Parva.Adhyaya 5.42

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी; संपूज्य वाक्यं विदुरेरितं तत्सनत्सुजातं रहिते महात्मा; पप्रच्छ बुद्धिं परमां बुभूषन्

tato rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī; saṃpūjya vākyaṃ vidureritaṃ tatsanatsujātaṃ rahite mahātmā; papraccha buddhiṃ paramāṃ bubhūṣan

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

सनत्सुजात यदीदं शृणोमि; मृत्युर्हि नास्तीति तवोपदेशम्देवासुरा ह्याचरन्ब्रह्मचर्य;ममृत्यवे तत्कतरन्नु सत्यम्

sanatsujāta yadīdaṃ śṛṇomi; mṛtyurhi nāstīti tavopadeśamdevāsurā hyācaranbrahmacarya;mamṛtyave tatkatarannu satyam

सनत्सुजात उवाच · sanatsujāta uvāca

अमृत्युः कर्मणा केचिन्मृत्युर्नास्तीति चापरेशृणु मे ब्रुवतो राजन्यथैतन्मा विशङ्किथाः

amṛtyuḥ karmaṇā kecinmṛtyurnāstīti cāpareśṛṇu me bruvato rājanyathaitanmā viśaṅkithāḥ

उभे सत्ये क्षत्रियाद्यप्रवृत्ते; मोहो मृत्युः संमतो यः कवीनाम्प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि; सदाप्रमादममृतत्वं ब्रवीमि

ubhe satye kṣatriyādyapravṛtte; moho mṛtyuḥ saṃmato yaḥ kavīnāmpramādaṃ vai mṛtyumahaṃ bravīmi; sadāpramādamamṛtatvaṃ bravīmi

प्रमादाद्वै असुराः पराभव;न्नप्रमादाद्ब्रह्मभूता भवन्तिन वै मृत्युर्व्याघ्र इवात्ति जन्तू;न्न ह्यस्य रूपमुपलभ्यते ह

pramādādvai asurāḥ parābhava;nnapramādādbrahmabhūtā bhavantina vai mṛtyurvyāghra ivātti jantū;nna hyasya rūpamupalabhyate ha

यमं त्वेके मृत्युमतोऽन्यमाहु;रात्मावसन्नममृतं ब्रह्मचर्यम्पितृलोके राज्यमनुशास्ति देवः; शिवः शिवानामशिवोऽशिवानाम्

yamaṃ tveke mṛtyumato'nyamāhu;rātmāvasannamamṛtaṃ brahmacaryampitṛloke rājyamanuśāsti devaḥ; śivaḥ śivānāmaśivo'śivānām

आस्यादेष निःसरते नराणां; क्रोधः प्रमादो मोहरूपश्च मृत्युःते मोहितास्तद्वशे वर्तमाना; इतः प्रेतास्तत्र पुनः पतन्ति

āsyādeṣa niḥsarate narāṇāṃ; krodhaḥ pramādo moharūpaśca mṛtyuḥte mohitāstadvaśe vartamānā; itaḥ pretāstatra punaḥ patanti

ततस्तं देवा अनु विप्लवन्ते; अतो मृत्युर्मरणाख्यामुपैतिकर्मोदये कर्मफलानुरागा;स्तत्रानु यान्ति न तरन्ति मृत्युम्

tatastaṃ devā anu viplavante; ato mṛtyurmaraṇākhyāmupaitikarmodaye karmaphalānurāgā;statrānu yānti na taranti mṛtyum

योऽभिध्यायन्नुत्पतिष्णून्निहन्या;दनादरेणाप्रतिबुध्यमानःस वै मृत्युर्मृत्युरिवात्ति भूत्वा; एवं विद्वान्यो विनिहन्ति कामान्

yo'bhidhyāyannutpatiṣṇūnnihanyā;danādareṇāpratibudhyamānaḥsa vai mṛtyurmṛtyurivātti bhūtvā; evaṃ vidvānyo vinihanti kāmān

कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यतिकामान्व्युदस्य धुनुते यत्किंचित्पुरुषो रजः

kāmānusārī puruṣaḥ kāmānanu vinaśyatikāmānvyudasya dhunute yatkiṃcitpuruṣo rajaḥ

तमोऽप्रकाशो भूतानां नरकोऽयं प्रदृश्यतेगृह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्तः श्वभ्रमुन्मुखाः

tamo'prakāśo bhūtānāṃ narako'yaṃ pradṛśyategṛhyanta iva dhāvanti gacchantaḥ śvabhramunmukhāḥ

अभिध्या वै प्रथमं हन्ति चैनं; कामक्रोधौ गृह्य चैनं तु पश्चात्एते बालान्मृत्यवे प्रापयन्ति; धीरास्तु धैर्येण तरन्ति मृत्युम्

abhidhyā vai prathamaṃ hanti cainaṃ; kāmakrodhau gṛhya cainaṃ tu paścātete bālānmṛtyave prāpayanti; dhīrāstu dhairyeṇa taranti mṛtyum

अमन्यमानः क्षत्रिय किंचिदन्य;न्नाधीयते तार्ण इवास्य व्याघ्रःक्रोधाल्लोभान्मोहमयान्तरात्मा; स वै मृत्युस्त्वच्छरीरे य एषः

amanyamānaḥ kṣatriya kiṃcidanya;nnādhīyate tārṇa ivāsya vyāghraḥkrodhāllobhānmohamayāntarātmā; sa vai mṛtyustvaccharīre ya eṣaḥ

एवं मृत्युं जायमानं विदित्वा; ज्ञाने तिष्ठन्न बिभेतीह मृत्योःविनश्यते विषये तस्य मृत्यु;र्मृत्योर्यथा विषयं प्राप्य मर्त्यः

evaṃ mṛtyuṃ jāyamānaṃ viditvā; jñāne tiṣṭhanna bibhetīha mṛtyoḥvinaśyate viṣaye tasya mṛtyu;rmṛtyoryathā viṣayaṃ prāpya martyaḥ

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

येऽस्मिन्धर्मान्नाचरन्तीह केचि;त्तथा धर्मान्केचिदिहाचरन्तिधर्मः पापेन प्रतिहन्यते स्म; उताहो धर्मः प्रतिहन्ति पापम्

ye'smindharmānnācarantīha keci;ttathā dharmānkecidihācarantidharmaḥ pāpena pratihanyate sma; utāho dharmaḥ pratihanti pāpam

सनत्सुजात उवाच · sanatsujāta uvāca

उभयमेव तत्रोपभुज्यते फलं; धर्मस्यैवेतरस्य चधर्मेणाधर्मं प्रणुदतीह विद्वा;न्धर्मो बलीयानिति तस्य विद्धि

ubhayameva tatropabhujyate phalaṃ; dharmasyaivetarasya cadharmeṇādharmaṃ praṇudatīha vidvā;ndharmo balīyāniti tasya viddhi

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

यानिमानाहुः स्वस्य धर्मस्य लोका;न्द्विजातीनां पुण्यकृतां सनातनान्तेषां परिक्रमान्कथयन्तस्ततोऽन्या;न्नैतद्विद्वन्नैव कृतं च कर्म

yānimānāhuḥ svasya dharmasya lokā;ndvijātīnāṃ puṇyakṛtāṃ sanātanānteṣāṃ parikramānkathayantastato'nyā;nnaitadvidvannaiva kṛtaṃ ca karma

सनत्सुजात उवाच · sanatsujāta uvāca

येषां बले न विस्पर्धा बले बलवतामिवते ब्राह्मणा इतः प्रेत्य स्वर्गलोके प्रकाशते

yeṣāṃ bale na vispardhā bale balavatāmivate brāhmaṇā itaḥ pretya svargaloke prakāśate

यत्र मन्येत भूयिष्ठं प्रावृषीव तृणोलपम्अन्नं पानं च ब्राह्मणस्तज्जीवन्नानुसंज्वरेत्

yatra manyeta bhūyiṣṭhaṃ prāvṛṣīva tṛṇolapamannaṃ pānaṃ ca brāhmaṇastajjīvannānusaṃjvaret

यत्राकथयमानस्य प्रयच्छत्यशिवं भयम्अतिरिक्तमिवाकुर्वन्स श्रेयान्नेतरो जनः

yatrākathayamānasya prayacchatyaśivaṃ bhayamatiriktamivākurvansa śreyānnetaro janaḥ

यो वाकथयमानस्य आत्मानं नानुसंज्वरेत्ब्रह्मस्वं नोपभुञ्जेद्वा तदन्नं संमतं सताम्

yo vākathayamānasya ātmānaṃ nānusaṃjvaretbrahmasvaṃ nopabhuñjedvā tadannaṃ saṃmataṃ satām

यथा स्वं वान्तमश्नाति श्वा वै नित्यमभूतयेएवं ते वान्तमश्नन्ति स्ववीर्यस्योपजीवनात्

yathā svaṃ vāntamaśnāti śvā vai nityamabhūtayeevaṃ te vāntamaśnanti svavīryasyopajīvanāt

नित्यमज्ञातचर्या मे इति मन्येत ब्राह्मणःज्ञातीनां तु वसन्मध्ये नैव विद्येत किंचन

nityamajñātacaryā me iti manyeta brāhmaṇaḥjñātīnāṃ tu vasanmadhye naiva vidyeta kiṃcana

को ह्येवमन्तरात्मानं ब्राह्मणो हन्तुमर्हतितस्माद्धि किंचित्क्षत्रिय ब्रह्मावसति पश्यति

ko hyevamantarātmānaṃ brāhmaṇo hantumarhatitasmāddhi kiṃcitkṣatriya brahmāvasati paśyati

अश्रान्तः स्यादनादानात्संमतो निरुपद्रवःशिष्टो न शिष्टवत्स स्याद्ब्राह्मणो ब्रह्मवित्कविः

aśrāntaḥ syādanādānātsaṃmato nirupadravaḥśiṣṭo na śiṣṭavatsa syādbrāhmaṇo brahmavitkaviḥ

अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या वेदेषु ये द्विजाःते दुर्धर्षा दुष्प्रकम्प्या विद्यात्तान्ब्रह्मणस्तनुम्

anāḍhyā mānuṣe vitte āḍhyā vedeṣu ye dvijāḥte durdharṣā duṣprakampyā vidyāttānbrahmaṇastanum

सर्वान्स्विष्टकृतो देवान्विद्याद्य इह कश्चनन समानो ब्राह्मणस्य यस्मिन्प्रयतते स्वयम्

sarvānsviṣṭakṛto devānvidyādya iha kaścanana samāno brāhmaṇasya yasminprayatate svayam

यमप्रयतमानं तु मानयन्ति स मानितःन मान्यमानो मन्येत नामानादभिसंज्वरेत्

yamaprayatamānaṃ tu mānayanti sa mānitaḥna mānyamāno manyeta nāmānādabhisaṃjvaret

विद्वांसो मानयन्तीह इति मन्येत मानितःअधर्मविदुषो मूढा लोकशास्त्रविशारदाःन मान्यं मानयिष्यन्ति इति मन्येदमानितः

vidvāṃso mānayantīha iti manyeta mānitaḥadharmaviduṣo mūḍhā lokaśāstraviśāradāḥna mānyaṃ mānayiṣyanti iti manyedamānitaḥ

न वै मानं च मौनं च सहितौ चरतः सदाअयं हि लोको मानस्य असौ मानस्य तद्विदुः

na vai mānaṃ ca maunaṃ ca sahitau carataḥ sadāayaṃ hi loko mānasya asau mānasya tadviduḥ

श्रीः सुखस्येह संवासः सा चापि परिपन्थिनीब्राह्मी सुदुर्लभा श्रीर्हि प्रज्ञाहीनेन क्षत्रिय

śrīḥ sukhasyeha saṃvāsaḥ sā cāpi paripanthinībrāhmī sudurlabhā śrīrhi prajñāhīnena kṣatriya

द्वाराणि तस्या हि वदन्ति सन्तो; बहुप्रकाराणि दुरावराणिसत्यार्जवे ह्रीर्दमशौचविद्याः; षण्मानमोहप्रतिबाधनानि

dvārāṇi tasyā hi vadanti santo; bahuprakārāṇi durāvarāṇisatyārjave hrīrdamaśaucavidyāḥ; ṣaṇmānamohapratibādhanāni