोऽबलीयान्वर्गप्रशंसी वनितासु द्वेष्टा; एतेऽपरे सप्त नृशंसधर्माः

saṃbhogasaṃviddviṣamedhamāno; dattānutāpī kṛpaṇo'balīyānvargapraśaṃsī vanitāsu dveṣṭā; ete'pare sapta nṛśaṃsadharmāḥ

धर्मश्च सत्यं च दमस्तपश्च; अमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षानसूयायज्ञश्च दानं च धृतिः श्रुतं च; महाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य

dharmaśca satyaṃ ca damastapaśca; amātsaryaṃ hrīstitikṣānasūyāyajñaśca dānaṃ ca dhṛtiḥ śrutaṃ ca; mahāvratā dvādaśa brāhmaṇasya

यस्त्वेतेभ्यः प्रवसेद्द्वादशेभ्यः; सर्वामपीमां पृथिवीं प्रशिष्यात्त्रिभिर्द्वाभ्यामेकतो वा विशिष्टो; नास्य स्वमस्तीति स वेदितव्यः

yastvetebhyaḥ pravaseddvādaśebhyaḥ; sarvāmapīmāṃ pṛthivīṃ praśiṣyāttribhirdvābhyāmekato vā viśiṣṭo; nāsya svamastīti sa veditavyaḥ

दमस्त्यागोऽप्रमादश्च एतेष्वमृतमाहितम्तानि सत्यमुखान्याहुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः

damastyāgo'pramādaśca eteṣvamṛtamāhitamtāni satyamukhānyāhurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ

दमोऽष्टादशदोषः स्यात्प्रतिकूलं कृताकृतेअनृतं चाभ्यसूया च कामार्थौ च तथा स्पृहा

damo'ṣṭādaśadoṣaḥ syātpratikūlaṃ kṛtākṛteanṛtaṃ cābhyasūyā ca kāmārthau ca tathā spṛhā

क्रोधः शोकस्तथा तृष्णा लोभः पैशुन्यमेव चमत्सरश्च विवित्सा च परितापस्तथा रतिः

krodhaḥ śokastathā tṛṣṇā lobhaḥ paiśunyameva camatsaraśca vivitsā ca paritāpastathā ratiḥ

अपस्मारः सातिवादस्तथा संभावनात्मनिएतैर्विमुक्तो दोषैर्यः स दमः सद्भिरुच्यते

apasmāraḥ sātivādastathā saṃbhāvanātmanietairvimukto doṣairyaḥ sa damaḥ sadbhirucyate

श्रेयांस्तु षड्विधस्त्यागः प्रियं प्राप्य न हृष्यतिअप्रिये तु समुत्पन्ने व्यथां जातु न चार्च्छति

śreyāṃstu ṣaḍvidhastyāgaḥ priyaṃ prāpya na hṛṣyatiapriye tu samutpanne vyathāṃ jātu na cārcchati

इष्टान्दारांश्च पुत्रांश्च न चान्यं यद्वचो भवेत्अर्हते याचमानाय प्रदेयं तद्वचो भवेत्अप्यवाच्यं वदत्येव स तृतीयो गुणः स्मृतः

iṣṭāndārāṃśca putrāṃśca na cānyaṃ yadvaco bhavetarhate yācamānāya pradeyaṃ tadvaco bhavetapyavācyaṃ vadatyeva sa tṛtīyo guṇaḥ smṛtaḥ

त्यक्तैर्द्रव्यैर्यो भवति नोपयुङ्क्ते च कामतःन च कर्मसु तद्धीनः शिष्यबुद्धिर्नरो यथासर्वैरेव गुणैर्युक्तो द्रव्यवानपि यो भवेत्

tyaktairdravyairyo bhavati nopayuṅkte ca kāmataḥna ca karmasu taddhīnaḥ śiṣyabuddhirnaro yathāsarvaireva guṇairyukto dravyavānapi yo bhavet

अप्रमादोऽष्टदोषः स्यात्तान्दोषान्परिवर्जयेत्इन्द्रियेभ्यश्च पञ्चभ्यो मनसश्चैव भारतअतीतानागतेभ्यश्च मुक्तो ह्येतैः सुखी भवेत्

apramādo'ṣṭadoṣaḥ syāttāndoṣānparivarjayetindriyebhyaśca pañcabhyo manasaścaiva bhārataatītānāgatebhyaśca mukto hyetaiḥ sukhī bhavet

दोषैरेतैर्विमुक्तं तु गुणैरेतैः समन्वितम्एतत्समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम्यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

doṣairetairvimuktaṃ tu guṇairetaiḥ samanvitametatsamṛddhamapyṛddhaṃ tapo bhavati kevalamyanmāṃ pṛcchasi rājendra kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

आख्यानपञ्चमैर्वेदैर्भूयिष्ठं कथ्यते जनःतथैवान्ये चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथापरे

ākhyānapañcamairvedairbhūyiṣṭhaṃ kathyate janaḥtathaivānye caturvedāstrivedāśca tathāpare

द्विवेदाश्चैकवेदाश्च अनृचश्च तथापरेतेषां तु कतमः स स्याद्यमहं वेद ब्राह्मणम्

dvivedāścaikavedāśca anṛcaśca tathāpareteṣāṃ tu katamaḥ sa syādyamahaṃ veda brāhmaṇam

सनत्सुजात उवाच · sanatsujāta uvāca

एकस्य वेदस्याज्ञानाद्वेदास्ते बहवोऽभवन्सत्यस्यैकस्य राजेन्द्र सत्ये कश्चिदवस्थितःएवं वेदमनुत्साद्य प्रज्ञां महति कुर्वते

ekasya vedasyājñānādvedāste bahavo'bhavansatyasyaikasya rājendra satye kaścidavasthitaḥevaṃ vedamanutsādya prajñāṃ mahati kurvate

दानमध्ययनं यज्ञो लोभादेतत्प्रवर्ततेसत्यात्प्रच्यवमानानां संकल्पो वितथो भवेत्

dānamadhyayanaṃ yajño lobhādetatpravartatesatyātpracyavamānānāṃ saṃkalpo vitatho bhavet

ततो यज्ञः प्रतायेत सत्यस्यैवावधारणात्मनसान्यस्य भवति वाचान्यस्योत कर्मणासंकल्पसिद्धः पुरुषः संकल्पानधितिष्ठति

tato yajñaḥ pratāyeta satyasyaivāvadhāraṇātmanasānyasya bhavati vācānyasyota karmaṇāsaṃkalpasiddhaḥ puruṣaḥ saṃkalpānadhitiṣṭhati

अनैभृत्येन वै तस्य दीक्षितव्रतमाचरेत्नामैतद्धातुनिर्वृत्तं सत्यमेव सतां परम्ज्ञानं वै नाम प्रत्यक्षं परोक्षं जायते तपः

anaibhṛtyena vai tasya dīkṣitavratamācaretnāmaitaddhātunirvṛttaṃ satyameva satāṃ paramjñānaṃ vai nāma pratyakṣaṃ parokṣaṃ jāyate tapaḥ

विद्याद्बहु पठन्तं तु बहुपाठीति ब्राह्मणम्तस्मात्क्षत्रिय मा मंस्था जल्पितेनैव ब्राह्मणम्य एव सत्यान्नापैति स ज्ञेयो ब्राह्मणस्त्वया

vidyādbahu paṭhantaṃ tu bahupāṭhīti brāhmaṇamtasmātkṣatriya mā maṃsthā jalpitenaiva brāhmaṇamya eva satyānnāpaiti sa jñeyo brāhmaṇastvayā

छन्दांसि नाम क्षत्रिय तान्यथर्वा; जगौ पुरस्तादृषिसर्ग एषःछन्दोविदस्ते य उ तानधीत्य; न वेद्यवेदस्य विदुर्न वेद्यम्

chandāṃsi nāma kṣatriya tānyatharvā; jagau purastādṛṣisarga eṣaḥchandovidaste ya u tānadhītya; na vedyavedasya vidurna vedyam

न वेदानां वेदिता कश्चिदस्ति; कश्चिद्वेदान्बुध्यते वापि राजन्यो वेद वेदान्न स वेद वेद्यं; सत्ये स्थितो यस्तु स वेद वेद्यम्

na vedānāṃ veditā kaścidasti; kaścidvedānbudhyate vāpi rājanyo veda vedānna sa veda vedyaṃ; satye sthito yastu sa veda vedyam

अभिजानामि ब्राह्मणमाख्यातारं विचक्षणम्यश्छिन्नविचिकित्सः सन्नाचष्टे सर्वसंशयान्

abhijānāmi brāhmaṇamākhyātāraṃ vicakṣaṇamyaśchinnavicikitsaḥ sannācaṣṭe sarvasaṃśayān

तस्य पर्येषणं गच्छेत्प्राचीनं नोत दक्षिणम्नार्वाचीनं कुतस्तिर्यङ्नादिशं तु कथंचन

tasya paryeṣaṇaṃ gacchetprācīnaṃ nota dakṣiṇamnārvācīnaṃ kutastiryaṅnādiśaṃ tu kathaṃcana

तूष्णींभूत उपासीत न चेष्टेन्मनसा अपिअभ्यावर्तेत ब्रह्मास्य अन्तरात्मनि वै श्रितम्

tūṣṇīṃbhūta upāsīta na ceṣṭenmanasā apiabhyāvarteta brahmāsya antarātmani vai śritam

मौनाद्धि स मुनिर्भवति नारण्यवसनान्मुनिःअक्षरं तत्तु यो वेद स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते

maunāddhi sa munirbhavati nāraṇyavasanānmuniḥakṣaraṃ tattu yo veda sa muniḥ śreṣṭha ucyate

सर्वार्थानां व्याकरणाद्वैयाकरण उच्यतेप्रत्यक्षदर्शी लोकानां सर्वदर्शी भवेन्नरः

sarvārthānāṃ vyākaraṇādvaiyākaraṇa ucyatepratyakṣadarśī lokānāṃ sarvadarśī bhavennaraḥ

सत्ये वै ब्राह्मणस्तिष्ठन्ब्रह्म पश्यति क्षत्रियवेदानां चानुपूर्व्येण एतद्विद्वन्ब्रवीमि ते

satye vai brāhmaṇastiṣṭhanbrahma paśyati kṣatriyavedānāṃ cānupūrvyeṇa etadvidvanbravīmi te