Parva.Adhyaya 5.50

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

सर्व एते महोत्साहा ये त्वया परिकीर्तिताःएकतस्त्वेव ते सर्वे समेता भीम एकतः

sarva ete mahotsāhā ye tvayā parikīrtitāḥekatastveva te sarve sametā bhīma ekataḥ

भीमसेनाद्धि मे भूयो भयं संजायते महत्क्रुद्धादमर्षणात्तात व्याघ्रादिव महारुरोः

bhīmasenāddhi me bhūyo bhayaṃ saṃjāyate mahatkruddhādamarṣaṇāttāta vyāghrādiva mahāruroḥ

जागर्मि रात्रयः सर्वा दीर्घमुष्णं च निःश्वसन्भीतो वृकोदरात्तात सिंहात्पशुरिवाबलः

jāgarmi rātrayaḥ sarvā dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasanbhīto vṛkodarāttāta siṃhātpaśurivābalaḥ

न हि तस्य महाबाहोः शक्रप्रतिमतेजसःसैन्येऽस्मिन्प्रतिपश्यामि य एनं विषहेद्युधि

na hi tasya mahābāhoḥ śakrapratimatejasaḥsainye'sminpratipaśyāmi ya enaṃ viṣahedyudhi

अमर्षणश्च कौन्तेयो दृढवैरश्च पाण्डवःअनर्महासी सोन्मादस्तिर्यक्प्रेक्षी महास्वनः

amarṣaṇaśca kaunteyo dṛḍhavairaśca pāṇḍavaḥanarmahāsī sonmādastiryakprekṣī mahāsvanaḥ

महावेगो महोत्साहो महाबाहुर्महाबलःमन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति

mahāvego mahotsāho mahābāhurmahābalaḥmandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati

ऊरुग्राहगृहीतानां गदां बिभ्रद्वृकोदरःकुरूणामृषभो युद्धे दण्डपाणिरिवान्तकः

ūrugrāhagṛhītānāṃ gadāṃ bibhradvṛkodaraḥkurūṇāmṛṣabho yuddhe daṇḍapāṇirivāntakaḥ

शैक्यायसमयीं घोरां गदां काञ्चनभूषिताम्मनसाहं प्रपश्यामि ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम्

śaikyāyasamayīṃ ghorāṃ gadāṃ kāñcanabhūṣitāmmanasāhaṃ prapaśyāmi brahmadaṇḍamivodyatam

यथा रुरूणां यूथेषु सिंहो जातबलश्चरेत्मामकेषु तथा भीमो बलेषु विचरिष्यति

yathā rurūṇāṃ yūtheṣu siṃho jātabalaścaretmāmakeṣu tathā bhīmo baleṣu vicariṣyati

सर्वेषां मम पुत्राणां स एकः क्रूरविक्रमःबह्वाशी विप्रतीपश्च बाल्येऽपि रभसः सदा

sarveṣāṃ mama putrāṇāṃ sa ekaḥ krūravikramaḥbahvāśī vipratīpaśca bālye'pi rabhasaḥ sadā

उद्वेपते मे हृदयं यदा दुर्योधनादयःबाल्येऽपि तेन युध्यन्तो वारणेनेव मर्दिताः

udvepate me hṛdayaṃ yadā duryodhanādayaḥbālye'pi tena yudhyanto vāraṇeneva marditāḥ

तस्य वीर्येण संक्लिष्टा नित्यमेव सुता ममस एव हेतुर्भेदस्य भीमो भीमपराक्रमः

tasya vīryeṇa saṃkliṣṭā nityameva sutā mamasa eva heturbhedasya bhīmo bhīmaparākramaḥ

ग्रसमानमनीकानि नरवारणवाजिनाम्पश्यामीवाग्रतो भीमं क्रोधमूर्छितमाहवे

grasamānamanīkāni naravāraṇavājināmpaśyāmīvāgrato bhīmaṃ krodhamūrchitamāhave

अस्त्रे द्रोणार्जुनसमं वायुवेगसमं जवेसंजयाचक्ष्व मे शूरं भीमसेनममर्षणम्

astre droṇārjunasamaṃ vāyuvegasamaṃ javesaṃjayācakṣva me śūraṃ bhīmasenamamarṣaṇam

अतिलाभं तु मन्येऽहं यत्तेन रिपुघातिनातदैव न हताः सर्वे मम पुत्रा मनस्विना

atilābhaṃ tu manye'haṃ yattena ripughātinātadaiva na hatāḥ sarve mama putrā manasvinā

येन भीमबला यक्षा राक्षसाश्च समाहताःकथं तस्य रणे वेगं मानुषः प्रसहिष्यति

yena bhīmabalā yakṣā rākṣasāśca samāhatāḥkathaṃ tasya raṇe vegaṃ mānuṣaḥ prasahiṣyati

न स जातु वशे तस्थौ मम बालोऽपि संजयकिं पुनर्मम दुष्पुत्रैः क्लिष्टः संप्रति पाण्डवः

na sa jātu vaśe tasthau mama bālo'pi saṃjayakiṃ punarmama duṣputraiḥ kliṣṭaḥ saṃprati pāṇḍavaḥ

निष्ठुरः स च नैष्ठुर्याद्भज्येदपि न संनमेत्तिर्यक्प्रेक्षी संहतभ्रूः कथं शाम्येद्वृकोदरः

niṣṭhuraḥ sa ca naiṣṭhuryādbhajyedapi na saṃnamettiryakprekṣī saṃhatabhrūḥ kathaṃ śāmyedvṛkodaraḥ

बृहदंसोऽप्रतिबलो गौरस्ताल इवोद्गतःप्रमाणतो भीमसेनः प्रादेशेनाधिकोऽर्जुनात्

bṛhadaṃso'pratibalo gaurastāla ivodgataḥpramāṇato bhīmasenaḥ prādeśenādhiko'rjunāt

जवेन वाजिनोऽत्येति बलेनात्येति कुञ्जरान्अव्यक्तजल्पी मध्वक्षो मध्यमः पाण्डवो बली

javena vājino'tyeti balenātyeti kuñjarānavyaktajalpī madhvakṣo madhyamaḥ pāṇḍavo balī

इति बाल्ये श्रुतः पूर्वं मया व्यासमुखात्पुरारूपतो वीर्यतश्चैव याथातथ्येन पाण्डवः

iti bālye śrutaḥ pūrvaṃ mayā vyāsamukhātpurārūpato vīryataścaiva yāthātathyena pāṇḍavaḥ

आयसेन स दण्डेन रथान्नागान्हयान्नरान्हनिष्यति रणे क्रुद्धो भीमः प्रहरतां वरः

āyasena sa daṇḍena rathānnāgānhayānnarānhaniṣyati raṇe kruddho bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ

अमर्षी नित्यसंरब्धो रौद्रः क्रूरपराक्रमःमम तात प्रतीपानि कुर्वन्पूर्वं विमानितः

amarṣī nityasaṃrabdho raudraḥ krūraparākramaḥmama tāta pratīpāni kurvanpūrvaṃ vimānitaḥ

निष्कीर्णामायसीं स्थूलां सुपर्वां काञ्चनीं गदाम्शतघ्नीं शतनिर्ह्रादां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः

niṣkīrṇāmāyasīṃ sthūlāṃ suparvāṃ kāñcanīṃ gadāmśataghnīṃ śatanirhrādāṃ kathaṃ śakṣyanti me sutāḥ

अपारमप्लवागाधं समुद्रं शरवेगिनम्भीमसेनमयं दुर्गं तात मन्दास्तितीर्षवः

apāramaplavāgādhaṃ samudraṃ śaraveginambhīmasenamayaṃ durgaṃ tāta mandāstitīrṣavaḥ

क्रोशतो मे न शृण्वन्ति बालाः पण्डितमानिनःविषमं नावबुध्यन्ते प्रपातं मधुदर्शिनः

krośato me na śṛṇvanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥviṣamaṃ nāvabudhyante prapātaṃ madhudarśinaḥ

संयुगं ये करिष्यन्ति नररूपेण वायुनानियतं चोदिता धात्रा सिंहेनेव महामृगाः

saṃyugaṃ ye kariṣyanti nararūpeṇa vāyunāniyataṃ coditā dhātrā siṃheneva mahāmṛgāḥ

शैक्यां तात चतुष्किष्कुं षडस्रिममितौजसम्प्रहितां दुःखसंस्पर्शां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः

śaikyāṃ tāta catuṣkiṣkuṃ ṣaḍasrimamitaujasamprahitāṃ duḥkhasaṃsparśāṃ kathaṃ śakṣyanti me sutāḥ

गदां भ्रामयतस्तस्य भिन्दतो हस्तिमस्तकान्सृक्किणी लेलिहानस्य बाष्पमुत्सृजतो मुहुः

gadāṃ bhrāmayatastasya bhindato hastimastakānsṛkkiṇī lelihānasya bāṣpamutsṛjato muhuḥ

उद्दिश्य पातान्पततः कुर्वतो भैरवान्रवान्प्रतीपान्पततो मत्तान्कुञ्जरान्प्रतिगर्जतः

uddiśya pātānpatataḥ kurvato bhairavānravānpratīpānpatato mattānkuñjarānpratigarjataḥ

विगाह्य रथमार्गेषु वरानुद्दिश्य निघ्नतःअग्नेः प्रज्वलितस्येव अपि मुच्येत मे प्रजा

vigāhya rathamārgeṣu varānuddiśya nighnataḥagneḥ prajvalitasyeva api mucyeta me prajā

वीथीं कुर्वन्महाबाहुर्द्रावयन्मम वाहिनीम्नृत्यन्निव गदापाणिर्युगान्तं दर्शयिष्यति

vīthīṃ kurvanmahābāhurdrāvayanmama vāhinīmnṛtyanniva gadāpāṇiryugāntaṃ darśayiṣyati

प्रभिन्न इव मातङ्गः प्रभञ्जन्पुष्पितान्द्रुमान्प्रवेक्ष्यति रणे सेनां पुत्राणां मे वृकोदरः

prabhinna iva mātaṅgaḥ prabhañjanpuṣpitāndrumānpravekṣyati raṇe senāṃ putrāṇāṃ me vṛkodaraḥ

कुर्वन्रथान्विपुरुषान्विध्वजान्भग्नपुष्करान्आरुजन्पुरुषव्याघ्रो रथिनः सादिनस्तथा

kurvanrathānvipuruṣānvidhvajānbhagnapuṣkarānārujanpuruṣavyāghro rathinaḥ sādinastathā

गङ्गावेग इवानूपांस्तीरजान्विविधान्द्रुमान्प्रवेक्ष्यति महासेनां पुत्राणां मम संजय

gaṅgāvega ivānūpāṃstīrajānvividhāndrumānpravekṣyati mahāsenāṃ putrāṇāṃ mama saṃjaya

वशं नूनं गमिष्यन्ति भीमसेनबलार्दिताःमम पुत्राश्च भृत्याश्च राजानश्चैव संजय

vaśaṃ nūnaṃ gamiṣyanti bhīmasenabalārditāḥmama putrāśca bhṛtyāśca rājānaścaiva saṃjaya

येन राजा महावीर्यः प्रविश्यान्तःपुरं पुरावासुदेवसहायेन जरासंधो निपातितः

yena rājā mahāvīryaḥ praviśyāntaḥpuraṃ purāvāsudevasahāyena jarāsaṃdho nipātitaḥ

कृत्स्नेयं पृथिवी देवी जरासंधेन धीमतामागधेन्द्रेण बलिना वशे कृत्वा प्रतापिता

kṛtsneyaṃ pṛthivī devī jarāsaṃdhena dhīmatāmāgadhendreṇa balinā vaśe kṛtvā pratāpitā

भीष्मप्रतापात्कुरवो नयेनान्धकवृष्णयःते न तस्य वशं जग्मुः केवलं दैवमेव वा

bhīṣmapratāpātkuravo nayenāndhakavṛṣṇayaḥte na tasya vaśaṃ jagmuḥ kevalaṃ daivameva vā

स गत्वा पाण्डुपुत्रेण तरसा बाहुशालिनाअनायुधेन वीरेण निहतः किं ततोऽधिकम्

sa gatvā pāṇḍuputreṇa tarasā bāhuśālināanāyudhena vīreṇa nihataḥ kiṃ tato'dhikam

दीर्घकालेन संसिक्तं विषमाशीविषो यथास मोक्ष्यति रणे तेजः पुत्रेषु मम संजय

dīrghakālena saṃsiktaṃ viṣamāśīviṣo yathāsa mokṣyati raṇe tejaḥ putreṣu mama saṃjaya

महेन्द्र इव वज्रेण दानवान्देवसत्तमःभीमसेनो गदापाणिः सूदयिष्यति मे सुतान्

mahendra iva vajreṇa dānavāndevasattamaḥbhīmaseno gadāpāṇiḥ sūdayiṣyati me sutān

अविषह्यमनावार्यं तीव्रवेगपराक्रमम्पश्यामीवातिताम्राक्षमापतन्तं वृकोदरम्

aviṣahyamanāvāryaṃ tīvravegaparākramampaśyāmīvātitāmrākṣamāpatantaṃ vṛkodaram

अगदस्याप्यधनुषो विरथस्य विवर्मणःबाहुभ्यां युध्यमानस्य कस्तिष्ठेदग्रतः पुमान्

agadasyāpyadhanuṣo virathasya vivarmaṇaḥbāhubhyāṃ yudhyamānasya kastiṣṭhedagrataḥ pumān

भीष्मो द्रोणश्च विप्रोऽयं कृपः शारद्वतस्तथाजानन्त्येते यथैवाहं वीर्यज्ञस्तस्य धीमतः

bhīṣmo droṇaśca vipro'yaṃ kṛpaḥ śāradvatastathājānantyete yathaivāhaṃ vīryajñastasya dhīmataḥ

आर्यव्रतं तु जानन्तः संगरान्न बिभित्सवःसेनामुखेषु स्थास्यन्ति मामकानां नरर्षभाः

āryavrataṃ tu jānantaḥ saṃgarānna bibhitsavaḥsenāmukheṣu sthāsyanti māmakānāṃ nararṣabhāḥ

बलीयः सर्वतो दिष्टं पुरुषस्य विशेषतःपश्यन्नपि जयं तेषां न नियच्छामि यत्सुतान्

balīyaḥ sarvato diṣṭaṃ puruṣasya viśeṣataḥpaśyannapi jayaṃ teṣāṃ na niyacchāmi yatsutān

ते पुराणं महेष्वासा मार्गमैन्द्रं समास्थिताःत्यक्ष्यन्ति तुमुले प्राणान्रक्षन्तः पार्थिवं यशः

te purāṇaṃ maheṣvāsā mārgamaindraṃ samāsthitāḥtyakṣyanti tumule prāṇānrakṣantaḥ pārthivaṃ yaśaḥ

यथैषां मामकास्तात तथैषां पाण्डवा अपिपौत्रा भीष्मस्य शिष्याश्च द्रोणस्य च कृपस्य च

yathaiṣāṃ māmakāstāta tathaiṣāṃ pāṇḍavā apipautrā bhīṣmasya śiṣyāśca droṇasya ca kṛpasya ca

यत्त्वस्मदाश्रयं किंचिद्दत्तमिष्टं च संजयतस्यापचितिमार्यत्वात्कर्तारः स्थविरास्त्रयः

yattvasmadāśrayaṃ kiṃciddattamiṣṭaṃ ca saṃjayatasyāpacitimāryatvātkartāraḥ sthavirāstrayaḥ

आददानस्य शस्त्रं हि क्षत्रधर्मं परीप्सतःनिधनं ब्राह्मणस्याजौ वरमेवाहुरुत्तमम्

ādadānasya śastraṃ hi kṣatradharmaṃ parīpsataḥnidhanaṃ brāhmaṇasyājau varamevāhuruttamam

स वै शोचामि सर्वान्वै ये युयुत्सन्ति पाण्डवान्विक्रुष्टं विदुरेणादौ तदेतद्भयमागतम्

sa vai śocāmi sarvānvai ye yuyutsanti pāṇḍavānvikruṣṭaṃ vidureṇādau tadetadbhayamāgatam

न तु मन्ये विघाताय ज्ञानं दुःखस्य संजयभवत्यतिबले ह्येतज्ज्ञानमप्युपघातकम्

na tu manye vighātāya jñānaṃ duḥkhasya saṃjayabhavatyatibale hyetajjñānamapyupaghātakam

ऋषयो ह्यपि निर्मुक्ताः पश्यन्तो लोकसंग्रहान्सुखे भवन्ति सुखिनस्तथा दुःखेन दुःखिताः

ṛṣayo hyapi nirmuktāḥ paśyanto lokasaṃgrahānsukhe bhavanti sukhinastathā duḥkhena duḥkhitāḥ

किं पुनर्योऽहमासक्तस्तत्र तत्र सहस्रधापुत्रेषु राज्यदारेषु पौत्रेष्वपि च बन्धुषु

kiṃ punaryo'hamāsaktastatra tatra sahasradhāputreṣu rājyadāreṣu pautreṣvapi ca bandhuṣu

संशये तु महत्यस्मिन्किं नु मे क्षममुत्तमम्विनाशं ह्येव पश्यामि कुरूणामनुचिन्तयन्

saṃśaye tu mahatyasminkiṃ nu me kṣamamuttamamvināśaṃ hyeva paśyāmi kurūṇāmanucintayan

द्यूतप्रमुखमाभाति कुरूणां व्यसनं महत्मन्देनैश्वर्यकामेन लोभात्पापमिदं कृतम्

dyūtapramukhamābhāti kurūṇāṃ vyasanaṃ mahatmandenaiśvaryakāmena lobhātpāpamidaṃ kṛtam

मन्ये पर्यायधर्मोऽयं कालस्यात्यन्तगामिनःचक्रे प्रधिरिवासक्तो नास्य शक्यं पलायितुम्

manye paryāyadharmo'yaṃ kālasyātyantagāminaḥcakre pradhirivāsakto nāsya śakyaṃ palāyitum

किं नु कार्यं कथं कुर्यां क्व नु गच्छामि संजयएते नश्यन्ति कुरवो मन्दाः कालवशं गताः

kiṃ nu kāryaṃ kathaṃ kuryāṃ kva nu gacchāmi saṃjayaete naśyanti kuravo mandāḥ kālavaśaṃ gatāḥ

अवशोऽहं पुरा तात पुत्राणां निहते शतेश्रोष्यामि निनदं स्त्रीणां कथं मां मरणं स्पृशेत्

avaśo'haṃ purā tāta putrāṇāṃ nihate śateśroṣyāmi ninadaṃ strīṇāṃ kathaṃ māṃ maraṇaṃ spṛśet

यथा निदाघे ज्वलनः समिद्धो; दहेत्कक्षं वायुना चोद्यमानःगदाहस्तः पाण्डवस्तद्वदेव; हन्ता मदीयान्सहितोऽर्जुनेन

yathā nidāghe jvalanaḥ samiddho; dahetkakṣaṃ vāyunā codyamānaḥgadāhastaḥ pāṇḍavastadvadeva; hantā madīyānsahito'rjunena